Zürich

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Disambig.svg Dä Artikel behandlet d Stadt Züri. För witeri Bedütige lueg bi Züri (Begriffsklärig).
Zürich
Wappe vo Zürich
Basisdate
Staat: Schwiiz
Kanton: Züri (ZH)
Bezirk: Züriw
BFS-Nr.: 0261i1Expression-Fähler: Nit erkannt Satzzeiche „'“f4
Poschtleitzahl: 8000–8099
UN/LOCODE: CH ZRH
Koordinate: 683248 / 24816147.3790228.541001408Koordinaten: 47° 22′ 44″ N, 8° 32′ 28″ O; CH1903: 683248 / 248161
Höchi: 408 m ü. M.
Flächi: 91,88 km²
Iiwohner: 391'068 (31. März 2012)[1]
Website: www.stadt-zuerich.ch
Blick vom Uetliberg

Blick vom Uetliberg

Karte
Zürichsee Chatzensee Greifensee Kanton Aargau Bezirk Affoltern Bezirk Bülach Bezirk Bülach Bezirk Dielsdorf Bezirk Dietikon Bezirk Horgen Bezirk Meilen Bezirk Pfäffikon Bezirk Uster ZürichKarte von Zürich
Iber des Bild
w
Dialäkt: Züritüütsch

Züri (hochdtüütsch: Zürich; lat. Turicum [2]; rät. roh-sursilvan-turitg.ogg turitg ) isch di grööscht Stadt vo de Schwiiz und hät öppe 390'000 Iiwoner. Mit irer Agglo zäme hät si öppe anderthalb Millioone Iiwoner. Züri liit a de Limet am Uusfluss vom Zürisee und isch d Hauptstadt vom Kanton Züri.

Geografii[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Züri liit uf 408 m ü. M. am undere (nördliche) Änd vom Zürisee, iipettet zwüschem Üetlibèèrg im Weschte und em Züribèèrg im Oschte. Dur Züri flüüssed d Limet, won usem Zürisee chunt, und d Siil.

vo lings: De Predigerchor (Zäntralbiblothek), s Groosmöischter, de Predigerturm; echli wiiter äne s Fraumöischter und rächts de Turm vo St. Peeter mit em grööschte Zifereblatt vo Europa.

D Altstadt isch bäidsiitig vo de Limet. No hüt cha me di weschtlich Abgränzing vo de früenerige Stadt tank em Schanzegrabe no guet z gsee. De künschtlich Kanal isch im Raame vom Bou vo de dritte Stadtbefeschtigung im 17. und 18. Jaarhundert aagleit woorde. Scho dänn isch en Täil vom Wasser us em See abgläitet und in en Grabe usserhalb vo de Baschtioone und de Bollwèèrch wider zrugg i d Limet gfüert woorde. Der grööscht Täil vom Schanzegrabe git s hüt na, aber s Wasser wird iez nüm tiräkt i d Limet, sondern bim Hauptbaanhof i d Siil gläitet. Bim Platzschpitz echli underhalb vo der Altstadt mündet d Siil i d Limet.

De Huusbèèrg vo Züri isch de Üetlibèèrg mit sim Fèrnseeturm. Dèè isch 187 Meeter hööch.

Stadttäil[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Bis is Jaar 1893 isch Züri nöd gröösser as di hütig Altstadt gsii. Doozmaal hät mer s eerscht Maal e Räije vo Ussegmäinde i d Stadt iigmäindet. Di zwäit isch im Jaar 1934 über d Büüni ggange. Hüt hät Züri zwölf Stadtchräis, wo vo 1 bis 12 durenumeriert sind. Jede Chräis hät öppe zwäi bis drüü Quartier.

  • Chräis 1: Altstadt (bestaat us em Döörfli, em Raathuusquartier, em Oberdoorf, em Lindehoof und de Baanhofstraass, em Hauptbaanhof, em Lööweplatz und de City)
  • Chräis 2: Ängi, Wolishofe, Läibach (1893 iigmäindet): am weschtliche Züriseeuufer
  • Chräis 3: Wiedike (1893 iigmäindet): im Limettaal
  • Chräis 4: Ussersiil (1893 iigmäindet): im Limettaal
  • Chräis 5: Induschtriiquartier (1893 iigmäindet): im Limettaal, weschtlich de Limet naa
  • Chräis 6: Oberschtraass und Underschtraass (1893 iigmäindet): am Hang vom Züribèèrg
  • Chräis 7: Fluentere, Hottinge, Hirschlande (1893 iigmäindet) und Witike (1934 iigmäindet): a de Häng vom Züribèèrg und em Adlischbèèrg
  • Chräis 8: Riessbach (1893 iigmäindet): am öschtliche Züriseeuufer
  • Chräis 9: Altstette und Albisriede (1934 iigmäindet): zwüschet de Limet und em Üetlibèèrg
  • Chräis 10: Wipkinge (1893 iigmäindet) und Höngg (1934 iigmäindet): rächts de Limet naa
  • Chräis 11: Afoltere, Öörlike und Seebach (1934 iigmäindet): nördlich vom Chäferbèèrg
  • Chräis 12: Schwamedinge (1934 iigmäindet): im Glattaal, nördlich vom Züribèèrg

