Spanien

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Reino de España

Espainiako Erresuma (Eus.)
Regne d'Espanya (Cat.)
Reino de España (Glg.)
Reialme d'Espanha (Oci.)

D’Flagge vo Reino de España Espainiako Erresuma (Eus.) Regne d'Espanya (Cat.) Reino de España (Glg.) Reialme d'Espanha (Oci.)
S Wappe vo Reino de España Espainiako Erresuma (Eus.) Regne d'Espanya (Cat.) Reino de España (Glg.) Reialme d'Espanha (Oci.)
Wahlspruch: „Plus Ultra“
lat., „Drüber us“
Amtsschpraach Spanisch (Kastilisch)

amtlich regional: Aranesisch, Baskisch, Galiizisch, Katalanisch, Okzitanisch

Hauptschtadt Madrid
Schtaatsform Parlamentarischi Erbmonarchie
Schtaatsoberhaupt Juan Carlos I.
Regierigschef Ministerpräsident
Mariano Rajoy Brey
Flächi 504.646 km²
Iiwohnerzahl 46.661.950 (Stand: 1. Jan. 2009)[1]
Bevölkerigsdichti 92 Iiwohner pro km²
BIP $1.120 Mrd. (Schätzung 2005)
BIP/Iiwohner $27.074
Währig Euro
Nationalhymne Marcha Real
Ziitzone UTC+1 MEZ
UTC+2 MESZ (März bis Oktober)
UTC (Kanarischi Insle)
UTC+1 (Kanarische Inseln) (März bis Oktober)
Kfz-Kennzeiche E
Internet-TLD .es
Vorwahl +34
EU location ESP.png
Karte-es.png

S Königriich Spanie isch e Staat im Südweste vo Europa, wo de gröschti Deil vo de Iberische Halbinsel iinimmt. D Hauptstadt vo Spanie isch Madrid. Wiiteri wichtigi Städt sin Barcelona un Valencia.

Zu Spanie ghöre no d Baleare, d Kanare un zwei Exklave uf nordafrikanischem Gebiet, Ceuta und Melilla. Spanie hät ungefähr 47 Millione Iiwohner. Politisch gseh isch es ä parlamentarischi Monarchie. Staatsoberhaupt isch de König, im Moment Juan Carlos I. Regierigsschef isch de Ministerpräsident, im Moment de Mariano Rajoy Brey.

Etymologii[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S Wort „Spanie“ un di spanischi Bezeichnig „España“ chömme vum römische Namme Hispania. Wiil sälle kei latiinische Ursprung hät, sin verschideni Theoriie zu siner Härchumft entstande, nit wenigi devuu sin umstritte.

  • Hispania chunnt vum phöniizische i-spn-ya, wu sit em zweite Johrhundert v. Chr. in Inschrifte dokumentiert isch. Vu de Phöniizier, de erschte Zivilisation uff de iberische Halbinsle, hänn d'Römer d'Bezeichnig übbernuu, wubii si s i als Bräfix für Insle odder Land interpretiert hänn, s ya als Ändig mit de Bedütig Region. S spn cha mer im Hebräische als saphan läse, was e Art vu Karnickel bezeichnet hät. Eso isch d'Bezeichnig als „Land mit eme riiche Bstand an Karnickel“ verstande wore. De Isidoro de Sevilla fiehrt s Wort uff Ispani zruck, di phöniizisch-punischi Bezeichnig vu de Stadt Sevilla (vu de Römer Hispalis gnännt).
  • Lut em Historiker un Hebräist Cándido María Trigueros degege hät sich sp im Hebräische sphan gläse (im phönizische un hebräische Alphabet gitt's keini Vokäl), säll hät de Norde gheiße, i-spn-ya demmnoch Land im Norde. Sälli Bezeichnig säi de Region gee wore, wiil d'Phöniizier vu de afrikanische Chüste chuu säie.
  • De Jesús Luis Cunchillos fiehrt span uff spy zruck. Säll bedütet Metall schmide, i-spn-ya wird dodemit zu Land, wu Metall gschmidet wird.
  • Am witeste akzeptiert isch d'Theorii, wu am Aafang vu de Neuzit vum Antonio de Nebrija, Nochfahr vum Isidoro de Sevilla, uffgstellt wore-n-isch. Noch ihre chunnt de Namme vu de Stadt Hispalis, was Stadt im Oste gheißt hät. Dodurch, dass si di wichtigsti Stadt vu de iberische Halbinsle gsi isch, hätte d'Phöniizier un spöter d'Römer de Namme uff di ganzi Region usgwitet.
  • De Juan Antonio Moguel hät im 19. Johrhundert e baskische Ursprung vermüetet. Izpania det druff verwiise, dass Spanie s Meer deilt (vu pania/bania = deile).
  • Witeri Vermüetige zfolg gönn Hispalis un Hispania uff di beide legendäre spanische Chönig Hispalo un Hispan zruck, wu Sohn bzw. Änkel vum Herkules gsi sin.

