Deutschland

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy

Dütschland
Deutschland
Amtsschpraach(e)	Dütsch
Hauptschtadt	Berlin
Schtaatsform	Parlamentarischi Demokraty
Schtaatsoberhaupt	Bundesbräsidänt Horst Köhler
Regierigschef	Bundeskanzlerin Angela Merkel
Flächi	357'104[1] km²
Iiwohnerzahl	82'099'000 (31. August 2008)[2]
Bevölkerigsdichti	230 Ywohner je km² Iiwohner pro km²
BIP	nominal: 3'322'147'000 US-Dollar (2007)[3] pro Ywohner: 40'415,409 US-Dollar[4]
HDI	0,940 (Blatz 23)[5]
Währig	Euro
Nationalhymne	Das Lied der Deutschen (3. Strophe)
Nationalfiirtig	3. Oktober
Ziitzone	UTC+1 MEZ UTC+2 MESZ (März bis Oktober)
Kfz-Kennzeiche	D
Internet-TLD	de
Vorwahl	+49

D' Bundesrepublik Ditschlånd (kurz Dytschland, Düütschland, abgkürzt BRD oder eifach ds Ditsch) isch an Schtaat in Mittleuropa und hot gmiinsame Grenza mit Dänemark, Pole, Tschechie, Eeschdtriich, dr Schwiiz, Frankriich, Luxeburg, Belgie und dr Niderlander. Im Norde bildet d'Nordsee und d'Oschdtsee a natirliche Grenz.

Houptschtadt und erschter Regiirungssitz isch Berlin, zweiter Regiirungssitz isch Bonn. Es git Minischderie mit 1. Dienschdsitz in Bonn un sonigi mit erschtem Dienschtsitz in Berlin. Alli Minischderie hönd in beide Schtädt Dienschtsitz, ebeso de Bundespräsident. (So isch de Papscht bi sinem Besoach 2005 in Dytschland vom Bundespräsident in sinem Bonner Dienschtsitz empfange worre.)

S politische Syschtem vu dr Bundesrepublik isch federal und iberwiigendt als parlamentarische Demokratii organisiirt. Dr Schdtaat isch in 16 dtoilsuveräne Bundesländer gliidret. Ditschlånd isch a Midtgliid vu dr Europäische Union, dr NATO und dr G8. Die ditsch Regiirung schtreabt momendtan an schdtändige Sitz im UN-Sicherhoitsråt a. Säll isch aber vorerscht in d'Hose gange.

Inhaltsverzeichnis 1 Physischi Geographii 1.1 Algmain 1.2 Geologii 1.3 Geomorphologii 1.4 Klima 1.5 Gwässer 1.6 Insle 1.7 Beede 2 Humangeografii 2.1 Flächenutzig 2.2 Balligsgebiet 3 Natur un Landschaft 3.1 Flora 3.2 Fauna 3.3 Naturschutz 4 Bevölkerung 5 Bundesländer 6 Gschicht [11] 6.1 Bis 1945 6.2 1949 bis 1990 6.2.1 Bundesrepublik Dütschland 6.2.2 DDR 6.3 D'Widdervereinigung und d'Gschicht ab 1990 7 Dialäkt 8 Wirtschaft 9 Literatuur 10 Allmänd 11 Netzgleicher (Ekschterni Syte) 12 Quelle

[ändere] Physischi Geographii

[ändere] Algmain

D naduurryymlige Groosregione sin vù Nord no Sid s Noorddydsch Diefland, d Midelgebiirgszoone ùn s Alpevoorland mid dr Alpe.

An Dydschland gränze insgsaamd nyyn Schdaade: Dänemark, Pole, Tschechie, Eeschdryych, d Schwyz, Franggryych, Luxeburg, Belgie ùn d Niiderland. Dodermid isch Dydschland z Europa s Land mid dr maischde Noochberschdaade.

Im Noorde gränzd Dydschland an Dänemark (ùf ere Lengi vù 67 Kilometer), im Noordoschden an Pole (442 Kilometer), im Oschden an Tschechie (811 Kilometer), im Siidoschden an Eeschdryych (815 Kilometer; ooni Gränz im Boodesee), im Siiden an die Schweiz (316 Kilometer; mid dr Gränz vù dr Exklav Büsige, aber ooni Gränz im Boodesee), im Siidweschden an Franggryych (448 Kilometer), im Weschden an Luxeburg (135 Kilometer) ùn Belgie (156 Kilometer) ùn im Noordweschden an d Niiderland (567 Kilometer).

Dr Gränz hed e Lengi vù insgsamd 3757 Kilometer (ooni Gränz im Boodesee).