Wichtigi Hüüser[ändere | Quälltäxt bearbeite]

s Grossmünschter

S Waarzäiche vo Züri isch s'Groossmöischter. Anderi wichtige Altstadtchile sind s Fraumöischter und de St. Peeter. A de Limet hät s e paar schööni Zoufthüüser. Schööni, stimigsvoli Gässli sind öppe d Auguschtiinergass, d Wüeri, de Nöimèèrt, d Froschaugass, d Predigergass, d Chirchgass und d Trittligass, en schööne Plätz isch de Lindehoof und nach de Nöigstaltig sicher au de Möischterhoof.

Z Züri chamer au studiere, entweder am «Poly», das isch di Äidgnössisch Tächnisch Hoochschuel (ETH), oder a der «Uni», das isch d Universitèèt vom Kantoon Züri.

Bevölcherigsentwicklig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Jaar 1850 1860 1870 1880 1888 1900 1910 1920 1930
Iiwooner 41690 51725 66288 87949 103123 168030 215488 234808 291007
Jaar 1941 1950 1960 1970 1980 1990 2000 2010
Iiwooner 336395 390020 440170 422640 369522 365043 363273 371633

De Uusländeraatäil liit bi 31,7 % (Stand 2013).

Religioon[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Tradizionell isch Züri e refermierti Stadt. Hüt aber sind nume no 24,6 % vo de Iiwooner evangelisch-reformiert, 29,7 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).

Wirtschaft[ändere | Quälltäxt bearbeite]

De Motor vo de Zürcher Wiirtschaft: de Zürcher Hauptbaanhof

Züri isch au d Wiirtschaftsmetropole vo de Schwiiz. Di beede Grossbanke UBS und Credit Suisse und natüürli au d Zürcher Kantonalbank händ daa ire Hauptsitz. Iri Gebäude stönd am Paradeplatz oder a de Baanhofstraass.

D Arbetsloosigkäit isch im Jaar 2010 bi 4,3 % gläge.

Ufstiig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Stadt Züri isch zur Wiirtschaftsmetropole woorde, wil si s gschafft hät, i de 1850er-Ja re als eerschti Stadt vo de Schwiiz di beschte Isebaanverbindige z boue. Das isch under anderem au s Verdienscht vom Alfred Äscher. Er isch nöd nu i de Regierig gsässe, sondern au Presidänt vo de Schwiizerische (de facto: zürcherische) Nordoschtbaan (NOB) gsii und Presidänt vo de Kreditaastalt, won er ggründet hät. Die hät de NOB s Gält ggèè, zum d Isebaane boue. Dänn hät all das müese versicheret wèèrde – en nöie Wiirtschaftszwiig isch geboore gsii. Zum Schaffe hät mer Arbeiter pruucht und die händ mit irem Konsuum wider d Wiirtschaft aakurblet.

Hüt[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Hüt sind fascht all Fabrike verschwunde. I der ehemaalige Maschinefabrik Escher Wyss AG wèèrded hüt na vo de VA Tech Hydro AG (oder isch si scho wider verchauft worde? – heute Siemens-Wabag, vorher VA Wabag, ex Voest-Alpine, ex Sulzer, ex Sulzer Escher Wyss, ex Escher Wyss) Turbine und vo de Maschinefabrik Augsburg-Nürnbèèrg under em Name MAN Turbo (ex Sulzer, ex Sulzer Escher Wyss, ex Escher Wyss) Turbolader produziert. Andersch isch d Entwicklig bi de Banke und Versicherige ggange. Hüt sind all groosse Versicherige ussert de Waadt-Versicherig i Zürcher Psitz. Au die groosse Banke händ sich zämegschlosse und sind hüt all z Züri dihäi.