D'Verwändig vum Namme für boliitischi Zwäck hät mit de westgotische Zit aagfange. Au übber d'Entstehig vum Wort español gitt's verschideni Aasetz. Eine devuu bout uff de Datsach uff, dass d'Ändig -ol für di frankoprovenzalische Dialäkt charakterisdisch, in de Sproche uff de Iberische Halbinsle degege sälte isch, si säi sällewäg friehstens im 9. Johrhundert vu de Pilger iigfiehrt wore, wu uff Santiago de Compostela greist sin.

Geografii[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Spanischi Bsitzige z Nordafrika.
Relief vu de Iberische Halbinsle

Lag[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Spanie nümmt de Großdeil vu de Iberische Halbinsle ii. Dezüe ghöre no zwei Inselgruppe, nämmli di Kanarische Insle im Atlantik un di Balearische Insle im Mittelmeer, di beide nordafrikanische Stedt Ceuta un Melilla, d'Insle Alborán vor de nordafrikanische Chüste un e Reihe vu Insle vor de Chüste vu de Halbinsle sälber. Witeri chleineri Bsitzige sin unter anderem d'Islas Chafarias, de Peñón de Vélez de la Gomera un Peñón de Alhucemas, alli vor de afrikanische Chüste.

Noch de Flächi isch es s viertgröscht Land vu Europa (noch Russland, de Ukraine un Frankriich) un s zweitgröscht Land vu de Europäische Union.

Spanie wird im Weste vu Portugal un em Atlantik begränzt, im Norde vu de Pyrenäe, em Golf vu Biskaya un em Atlantik, im Oste un Südoste vum Mittelmeer un im Süde vu de Stroß vu Gibraltar un em Atlantik.

Chliima[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S Chliima cha z Spanie je noch Region starch schwanke. De Großdeil hät e mediterrani Brägig, säll bedrifft ganz bsunders d'Chüstezone un s Dal vum Guadalquivir z Andaluusie, wu mildi Temperature un riichi Niderschleg im ganze Johr ußer em Winter vorherrsche.

Je witer mer ins Inner vum Land goht, desto meh isch s mediterran-kontinental Chliima usbrägt. Es zeichnet sich durch chalti Temperature im Winter un heißi im Summer us. Niderschleg ghäie je noch Region verschide viil, im Allgemeine isch de Weste niderschlagsriicher wie de Oste. Galiizie un de Golf vu Biskaya hänn e ozeanischs Chliima, es ghäie viil Niderschleg übber s ganz Johr verdeilt un bsunders im Winter, d'Temperature sin vergliichswis chiehl.

In höchere Lage wie em Kantabrische Gebirg odder de Pyrenäe sin d'Temperature nidriger un d'Winter chalt. Sonigi Bärgregione sin meistens niderschlagsriich.

Ariidi odder semiariidi Chliimata finde sich im Oste vu Spanie, z. B. z Almería, am Cabo de Gata (200 mm pro Johr), Granada, Murcia, Alicante odder im Valle del Ebro, wu vor allem de Föhnwind d'Ursach vu de gringe Mängi an Niderschleg isch.

S Chliima vu de Kanarische Insle hät e subtropische Charakter. Do sin d'Temperature s ganz Johr duure hoch un Niderschleg ghäie numme wenig (uff de westlige Insle meh). Säll Chliima macht sich au an de südlige Chüste vum Land bemerchbar, wu d'Temperature s ganz Johr übber mild sin; Niderschleg ghäie do allerdings meh wie uff de Kanarische Insle.

Topografii[ändere | Quälltäxt bearbeite]

De Spitz vum Teide uff Teneriffa isch de höchst Punkt vu Spanie.

Spanie isch mit ere durchschnittlige Höchi vu 660 Meter zimmlig hoch gläge, übberdroffe wird's in derre Hiisicht z Europa numme vu de Schwiz, vu Östriich, Andorra un Liechtestei.

Im Innere isch s Relief vu de Meseta Central markant, wu de Großdeil vum mittlere Landesdeil iinümmt un im Durchschnitt 660 Meter übber de Normalnull litt. Im Südweste isch d'Sänki vum Guadalquivir un im Nordoste die vum vum Río Ebro.

Di wichtigste Gebirgszüg sin d'Pyrenäe, s Iberisch Gebirg, s Kantabrisch Gebirg, s Iberisch Scheidegebirg un di Betische Kordillere. De höchst Punkt isch de Teide mit 3718 Meter ü. NN.