[ändere] Geologii

Ùf d Zyd vùm Paläozoikum (Äärdalderdùùm) geen di krischtalline Gschdai vù Dydschland zrùg wie Gneis ùn Granit, wie mer si in dr dydschde Midelgebiirg finded, zem Byyschbel im Schwaarzwald. Au die Sedimentgschdai vùm Ryynische Schiifergebiirg schdame us däm Äärdzydalder ùn sin in dr Zyd vùm Devon ùn Ùnderkarbon abglaagered woore. D Heebig vù dr Gschdai ùn doodermid d Gebiirgsbildig hed aber èèrschd im schboode Pliozän aagfange. Am Noordrand vùm Ryynische Schiifergebiirg hed s Gschdaischiichde us em Karbon, wù di gwaldige Schdaichoolevoorchùù im Ruurgebied yyglaagered sin (Ruhrkarbon).

Im Mesozoikum (Äärdmidelalder) sin die Gschdaischiichde bilded woore, wù in vyyle siid- ùn oschddydsche Regione aaschdeen. In dr Bfalz, z Thüringe, in Dail vù Bayern ùn Sachse dominiere Gschdai us dr Trias, em frieje Mesozoikum. D Juragebiirg (vor alem di Schweebisch ùn di Fränggisch Alb) geen ùf Zyd vùm Jura zrùg. Derwyylschd d Trias z Dydschland vù Sandschdai bräägd isch, hèèrschd bi dr jurassische Gschdai dr Chalchschdai voor.

Im Känozoikum (Äärdnèizyd) sin d Flùsniiderige ùn –bege ùfgfild woore.

Aktive Vulkanismus gid s z Dydschland nid, vulkanischi Gschdai zaige aber, as es in friejere Zyde emol Vulkanismus gee hed, vor alem in dr Vulkaneifel, ùf em Vogelsberg ùn im Bied vùm Schweebische Vulkan ùm Bad Urach. In dr Vulkaneifel dräde bis in d Geegewaard Chooledioxidquälle (Mofette) zdaag, d greeschd dervù isch dr Geysir Andernach, mid 50 bis 60 Meeder dr hegschd Chaldwasergeysir ùf dr Äärd.

Au wän Dydschland volschdändig ùf dr Eurasische Platte lyd, cheme schwachi Äärdbidem voor, bsùndersch im Beryych vù dr Riftzone im Siidweschden ùn Weschde (Ooberryygraabe, Ooberryynischi Diefeebeni, Hohezolleregraabe).

[ändere] Geomorphologii

S Faltegebiirg vù dr Alpe isch s ainzige Hoochgebiirg, wù Dydschland Aadail draa hed. Dr hegschdglääge Pùnggd vùm Land isch d Zuugspitz (2962 Meeder), wù d Gränz zue Eeschdryych isch.

Vù Noord no Siid näme d Midelgebiirg zue ùn si wääre au hèècher. Dr hegschd Midelgebiirgsgibfel isch dr Fälbeg im Schwaarzwald (1493 Meeder), gfolgd vùm Große Arber im Bayerische Wald (1456 Meeder). Gibfel iber 1000 Meeder gid s au no im Èèrzgebiirg, im Fichtelgebiirg, ùf dr Schweebische Alb ùn im Haarz, wù s nèèrdligschd Midelgebiirg isch mid em Brocken (1142 Meeder). Nèèrdlig vù dr Midelgebiirgsschwele gid s nùme no verainzeld Formatione iber 100 Meeder, di hegschd dr Hagelberg im Fläming mid 200 Meeder.

Di niiderschd Landschdel vù Dydschland lyd bi 3,54 Meeder ùnder Normalnull in eme Sangg bi Neuendorf-Sachsenbande in dr Wilstermarsch (Schleswig-Holstein). Di diefschd Kryptodepression lyd mid 39,10 Meeder ùnder Normalnull am Grùnd vùm Hemmelsdorfer See noordeschdlig vù Lübeck. Di diefschd Schdel, wù chinschdlig vùm Mänsch gschafe wooren isch, lyd bi 293 Meeder ùnder Normalnull am Grùnd vùm Tagebau Hambach eschdlig vù Jülich z Nordrhein-Weschtfale.

[ändere] Klima

Dydschland ghèèrd volschdändig zue dr gmääsigde Klimazone vù Mideleuropa im Beryych vù dr Weschdwindzone ùn befinded sich im Iibergangsberyych zwisch em maritime Klima z Weschdeuropa ùn em kontinentale Klima z Oschdeuropa. S Klima z Dydschland wird ùnder andrem vùm Golfstrom beyyflùsd, wù di klimatische Wäärd derdùr milder sin wie s fir die Braidelaag z erwaarde wääre.

Dr midler jèèrlig Niiderschlaag (bezooge ùf d Joor 1961–1990) lyd bi 700 Millimeter. Dr midler moonedlig Niiderschlaag lyd zwische 40 Millimeter im Februar ùn 77 Millimeter im Juni.

