Kanton

Dä Artikel behandelt d'Kantön vu de Schwiz. Für witteri Bedüttige vum Wort lüeg Kanton (Begriffsklärung).

D Schwyzer Kantön

Kantön (au: Stände, früehner au Ort) sind d Gliidschtaate vo de Schwyzerischen Eidgenosseschaft.

Dr Begriff Kanton

Im 14. Johrhundert het me d Bündnispartner vo dr Alten Eidgenosseschaft as Stadt oder Land bezeichnet, spöter isch dr Begriff Ort uffcho. Däm het im Französische ‹canton› entsproche, e Bezeichnig wo zum erste Mol 1475 in eme Freiburger Dokumänt bruucht wird und sich denn in dr ganze Romandie und im Tessin verbreitet het. In dr Dütschschwiiz het mä in dr zweite Helfti vom 16. Johrhundert dr Begriff Stand vorzoge und erst im 17. Johrhundert isch Kanton au bi de Alemanne vorcho. D Helvetik het 1798 d Begriff Stand und Ort abgschafft und Kanton as Bezeichnig für die oberste Verwaltigseiheite iigfüehrt. Sit dr Mediationsakte si ‹Kanton› und ‹Stand› synonym bruucht worde, und au dr Bundesstaat het 1848 beidi Begriff übernoh.

Politisches System

Jede vo de 26 Kanton hätt en eigini Verfassig und es Parlament (Grosser Rat, Kantonsrat, Landrat, Parlament) wo je nach Grössi zwüsche 49 bis 180 Parlamentssitz hätt. Die Kantonsregierige (Regierungsrat, Regierung, Staatsrat) zälet je nach Kanton föif odr sibe Mitglidr. De Trend gaad i Richtig Verchlinerig.

Alli Berich, wo nid vo de Verfassig odr vom ene Bundesgsetz am Bund zuegwise werdet, ghöret automatisch id Kompetenz vo de Kantön (z.B. Schuelwäse, zum Teil au Gsundheitswäse, Planigs- und Baurecht, Polizei, Gerichtsverfassig, Stüüre u. a.). By vilne vo dene Berych hätt de Bund aber glych nones Wörtli mit z’rede. Drum isch mängisch vomene «Kompetänzwirrwarr» und «Kantönligeischt» d’Red.

I zwei Kantön, Glarus und Appizell Innerrhode, gits no bis hütt einisch im Jahr d’Landsgemeind, wo’s Stimmvolch vo Hand abstimmt und sini Kantonsvertreter wählt.

Gschicht

Di sogenannten Urkantön, wo 1291 (odr wahrschinli au früehner) d’Eidgenossenschaft gründet händ, sind Uri, Schwyz und Underwalde. I dr Alten Eidgenosseschaft hätt mer zu de Kantön au «Ört» gseit. Drum redt mer no hütt vo den Acht Alten Ört, wo den zu de 13-örtige Eidgenosseschaft uusgweitet worde sind. Verbündeti, wo nonig Vollmitglidr i de Eidgenosseschaft gsi sind, hätt mer als zuegwandti Ört bezeichnet.

I de Helvetische Republik (1798-1803) sind d’Kantön denn nume Verwaltigsbezirk gsi ohne Autonomi. D Grenze sind neu zoge worde, damit alli Kantön möglichscht glych gross und politisch zueverlessig sind. Zue säbe Zyt hätts die alte Kantön Basel, Bärn, Züri, Friburg, Schaffhuuse, Soloturn, Wallis wo zum Deil Gebiet verlore hai bi dr Neuiideilig, und die neue Kantön Bade, Bellinzona, Léman, Lugano Linth, Oberland, Rhätie, Säntis und Waldstette gäh, wo spöter wider neuiideilt worde si oder en andere Name übercho hai, und d Kantön Aargau und Thurgau. Gämf het nit zur Republik ghört, wil Frankriich s am 15. April 1798 anektiert het.

Mit dr Mediationsverfassig 1803 sind s denn 19 Kantön gsi, wo wider e gwüssi Autonomii gha hän, und nach em Wiener Kongress 1815 22. De jüngscht, de 23., isch de Kanton Jura, wo sich 1979 vom Kanton Bern abgspalte hätt.