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Früehi Besiedlig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Spanie isch vo villne Völker bsuecht worde. Grieche, Phönizier, Römer, Westgote, Kelte, Suebe, Vandale und Araber sind es gsi. Spanie hät so vili Völker azoge, will es viel Metall und no witeri Bodeschätz geh hät.

Dä Kampf mit de Maure/La Reconquista[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Maure sind im Johr 711 is damalige westgotische Riich iedronge und händ agfange, Land z'erobere. D'Westgote send bes i Norde ue zrogdrängt worde und vo det här hend sie die Reconquista (Zruggeroberig) gstartet. Die Reconquista het bes 1492 duuret, wo die letscht maurischi Stadt Granada gfalle esch. D Könige vo Altkastille und Aragon händ sich zämä ta und all Araber vertribe. Vo de verblibne Araber esch e Teil zwunge worde, dä katholische Glaube azne, und e Teil esch versklavt worde. Zur gliche Zyt sind Jude vertribe worde. Au ä grosse Deil vo de bekehrte Jude, de Marranos, hai müesse uswandere. Zur glichigi Zyt hät de Kolumbus Amerika entdeckt.

Christoph Kolumbus/Eroberig vo Amerika[ändere | Quälltäxt bearbeite]

De Christoph Kolumbus isch us Genua gsi. Damals si vili Seefahrer nach Indie mit em Schiff gfahre und händ Pfeffer und anderi Gwürz transportiert. Meistensch hät dä Wäg lang duret, will dä ganzi afrikanische Kontinent umfahre worde isch. De Kolumbus hät die Idee gha, i d Gegerichtig z fahre, da hegis kä Land, damit mehr schneller nach Indie chumt. Zerscht isch er nach Lissabon id Seefahrerschuel gange. Nach dere Usbildig isch er em damalige portugisische König, dä Vorschlag go unterbreite, doch dä hät in mehrmals ablitze lah. 1492 isch er dä glich Vorschlag a dä spanische Königin go mache. Au nach mehrigimal hät si endlich Ja gseit. So isch er am 3. August mit drei Schiff (La Pinta, La Niña und Santa Maria) vo Palos de la Frontera (Andaluusie) us gstartet. Nach 12 Wuche hät er am 12. Oktober 1492 endlich Land entdeckt. Spöter sind vili Konquistadore gfolget, wie de Francisco Pizarro, de Eroberer vom Inkarich, de Francisco Hernández de Córdoba, de Hernán Cortés, wo s Aztekeriich z Mexiko eroberet het, usw.

Im witere Verlauf isch Spanie über 300 Jahr d Wältmacht Nummere eis gsi. Erscht im 19. Jahrhundert sind d Kolonie z Südamerika abgfalle und sind all unabhängig worde.

Bürgerchrieg und Franco[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Wäred dem Bürgerkrieg in Spanie (1936-1939) hät de Franco di Macht ergriffe. Dä drüjährige Bürgerkrieg isch für villi Familie ä riesigi Katastrophe gsi. Müettere händ sich müesse träne vo irne Chind. Vili sind nach Russland gschickt worde, damit si überlebet. Jugendlichi händ müesse is Militär und wänn eine hät nid welle is Militär, hät er is Gfängnis oder isch vo sinene Eltere erschosse worde. Die wo hend is Gfängnis müesse sind wiit wäg gsi. D Eltere hent sie nid chöne bsueche. Dä Franco isch e guete Fründ vom Salazar, em Diktator vo Portugal gsii und au vom Hitler. D Guernica, es Bild vo Pablo Ruiz Picasso, thematisiert de Bürgerchrieg uf e iidrücklichi Art.

De Franco hät au wie dä Hitler ä spezielli Begrüessig gha. In Spanie hät mehr ihn mit El Caudillo a gsproche. 1972 hät di baskischi Untergrundorganisaton ETA imene Attentat sin bescht Fründ Blanco tötet. Drü Jahr spöter isch dä Franco gstorbe. Erscht 1978 isch Spanie zu nere Demokratii worde. S offizielli Staatsoberhaupt isch de König Juan Carlos.

Wirtschaft[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Spanie isch s zweit meischtbsuechte Land in Europa, nach Frankrich. Dorum sind au d Iinahme vom Turismus für die einzelne Regione sehr wichtig. Aber au dr Export vo Frücht und Gmües macht en grosse Teil uss. Au d Industri vo Spanie isch nid vo schlechte Eltere.

Bevölcherig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Bevölcherigsdichti noch Region

D'Bevölcherig isch am 1. Jänner 2009 bi 46.745.807 Iiwohner gläge, d'Bevölcherigsdichti isch mit 91,13 Iiwohner pro Quadratkilometer nidriger wie in de meiste andere westeuropäische Länder. Dodebii isch d'Bevölcherig zimmlig uuregelmäßig übber s Land verdeilt, e große Deil läbbt in de Chüstegebiete, im Dal vum Guadalquivir un in de Metropolregion vu Madrid, während s Inner vu Spanie dünn bsidelt isch.