Di diefschd z Dydschland gmäse Temperatur lyd bi -45,9 Grad Celsius; si isch am 24. Dezämber 2001 am Funtensee regischtriert woore. Di hegschd Temperatur lyd no dr offiziälle Aagabe vùm Dydsche Wäderdienschd bi 40,2 Grad Celsius ùn isch drèimool gmäse woore: am 27. Juli 1983 z Gärmersdorf bi Amberg (Oberpfalz), am 9.  Auguschd 2003 z Chaarlsruei ùn am 13. Auguschd 2003 Fryybeg ùn z Chaarlsruei.^[6]

An ere Wäderstation z Nennig im Saarland, wù vù dr private Meteomedia AG bedriibe wiird, isch am 8. Auguschd 2003 e Temperatur vù 40,3 Grad Celsius gmäse woore.

[ändere] Gwässer

D segs Fliesgwäser mid dr greeschde Yyzùùgsgebied, wù in s Mèèr minde, sin dr Ryy, d Duene, d Elbe, d Oder, d Weser ùn d Ems. D Duene good in s Schwaarz Mèèr, di andere fimf in d Noord- ùn Oschdsee. D Yyzùùgsgebied vù baide Syschdem wääre dùr di europäisch Hauptwasserschdaid vonenander drand.

• Dr Ryy, wù ùf 865 Kilometer dùr Dydschland bzw. as Gränzflùs fliesd, dominiert dr Siidweschde ùn dr Weschde. Syyni wiichdigschde Zueflis sin dr Neckar, dr Main, d Mosel ùn d Ruhr. D wiirdschafdlig Bedydig vùm Ryy isch groos, är isch aini vù dr am schdèèrgschde befaarene Waserschdroose z Europa.
• D Duene im Siide endwäsered ùf 647 Kilometer faschd s gsamd Alpevorland ùn fliesd wyder dùr Eeschdryych ùn Siidoschdeuropa. Di wiichdigschde Zueflis vùn ere sin d Iller, dr Lech, d Isar ùn dr Inn.
• Im Oschde vù Dydschland fliesd d Elbe ùf 725 Kilometern. Iiri wiichdigschde Zueflis sin d Saale ùn d Havel.
• D Oder isch e Gränzflùs zue Pole. Dr wiichdigschd Zueflùs vùn ere isch d Neiße.
• S Yyzùùgsgebied vù dr Weser lyd ganz z Dydschland im midlere Noorde. Iiiri Quällflis sin d Werra ùn d Fulda.
• D Ems fliesd im ùserschde Noordweschde.

Di nadyyrlige Seeä hän in dr Haubdsach e glaziale Uurschbrùng. Wäge däm gid s di maischde vù dr groose Seeä im Alpevorland ùn z Mecklenburg. Dr greeschd See, wù ganz zem dydschde Schdaadsgebied ghèèrd, isch d Müritz, wù Dail vù dr mecklenburgische Seeäplatte isch. Dr greeschd See insgsamd mid eme dydsche Aadail isch dr Boodesee, wù au Eeschdryych ùn d Schwyz draa gränze.

Im Oschde vù Dydschland gid s vyyl groosi, chinschdligi Seeä in Gebied, wù friejer Bruunchoole abböue wooren isch.

[ändere] Insle

In dr Noordsee dominiere d Inslegruppe vù dr Nordfriisische Insle ùn d Inslechede vù dr Oschdfriisische Insle. Au Helgoland ùn Neuwerk sin bewoond. D Noordfriisische Insle sin Feschdlandsräschd, wù dùr Landsänggig ùn Iberschwämige derno vù dr Kischt dränd woore sin. D Oschdfriisische Insle sin Barriereinsle, wù dùr d Brandig us Sandbägg endschdande sin.

Di greeschde Insle in dr Oschdsee sin (vù Weschd no Oschd) Fehmarn, Poel, Hiddensee, Rügen ùn Usedom; di greeschd Halbinsle isch Fischland-Darß-Zingst. Uuser Fehmarn sin die Insle Dail vùn ere Boddekischt.

Di greeschde ùn bekandeschde Insle in Binegwäser sin d Ryychenau, d Mainau ùn d Lindau im Boodesee ùn Herrenchiemsee im Chiemsee.

[ändere] Beede

D Zämesezig ùn d Qualideed vù dr Beede isch regional seli ùnderschiidlig. Z Noorddydschland bilded e kischtenooche Giirdel us frùùchdbaare Marschbeede d Grùndlaag fir e erdraagryychi Landwiirdschafd, derwyylschd d Geest, wù derhinder lyd ùn vù dr Yyszyd breegd isch, nùme maageri Beede hed. In Haidelandschafde wie dr Lüneburger Haid isch dr Boode dùr e joorhùnderdlangi Waidwiirdschafd zem e Podsol degeneriert, as Agerböu chuum me meegli isch. Au d Gebied in dr Ald- ùn Jungmoränelandschafd, wù sich Flùùgsand aaglaagered hed, sin eso maager, as Brandeburg zem Byyschbel scho in friejere Zyd as d „Schdraisandbigse vùm Hailige Reemische Ryych“ guzd wooren isch.