Halbkantön

Hütt redt mer meischtens vo 23 Ständ und 26 Kantön, will sich zwei i Halbkantön ufgspalte händ: Appezäll Innerrhode, Appezäll Usserrhode, Basel-Stadt und Basel-Landschaft. Obwalde und Nidwalde sind Halbkantön, obwohl si nie zäme ein Kanton gsi sind. Im Ständerat hän alli sächs jeweils numen ein Sitz, di andere händ zwei.

Lischte mit Eckdate

Kennz.	Wappe	Kanton	Bitritt	Houptort	Iwohner1	Flechi2	Bev.- Dichti3	Azahl Gmeinde	Offizielli Sproche
ZH		Züri	1351	Züri	1'228'600	1'729	701	171	Dütsch
BE		Bern	1353	Bern	947'100	5'959	158	399	Dütsch, Französisch
LU		Luzern	1332	Luzern	350'600	1'493	233	107	Dütsch
UR		Uri	1291	Altdorf	35'000	1'077	33	20	Dütsch
SZ		Schwyz	1291	Schwyz	131'400	908	143	30	Dütsch
OW		Obwalde	1291	Sarne	32'700	491	66	7	Dütsch
NW		Nidwalde	1291	Schtans	38'600	276	138	11	Dütsch
GL		Glaris	1352	Glaris	38'300	685	51	28	Dütsch
ZG		Zug8	1352	Zug	100'900	239	416	11	Dütsch
FR		Fryburg	1481	Fryburg	239'100	1'671	141	242	Französisch, Dütsch
SO		Soledurn	1481	Soledurn	245'500	791	308	126	Dütsch
BS		Basel-Schtadt	1501	Basel	186'700	37	5'072	3	Dütsch
BL		Basel-Land	1501	Lieschtl	261'400	518	502	86	Dütsch
SH		Schaffuuse	1501	Schaffuuse	73'400	298	246	34	Dütsch
AR		Appezell Osseroode	1513	Herisau4	53'200	243	220	20	Dütsch
AI		Appezöll Inneroode13	1513	Appezöll	15'000	173	87	6	Dütsch
SG		Sanggale	1803	Sanggale	452'600	2'026	222	90	Dütsch
GR		Graubünde	1803	Chur	185'700	7'105	26	211	Dütsch, Rätoromanisch, Italiänisch
AG		Aargau	1803	Aarau	550'900	1'404	388	232	Dütsch
TG		Thurgau	1803	Frauefeld	228'200	991	229	80	Dütsch
TI		Tessin	1803	Bellinzona	311'900	2'812	110	244	Italiänisch
VD		Waadt	1803	Losann	626'200	3'212	188	382	Französisch
VS		Wallis	1815	Sitte	278'200	5'224	53	160	Französisch, Dütsch
NE		Noieburg	1815	Noieburg	166'500	803	206	62	Französisch
GE		Gämf	1815	Gämf	414'300	282	1'442	44	Französisch
JU		Jura	1979	Delsbärg	69'100	838	82	83	Französisch
CH		Schwiiz		Bern	7'261'200	41'285	174	2'889	Dütsch, Französisch, Italiänisch, Rätoromanisch

Bemerkige:
¹ Stand: 31. Dezämber 2001, Bundesamt für Statistik
² km²
³ Ihwohner pro km², Stand 2000
⁴ Sitz vor Kantonsregierig und em Parlamänt, Sitz vor Justiz isch Troge.
⁸ bis do: die Acht Alte Ört,
¹³ bis do: die Driizäh Alte Örte

Die zwöibuchstabige Kantonsabchürzige si vrbreitet, sie werden u.a. bi den Autokennzeiche brucht und wärde ou i dr ISO 3166-2:CH brucht(mit em Präfix "CH-", z.B. CH-SZ für dr Kanton Schwyz).

Ekschterne Syte

• Schwyzer Kantön im Internet
• Informatione über Schwyzer Kantön - vierschprochig