Bekannti Wirtschaftsfüerer us Züri[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Politik[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S Rathuus vo Züri. Es ghört em Kanton und isch de Tagigsoort vom Kantonsraat

D Stadt wird vom Stadtraat regiert, er hät sin Sitz im Stathuus näbet em Fraumöischter. Stadtpresidäntin isch d Corine Mauch (Stand 2012). Im Raathuus am Limetquai isch de Kantonsraat dihäi. Züri isch e ganz e multikulturelli Stadt, vor alem z Ussersihl ("Chreis Cheib") oder im Langstraassquartier sind Lüüt vo mee als 140 Nazioone dihäi.

Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggèè: BDP 1,5 %, CVP 4,7 %, EDU 0,8 %, EVP 2,3 %, FDP 11,6 %. GLP 11,0 %, GP 14,6 %, SP 28,6 %, SVP 18,9 %, Suschtigi 5,9 %.

Bekannti Politiker us Züri[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Sport[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Sportlich büütet d Stadt Züri vill, es git mee als 20 verschideni Fuessballclüpp, di bekanntischte sind de FC Züri und d Grasshoppers, im Iishockey sinds d ZSC Lions.

D Züri-Metzgete zellt zue de aaspruchsvollschte Äitag-Räne im Velosport.

Kultur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S Schwiizerische Landesmuseum isch am Ändi vom 19. Jaarhundert poue woorde.

Au kulturell isch Züri seer attraktiiv: Es hät es Kunschthuus, es Ooperehuus, e Toonhale, s Schauspilhuus mit de nöie Büüni i der alte Schiffbouhale vo de ehemalige Maschinefabrik Escher Wyss AG im Induschtriiquartier, d MaagEventhall i der ehemalige Zaaredlifabrik Maag im Induschtriiquartier bim Baanhof Hardbrugg, s Landesmuseum grad näbed em Baanhof uf de Platzpromenaade, s Rietbergmuseum, wo uf asiatischi Kunscht spezialisiert isch, und suscht no vili Musee und natüürli de Zürizoo mit de Masoalahale. Aber nöd nu Kunscht und Tier git s azluege, sondern au Pflanze: So isch d Sukkuläntesammlig – oder d Suki, wiè d'Zürcher säged – i der Ängi under Kakteeliebhaber wältbekannt – und au de botaanisch Gaarte z Riesbach mues mer gsee haa. Musikaalisch hät Züri e starchi Technoszene (u. a. Street Parade), aber es git au Hip-Hopper.

Akzioone[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Skifahrer-Bär
Zürcher Hafächran

D City Veräinigung füert immer wider Akzioone dure zum d Inestadt mit originelle Sujets z verschönere. Mit künschtlerisch gstaltete Figuure söled Turischte anegholt und der Umsatz vo de Gschäft verbesseret wèèrde. Aagfange hät das mit Löie (1986), dänn sind Chüe (1998), Bänk (2001) und schliessli im Summer 2005 mee als 500 Teddybääre i de Straasse uufgstelt woorde. Im 2009i händ s dänn Bluemetöpf uufgstellt, vo Künschtler aagmaaleti Chübel, gröösser als en Mäntsch. Aber es hät chum me öpper begäischteret. Im April 2014 isch nach grosse Usänandärsetzigä a dä Limmät in Züri än Hafächran ufgschtellt wurdä.

Bekannti Persoone us Züri[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Spraach[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Züritüütsch isch en hoochalemannische Dialäkt. Mängi Lüüt i de Schwiiz ghööred s Züritüütsch nöd gèèrn, sie säged, es seig hèrt. Aber wä me genau hèreloset, dän hät s so vil Eleganz und fiini Wändige wie ali andere Schwiizer Dialäkt au. Me verstaat s Züritüütsch relatiiv guet.

Näbet Züritüütsch redt mer z Züri nach de letschte Volkszelig 181 verschideni Spraache vo Albaanisch über Esperanto und Rätoromaanisch bis Zulu.

Nach Züritüütsch und anderne alemanische Dialäkt chunnt natüürli Hochtüütsch und dänn na a dritter Stell Italiänisch (4,7 %), dänn Spanisch (2,8 %) und Serbokroaatisch (2,7 %). 77,7 % vo den Iiwoner und Iiwonerine vo de Stadt Züri gänd Tüütsch als iri Mueterspraach aa (Zaale: Volkszelig 2000).

Der Aatäil vo de Chind mit Tüütsch als Mueterschpraach hät a Zürcher Schuele im 2008 nöd ganz 50 % uusgmacht[3].

Lueg au[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Allmänd (Commons): Züri – Sammlig vo witere Multimediadateie

Fuessnote[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Statistik Stadt Zürich, [1]
  2. CIL 13, 05244
  3. Deutschsprachige Kinder sind in Zürich erstmals in der Minderheit (Tagesanzeiger, 03.09.2010)