Zwische dr Moränelandschafd ùn dr Midelgebiirgsschduufe zied sich vù Weschd no Oschd e Zyylede vù Börde: In dääne Gebied sin dùr yyszydligi Ablaagerige vù Lees arg frùùchdbaari Beede endschdande, in dr Haubdsach Bruunäärde, im Oschde zem Dail au Schwaarzäärde. Die Beede wääre schdaarg landwiirdschafdlig gnùzd. In dr Midelgebiirg hèèrsche maageri Beede voor, wù landwiirdschafdlig zmaischd extensiv gwiirdschafded wääre. Di greeschd Flèchi dervù isch bewalded. Guedi Beede gid s z Siidydschland vor alem an dr groose Flis lang, am Ryy, am Main ùn an dr Duene.

[ändere] Humangeografii

[ändere] Flächenutzig

Insgsamd wääre 47,4 Prozänt v ù dr Flèchi landwirtschaftlig gnùzd (2008), Wälder hed s ùf wydere 29,5 Prozänt. 12,3 Prozent wääre as Siidligs- ùn Verchèèrsflèchi gnùzd. Waserflèchine mache 1,8 Prozänt uus, di räschdlige 2,4 Prozänt verdaile sich ùf sùnschdigi Flèchine, zmaischd Eedland ùn au Daagböu.

[ändere] Balligsgebiet

Wù s Verdiichdigsgebied (Yywoonerkonzentratione) hed, chaa mer am beschde sää an Gmaigreesine, Agglomeratione ùn Metropolregione.

Z Dydschland gid ebe 80 Groosschded, des sin Gmaine mid mee wie 100.000 Yywooner.^[7] Dodervù hän 14 Schded mee wie 500.000 Yywooner. E Bsùnderhaid vù Dydschland isch, as di groose Schded in dr Haubdsach am Rand vùm Land, dezentral verdaild sin. D fimf Schded mid dr maischde Yywooner sin (Stand: Auguschd 2008, Frankfurt 2007):

1. Berlin, 3,42 Millione
2. Hamburg, 1,77 Millione
3. Minche, 1,31 Millione
4. Köln, 996.690
5. Frankfurt am Main, 659.021

Ùnder Agglomeratione verschdood mer greeseri Siidligsgebied, wù zämehange. Wel d Gmai- ùn Siidligsgränz vyylmol zimli abwyyche vùn enander, cha mer d Bevelkerigskonzentratione beser an dr Agglomeratione sää. Im Geegesaz zue vyylne andere Länder wääre z Dydschland d Agglomeratione aber nid statistisch gnau definiert ùn abgränzd.

Di maischde Agglomeration sin monozäntrisch, s Ruurgebied isch aber e klassisch Byyschbel fir e polyzäntrische Verdiichdigsruum. Di fimf Agglomeratione mid dr maischde Yywooner sin:

1. Agglomeration Ruurgebied, 5,8 Millione
2. Agglomeration Berlin, 4,2 Millione
3. Agglomeration Schduegerd, 2,6 Millione
4. Agglomeration Hamburg, 2,6 Millione
5. Agglomeration Minche, 1,9 Millionen

Vù dr Minischterkonferenz fir Ruumoornig (MKRO) sin fimf europäischi Metropolregione (EMR) feschdglaid woore. Die geen wyd uuse iber dr Begrif vùn ere Agglomeration. Di fimf EMR mid dr maischde Yywooner sin^[8]:

1. Metropolregion Rhyy-Ruhr, 11,5 Millione
2. Metropolregion Berlin-Brandeburg, 6,0 Millione
3. Metropolregion Frankfurt-Rhyy-Main, 5,3 Millione
4. Metropolregion Schduegerd, 4,7 Millione
5. Metropolregion Hamburg, 4,3 Millione

[ändere] Natur un Landschaft

[ändere] Flora

Wel Dydschland in dr gmääsigde Klimazone lyd, isch d Bflanzewäld vù Laub- ùn Noodlewälder breegd. Èèrdlig wyysd d Flora z Dydschland e hoochi Diversifikation ùf dùr Standortfaktore wie s Profil, d Hèèchi, dr geologisch Ùndergrùnd ùn di chlaiklimatisch Laag. Vù Weschd no Oschd wird di nadyyrlig Vegetation vùm Iibergang vùm Seeklima zùm Kontinentalklima breegd.

D Laubwälder bschdeen in dr Haubdsach us Bueche, dernääbe hed s im Beryych vù dr Flis ùn Seeä typischerwyys Auwälder, wù aber hid sälde woore sin, ùn Aiche-Haagebueche-Mischwälder; in dr Alpe ùn dr Midelgebiirg hed s au no Schluchtwälder. Dr Pionierwald wird, vor alem ùf sandige Flèchine, bilded vù Biirge ùn Foore. Hid sin vyylmool d Laubwälder ersezd dùr Dane-Forschd.