Es gitt 15 Metropolregione mit meh wie 500.000 Iiwohner, di gröschte sin de Reihe noch die um Madrid, Barcelona, Valencia un Sevilla mit meh wie-n-ere Million Iiwohner. E gmeinsami Verwaltig hät keini vu denne Regione.

Sproche[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Verdeilig vu de Sproche z Spanie:     Spanisch,     Katalanisch,     Baskisch,     Galiizisch,     Asturleonesisch,     Aragonesisch,     Aranesisch,     Extremadurisch,     Fala

Spanisch isch übberall Amtssproch un wird vu 99 Brozänt vu de Iiwohner beherrscht, dodevuu sin 89 % Müetersprochler. Dezüe chömme Sproche, wu vu de Verfassige odder Gsetz vu de autonome Regione e offiziälle Statùs züegsproche griegt hänn:

  • Katalanisch (vu 9 % vu de Iiwohner beherrscht), isch z Katalonie un uff de Balearische Insle Amtssproch näbe Spanisch. Witer wird's in de Franja de Aragón un im Verwaltigsbezirch Murcia gschwätzt, ohni Amtssproch z sii.
  • Galiizisch (5 % vu de Bevölcherig) isch z Galiizie zweiti Amtssproch. Zum Verbreitigsgebiet ghöre ußerdemm e baar Regione in de Provinze Asturias, León un Zamora, dört hät's allerdings kei Statùs als Amtssproch.
  • Baskisch isch im Baskeland un im nördlige Drittel vu Navarra zweiti Amtssproch un Müetersproch vu de Mehrheit vu de Lüt. Au im Übbergangsgebiet vu Navarra wird's vu'me-ne Deil vu de Iiwohner gschwätzt un isch offiziäll aaerkännt, ohni e Amtssproch z sii.
  • Okzitanisch isch e Amtssproch vu Katalonie, wu's im Valle de Arán gschwätzt wird.

Z Aragón sin Katalanisch un Aragonesisch zwar keini Amtssproche, were abber vum Sprochgsetz vu 2009 als lenguas propias originales e históricas (eigeständigi, iiheimischi un hisdorischi Sproche) aaerkännt.

Näbe de gnännte Sproche schwätzt mer z Spanie e Reihe vu romanische Sproche odder Dialäkt ohni Statùs als Amtssproch.

Spanie hät am 9. April 2001 di Europäischi Charta vu de Regional- odder Minderheitesproch unterzeichnet.

Kultuur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Religiösi Fest[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Di katholischi Religion hät im Verlauf vu de spanische Gschicht allewiil e wichtigi Rolle gspilt un isch d'Religion mit de witeste Verbreitig. Eso chunnt's, dass in Stedt viilmol wichtigi religiösi Brüüch usgiebt were. Am meiste Uffmerchsamkeit verdiene do sälli Fest, wu an de Jesus erinnere, z. B. d'Semanas Santas z Granada, Málaga, Sevilla odder Valladolid, Ostere, Pfingste un Fronliichnam.

Chunscht un Literatuur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

De Miguel Cervantes Saavedra

Di verschidene Völcher, wu z Spanie gläbbt hänn, di geografischi Lag zwüsche zwei Kontinänt mit sehr verschidene Draditione un Kultuure wie au d'Eroberig vu Deil vu Südamerika hänn dezüe biidrage, dass di spanischi Kultuur hütt als eini vu de riichtste un viilsitigste vu de westlige Wält bezeichnet wird. Viili verschideni Chünschtler sin z Spanie uff d'Wält chuu, unter'ne Chünschtler wie de Velázquez, de Goya odder de Picasso, abber au Schriftsteller wie de Cervantes, wu als Nationaldichter gältet, de Quevedo, de Galdós odder de Lorca. Au d'Architektuur isch viilfeltig, eso gitt's z Spanie übber 40 Bäu, wu zum UNESCO-Weltkultuurerbe ghöre.

Stierchampf[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Las Ventas

An viile Volchsfest wird de Stierchampf odder de Stierlauf usgiebt. Di beriehmteste Arene sin Las Ventas z Madrid, Monumental z Pamplona, La Maestranza z Sevilla un d’Plaza de toros z Valencia. De Stierchampf isch für sini Aahänger e Chunscht, wu viil mit Eleganz un Ästethik z düe hät, während Kriitiker en als brutal aalüege.


Einzelnochwiis[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Avance del Padrón municipal a 1 de enero de 2009, Instituto Nacional de Estadística am 3. Juni 2009 (PDF, spanisch)

Externi Site[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Amtligi Site vu Spanie

Übber Spanie