Ooni dr mänschlig Yyflùss wäär d Vegetation z Dydschland, wie in dr maischde Länder in dr gmääsigde Braidine, in dr Haubdsach Wald. Doodervù uusgnùù sin Moorlandschafde ùn di alpine (Bayerischi Alpe) ùn an weenige Schdele au subalpini (im Hoochschwaarzwald, im Hoochharz ùn im Westerzgebiirg) Hoochlaage, wù wäge iire bsùndere Bedingige vù Naduur uus waldfrèi sin.

Zur Zyd sin 29,5 Prozänt vù dr Schdaadsflèchi Wald. Dodermid isch Dydschland ais vù dr waldryychschde Länder in dr Europäische Union. D Baumaarde sin aber dùr d Nùzig bedingd, des haisd dr Aadail vù Dane- ùn Foorewälder wäär vù Naduur uus chlainer, aigedli deed Buechemischwälder voorhèèrsche. Nääbe dr Bflanzeaarde, wù vù Naduur uus z Dydschland voorschene (indigen), sin vyyl Aarde dùr dr Yyflùs vùm Mänsch no Dydschland chùù, z. B. dr Nùsbaum oder dr Akaazie.

Dr greeschd Aadail vùm nid iberböuene Land wiird vù dr Landwiirschafd gnùzd, in dr Haubdsach wääre Frùùchd (Gäärschde, Haaber, Roge ùn Waise), Härdebfel ùn Wälschchoorn aaböue, midlerweyyli au al mee Leewad. Vor alem im Siide ùn Weschde wääre groosi Flèchine fir dr Aaböu vù Rääbe gnùzd.

[ändere] Fauna

Di maischde Suugdierer, wù z Dydschland haimisch sin, lääbe in dr gmääsigde Laubwälder. Im Wald gid s ùnder anderem Maader, Roodhiirsch, Ree, Wildsèi ùn Figs. Dr Biiber ùn dr Oder sin sälde wooreni Bewooner vù dr Flùsaue, vor alem d Bschdänd vùm Biiber schdyyge in dr ledschde Joore aber wider aa. Anderi groosi Suuger, wù s in friejere Zyd z Mideleuropa gee hed, sin uusroded woore: Uurogs (1846), Bruunbäär (1835), Elch (1945), Wildros (19. Joorhùnderd), Wisent (17./18. Joorhùnderd), Wolf (1904). In dr jingschde Zyd sin ab ùn zue wider Elch, Bääre ùn Welf us Oschdeuropa yygwandered. Z Sachse ùn z Brandeburg gid s syder dr 1990er Joor wider e chlaine Bschdand vù Welf (2009: 40-50 Schdùg).

Vùm Seeaadler git s zur Zyd wider rùnd 500 Bäärli, vor alem z Meckleburg-Vorpommern ùn z Brandeburg. Dr Schdaiaadler gid s nùme no in dr Bayerische Alpe voor, dr friejer dèrd haimisch Baardgaier isch uusgroded. Scho im Midelalder isch dr Menchsgaier us Mideleuropa verschwùnde. Di hyfigschde Gryfveegel z Dydschland sin zur Zyd Muusvoogel ùn dr Räägeschidler. Iber 50 Prozänt vùm Gsamdbschdand vù dr Gaablewèi bruedle z Dydschland, aber dr Bschdand isch rùglaifig wäg dr intensive Landwiirschafd. S gid vyyl Voogelaarde wù em Mänsch as Kulturfolger in d Siidlige gfolgd sin, vor alem d Duube, d Amsle, d Schbaze, d Maise, d Graager ùn d Meebe. E Bsùnderhaid isch di wäldwyd nèèrdligschd Flamingo-Kolonii im Zwillbrocker Venn.

Dr Lags, wù friejer in dr Flius vyyl voorchùù isch, isch mid dr Induschtrialisierig im 19. Joorhùnderd faschd iiberaal uusgroded woore, syder dr 1980er Joor isch er aber z. B. im Ryy wider aagsiidled woore. Dr ledschd Stör z Dydschland isch ane 1969 gfange woore. Vù dr Reemer yygfierd woore isch dr Karbfe, wù in vyyle Wèier ghalde wird..

Dr Seehùnd an dr Nord- und Oschdseekischte isch zydwyys faschd ganz uusgroded woore, s gid aber midlerwyyli im Wattemeer wider e baar Döuserd Schdùg.

Zue d haimische Dierer sin au vyyl Dierer derzue chùù, wù vùm Mänsch yygfierd woore sin (Neozoe). Scho im Midelalder isch dr Daamhiirsch yygfierd woore. Zue dr nèiere yygfierde Dierer ghèère dr Wäschbäär, dr Maaderhùnd, d Bisamrade ùn dr Halsbandsittich.

[ändere] Naturschutz

Ziil vùm Naduusschùz z Dydschland isch s, d Naduur ùn d Landschafd z erhalde (Bùndesnaduurschùzgsez, BNatSchG, § 1). Dr Naduurschùz isch doodermid e efendligi Ùfgaab ùn diend em Schdaadsziil, wù im Grùndgsez (Art. 20a) veranggered isch. Wiichdigi Geegeschdänd vùm Naduurschùz sin Landschafde, Bflanze ùn Dierer. Zue dr wiichdigschde Inschtitutione vù gschizde Gebied ùn Objäkt ghèère zur Zyd ùnder anderem 14 Nationalpark, 19 Biosphärenreservat, 95 Naturpark ùn Döusedi vù Naturschutzgebiet, Landschaftsschutzgebiet ùn Naturdänkmeeler.

[ändere] Bevölkerung

D'Bundesrepublik Ditschlånd isch flächemäßig a bizle greeßer wie s Nochberlånd Pole, håt aber mit rund 82,2 Mio. Mensche meh als dopplt so viil Iiwohner. Drvo hånd ethnisch gsea rund 68 Mio. a ditsche Abschdammung. 74'981 Millione Mensche bsitzet d'ditsche Schdtaatsaageherigkoit; einige zuesätzlich d'Schdtaatsaageherigkoit vu ihrem Huimatlånd. 7,543 Millione Mensche sind Usländer. Ditschlånd isch im Augeblick no uff Platz 12 vo alli Länder uff der Wält, abr i de nächschte 50 Jahre werre Länder wie dr Iran odr d'Türkei mehr Iiwohner griege wie Ditschlånd.

D'Bevölcherigsdichti litt durchschnittlig bi 230 Ywohner je Quadratkilometer.^[9]

Vo de Bevölcherig ßin

• 61,8 Brozänt Christe, dodevo
  • 31 Brozänt Katholike und
  • 30,8 Brozänt Brotestante
• 3,9 Brozänt Muslim
• 32,5 Brozänt konfessionslos

1,8 Brozänt ghöre re andere Religion a.^[10]

[ändere] Bundesländer

Es git 16 Bundesländer, a jeeds hot zwische drei und sex Sitz im Bundesroot.

1. Bade-Württeberg
2. Bayre
3. Berlin
4. Brandeburg
5. Breame
6. Hamburg
7. Hesse
8. Mekleburg-Voorpommern
9. Niidersaxe
10. Nordrhi-Westfaale
11. Rhiland-Pfalz
12. Saarland
13. Saxe
14. Saxe-Aahalt
15. Schleaswig-Hollstui
16. Thüüringe

[ändere] Gschicht ^[11]

[ändere] Bis 1945

Di erschte Sydler ßin scho im 1. Johrhundert vor em Christus nochgwyse. Es ßin germanischi Sydler gßi. D'Römer hän's nit gschafft, es z erobere und hän zum Bispyl di bekannti Schlacht am Teutoburger Wald verlore. Im 5. Johrhundert ßin d'Germane sälber ins Römisch Rych ydrunge und ghöre zu de Verursacher vo sinem Undergang.

Im 5. Johrhundert isch s Frankerych gründet worre. Scho im Johr 498 hän d'Franke s Christetum agnoh; sällemols isch de Chlodwig I. de Herrscher gßi. Spöter, under em Karl im Große, wo im Johr 800 weströmische Kaiser worre isch, hät s Frankerych blieht; noch sinem Dod isch es aber zerfalle. 843 hät de Ludwig de Dütsch s Ostfränkische Rych gründet.

Größeri Städt hän sich im 10. und 11. Johrhundert afange bilde. Im 12. Johrhundert hät d'Ostkolonisation agfange.

Nochdëm de Martin Luther im Johr 1517 sini 95 These veröffentligt hät, hät d'Reformation agfange. Vo de Glaubes-Chrieg in de Folgezit isch de Drißigjöhrig Chrieg (1618 bis 1648) de gröscht gßi; ihn hän numme zwei Drittel vo de Bevölcherig überläbt. Er hät im Johr 1648 mit em Westfälische Fryde uffghört. Zu säller Zit hät "Dütschland" uss öbbe 300 Einzelstaate bstande.

Preuße isch vom 17. bis 19. Johrhundert züe-n-re Großmacht uffgstyge; bsunders yflussrych ßin de Friedrich I. und de Friedrich de Groß gßi. De preußisch Ministerbräsidänt Otto Bismarck isch es gßi, wo zum erschte Mol e dütsche Staat als Eiheit gründet hät: noch sine erfolgryche Chrieg gege Östrych, Dänemark und Frankrych, wo-n-er zwüsche 1864 und 1871 gfiehrt hät, isch s Dütsch Rych entstande. Durch dä groß Staat hät z Europa s Glychgwicht nümmi chönne bhalte werre, was mit Uslöser vom Erschte Wältchrieg gßi isch.

Nochdëm Dütschland de Erscht Wältchrieg verlore hät, isch 1918 bi de Novämberrevolution de Kaiser gstürzt worre; d'Weimarer Republik isch gfolgt.

In säller Republik isch s Volk aber wäge de hoche Reparaturchoste, wo Dütschland hät mieße zahle, wägem Verlust vo Elsass-Lothringe an Frankrych und d'Wältwirtschaftskrise (ab 1929) unzfryde gßi. Des hät dezüe bydrage, dass de Adolf Hitler an d'Macht hät cho chönne; er hät systematisch de Zerfall vo de Weimarer Republik agsträbt (Ufflösig vo Gwerkschafte, Verbot vo Parteie, Verfolgig vo Gegner, Konzendrationslager). Er hät au vor allem d'Jude, aber au Zigüner, Kommuniste und anderi in Konzendrationslager bringe und döte lo. 1938 ßin Östrych und s Sudeteland an Dütschland agschlosse worre, 1939 hät de Hitler d'Tschechoslowakei bsetzt. Durch d'Bsetzig vo Pole am 1. Septämber 1939 isch de Zweit Wältchrieg usbroche. In sällem ßin ca. 55 Millione Mänsche umcho; 6 Millione devo ßin Jude gßi. Erscht wo Dütschland am 8. Mai 1945 komblätt hät ufgee mieße, hät de Chrieg e Änd gha.

Noch em Änd vom Chrieg isch Dütschland in vier Bsatzigszone ydeilt worre (lüeg Bild). Östrych und d'Tschechoslowakei ßin befreit worre. Dütschland hät vyl Land an Pole verlore; vyli Ostdütschi ßin zur Flucht zwunge worre. Durch d'Feindligkeit zwüschem Oste und em Weste isch e gmeinsame Staat nümmi möglig gßi. D'Sowjetzone isch im Johr 1949 zu de DDR worre, di drei andere zu de Bundesrepublik Dütschland (BRD).

[ändere] 1949 bis 1990

[ändere] Bundesrepublik Dütschland

Noch em "Wirtschaftswunder" isch d'BRD züe-n-re große Industrymacht worre. S Land isch 20 Johr lang vo Konservative regiert worre; under anderem durch d'68er-Bewegig hät's e bolitischi Wändi gee und d'Sozialdemokrate hän bis 1982 regiert. Ab 1982 isch d'BRD widder vo de Christdemokrate gfiehrt worre, wo 16 Johr lang blybe ßin.

[ändere] DDR

• lüeg au: Dütschi Demokratischi Republik

In de DDR isch uss de Parteie SPD und KPD d'SED bildet worre. In Alähnig an d'Sowjetunion isch e sozialisdische Staat entstande, wo e Blanwirtschaft gha hät, D'SED hät di absoluti Macht gha. E Volksuffstand am 17. Juni 1953 isch erfolglos blybe.

Im Johr 1971 isch de Erich Honecker Parteichef vo de SED worre, ab 1976 isch er Staatsvorsitzende gßi.

[ändere] D'Widdervereinigung und d'Gschicht ab 1990

In de 80er-Johr hän d'DDR-Bürger afange uss de DDR usreise. Säll hät d'Öffnig vo de Gränze zur Folg gha; de Honecker isch gstürzt worre. D'Bundesländer Meckleburg-Vorpommere, Brandeburg, Sachse, Thüringe und Sachse-Ahalt ßin widderhergstellt worre.

Vo 1998 bis 2005 isch de Gerhard Schröder i-n-re rot-griene Koalition Bundeskanzler gßi. Sit 2005 fiehrt di großi Koalition (SPD und CDU) under de Angela Merkel s Land.

[ändere] Dialäkt

Di hüttige tüütsche Dialäkt lönd sich grob in drüü Gruppen iiteile. S'Nidertüütsche im Norde isch a de zweite Luutverschiebig nöd beteiliged gsii und isch linguistisch nöd klar vom Holländische abgränzbar: D'Gruppierig vom Nidertüütsche als Tüütsch is linguistisch begründed. Anderschume chame s'Holländische und Flämische au zum Nidertüütsche zele. I dem Fall isch die zweiti Luutverschiebig en innertüütschi Aaglägehäit, und s'Tüütsche schtaat innerhalb vom Weschtgermanische em Anglo-Friesische (au "Ingvaeonisch" oder "Nordseegermanisch") gägenüber.

I de früe Neuziit het sich s' Niderdiitsche langi Ziit nebet em Hochdiitsche als Schriftsproch behauptet. Erscht ab em 17. Johrhundert isch es allmählich us dere Rolle verdrängt worre, well die gbildete Liit zum Hochdiitsche ibergange sind. E Zentrum vom niderdiitsche Buechdruck isch Lübeck gsi. Vo Borchling und Claussen giits e dreibändigi Niederdeutsche Bibliographie zu den niderdiitsche Druck vor 1800.

S'Mitteltüütsche isch vom Nidertüütsche dur d'Benrather Linie (maken/machen Isoglosse) abgränzt, und beinhalted Fränkisch, Berlinerisch, Ripuarisch und Schlesisch. S'Obertüütsche isch vom Mitteltüütsche dur d'Speyer Linie (Appel/Apfel Isoglosse) abgränzt, und beinhalted s'Austro-Bavarische (Bairisch in Bayern un in Österriich) und s'Alemannische.

Mittel- und Obertüütsch werded au underem Begriff Hochtüütsch zämegfasst. Dademit häd de Begriff zwei underschidlichi Bedüütige: Einersiits bezeichnet Hochtüütsch die geographisch hööcher glägne Dialäkt, wo a de zweite Luutverschiebig teilgnoo händ. Anderersiits bezeichnet Hochtüütsch aber au di Tüütschi Standardspraach, wo sich sitem 16. Jh. usepildet hät. D'Standardsprach ghöört sälber zu de Obertüütsche (Apfel) Sprache, isch aber urschprünglich es Gmisch us verschidene regionale Dialäkt usem Drüüegg Fränkisch/Schwäbisch/Nordbairisch (de Luther hät sini Bible im Ostfränkische Gebiet, in Thüringen, übersetzt und deet 'de Lüüt ufs Muul glueget').^[12]

[ändere] Wirtschaft

Di wichtigste Wirtschaftsbranche vo Dütschland stelle d'Automobilindustry, d'Chemy, de Maschinebau und d'Elekdronik dar.

S Bruttoinlandbrodukt isch z Dütschland im Johr 2008 bi 3.667 Milliarde (nominal) gläge. Dodemit isch Dütschland wältwit uff em Blatz 4 und europawit uff em Blatz 1. S BIP bro Chopf isch 2008 40.415 US-Dollar gßi; dodemit nimmt Dütschland de 19. Blatz wältwit y.

S dütsch Exportvolume isch s gröscht wältwit und 2007 bi 969 Milliarde Euro gläge. Hauptabnämmer ßin gßi:

• Frankrych (9,5%)
• d'USA (8,7%)
• Großbritannie (7,2%)
• Idalie (6,6%)^[13]

Rund 43,63 Millione Persone ßin 2007 erwerbsdätig gßi. Dodevo hän 0,9 Brozänt im brimäre Sektor gschafft, 29,6 im sekundäre und 69,5 im terziäre.^[14] 8,2 Brozänt vo de Dütsche ßin im Mai 2009 arbetlos gßi.^[15]

Mit 70 Brozänt^[16] schafft d'Mehrheit vo de Beschäftigte vo Dütschland in mittelständische Undernämme.

Im Johr 2005 ßin 579,4 Kilowattstunde Strom broduziert worre, de Verbruch isch bi 545,5 Milliarde gläge. 61,43 Milliarde kWh ßin exportiert und 56,86 Milliarde importiert worre. Öbbe 30 Brozänt vom Energyverbruch wird durch Chernchraftwerk deckt.^[17]

[ändere] Literatuur

Im düütschsprachige Spraachruum gits vil bekannti Schriftsteller. Zu de Klassiker zelt öppe de Johann Wolfgang Freihärr vo Goethe.

De Friedrich Schiller isch bekannt worde mit sinere Theater-Version vom Wilhelm Tell. Für Erwachsnigi und Chind häd de Erich Kästner gschribe. Näbed all dene gschtorbnige Schriftsteller gits ano settig wo no läbed. D'Cornelia Funke schriibt Chinder- und Jugendbücher und häd en groose Erfolg demit.

[ändere] Allmänd

[ändere] Netzgleicher (Ekschterni Syte)

• Mehrschpröchigs Hondbuech fyr Migrante
• Tourismus Deutschland
• Deutschland

[ändere] Quelle

1. ↑ www.deutschland.de
2. ↑ www.statistikportal.de
3. ↑ www.imf.org
4. ↑ www.imf.org
5. ↑ hdrstats.undp.org
6. ↑ Absoluti Hegschdtemperature z Dydschland (PDF)
7. ↑ Yywoonerzaale vù dr Groosschded z Dydschland Stand: Dezämber 2006
8. ↑ Initiativchreis Europäischi Metropolregione z Dytschland: Regionales Monitoring 2006 – Date un Charte zue dr Europäische Metropolregione z Dytschland, Stand: 5. September 2006 (PDF)
9. ↑ deutschland.de/Deutschland auf einen Blick
10. ↑ Dütschland uff ei Blick
11. ↑ infomobil.org
12. ↑ Deutsche Sprache#Dialäkt
13. ↑ www.tatsachen-ueber-deutschland.de
14. ↑ www.ipicture.de
15. ↑ de.statistika.com
16. ↑ www.tatsachen-ueber-deutschland.de
17. ↑ www.ipicture.de