Kanton Luzern

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Wappe vor Schwiiz
Kanton Lozärn
Wappe vum Kanton Lozärn

Basisdate
Staat: Schwiiz
Abchürzig: LU
Amtssproche: Deutsch
Hauptort: Lozärn
Flächi: 1'493 km²
(Rang 9)
Iwohner: 381'966[1] (31. Dezämber 2011)
(Rang 7)
Bevölkerigsdichti: 256 Iw./km²
(Rang 9)
Bitritt zuem Bund: 7. November 1332
Websyte: www.LU.ch
Lag
[[Datei:{{{Lage}}}|300px|zentriert|Lag vum Kanton Lozärn in dr Schwyz]]
Charte
Charte vum Kanton Lozärn
Gmeinde
[[Datei:{{{Gemeinden}}}|300px|zentriert|Gmeinde im Kanton Lozärn]]

De Kanton Lozärn esch en Kanton i de Zentralschwiiz. Nochberkantön send Schwyz, Obwaldä, Nidwaldä, dr Aargou, Bärn ond Zoog.

Geografii[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Land[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Fascht de ganz Kanton liid em Voralpe- ond Alpegebiet. Di bekanntischte Bärge vom Kanton send de Pilatus, de Napf ond d Rigi. Au wenn die nome zom Teil zom Gebiet vom Kanton Lozärn ghöred.

See[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Di gröschte Seee vom Kanton send de Rotsee, de Baldeggersee ond de Sämpachersee. Grösseri oder chliineri Aateil hed Lozärn au am Vierwaldschtettersee, am Zogersee ond am Hallwilersee.

Flöss[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Di lengschte Flöss, wo ganz oder zom Teil em Kanton leged, send d’Rüüss, d’Ämme (gnauer: di Chlii Ämme), d’Wigger ond d’Sore.

Bevölkerig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Härkonft ond Iiwanderig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D’Iiwohner send galloromanisch-alemannischi Mischling, wo e hochalemmanische Dialäkt redet. E de letschte hondert Johr send vele Lüüt us andere Ländere iigwanderet. Die erschti Iiwandererwälle esch us Italie, Spanie, Dütschland, Öschtriich, Frankriich ond Griecheland cho. Das esch bes öppe 1970 gsi. Dezue send Flüchtling vom Tibet, us Ungarn ond de Tschechoslowakei cho. Sed 1980 chömed d’Iiwanderer vor allem us em früechere Jugoslawie, us de Türkei, us Sri Lanka (Tamile) ond us Portugal. Ändi 2005 hed de Kanton 356'309 Iiwohner gha. Vo dene hend 54'729 Persone kei Schwiizer Pass gha. Das send 15,4 % vo allne Bewohner.

Sprooch[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Es get keis eigentlechs Lozärndtüütsch. E Bewohner vo de Stadt Lozärn redt ganz andersch als eine osem Äntlibuech oder usem Henderland. D’Iiwohner vo de Lozärner Rigigmeinde (Wäggis, Vitznau ond Greppe) redet weder meh wi d’Nochberslüüt usem Kanton Schwyz. Dör Zuewanderig os andere Regione vode Schwiiz oder us em Ossland, verschwendet emmer meh typischi regionali Usdröck. Die eltere Lüüt kenned mängs Wort, wo de jonge Lüüt gar nümme seit. S’Schwiizerdtüütsch werd sösch im allgemeine aber sehr guet pflegt ond esch noch wie vor, wie öberall i de Tüütschschwiiz, d'Hauptsproch. SMS, email oder Briefe wärded vorallem vo Jugendleche emmer meh im Dialäkt gschrebe ond verdränged so d’Schreftsprooch emmer meh usem Alltag.

Sprooch 1880 1900 1950 1960 1970 1980 1990 2000
Iwohner 134'708 146'519 223'249 253'446 289'641 296'159 326'268 350'504
Dütsch 134'155 143'337 216'647 239'068 263'310 269'327 289'160 311'543
Italiänisch 294 2'204 3'587 10'126 15'635 11'638 9'192 6'801
Französisch 302 747 2'150 2'244 2'015 2'129 2'046 2'053
Rätoromanisch 5 64 338 466 525 642 473 388
Spanisch k.A. k.A. 33 203 4'473 3'681 2'015 2'491
Portugiesisch k.A. k.A. k.A. k.A. k.A. k.A. 2'567 3'126
Albanisch k.A. k.A. k.A. k.A. k.A. k.A. k.A. 6'768
Serbokroatisch k.A. k.A. k.A. k.A. k.A. k.A. k.A. 7'401
Türkisch k.A. k.A. k.A. k.A. 282 k.A. 1'465 955
Änglisch k.A. k.A. 123 253 485 820 697 1'643

Religion[ändere | Quälltäxt bearbeite]

De Kanton Lozärn esch e katholische Kanton. Dör d’Zuewanderig geds aber au reformierti ond muslimischi Menderheite. Chliineri Menderheite send die orthodoxe Chreschte, Jude, Hindus ond Buddhischte. Es trätet au emmer meh Lüüt os de Chile us. De Aateil vo de Katholike lit jetzt scho onder 70 % vo de Iwohner.

Konfession 1850 1900 1950 1960 1970 1980 1990 2000
Iwohner 132'843 146'519 223'249 253'446 289'641 296'159 326'268 350'504
Katholike 131'280 134'020 189'917 215'686 246'888 244'066 255'106 248'545
Protestante 1'563 12'085 30'396 34'721 38'712 39'816 44'479 42'926
Jude 0 319 497 532 563 587 585 399
Chreschtkatholike k.A. k.A. 1'129 1'466 741 594 453 471
Muslime k.A. k.A. k.A. 6 372 1'691 6'123 13'227
Oschtchreste k.A. k.A. 21 39 412 1'473 4'604 7'801
anderi Religione k.A. k.A. k.A. k.A. k.A. k.A. 1'243 2'883
Konfessionslosi k.A. k.A. k.A. 769 1'672 4'979 10'396 20'681

Die gröschte Ortschafte em Kanton[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Die gröschte Ort send Ändi 2005:

Die meischte vo dene Gmeinde ghöred zor Agglomeration Lozärn. D Usnahmene send d Amtshauptort Hofdere, Sorsi ond Willisou. Derzue chonnt Rusmu, die gröschti Buuregmeind vom Kanton.

d Ämter vom Kanton Lozärn

De Kanton Lozärn esch i sächs Wahlchreis (bis Endi 2012 sends füf Ämter gsee) (i andere Kantön seit me Bezirk ) ufteilt.

Amt Hauptort Iwohner
31.12.2005
Iwohner
31.12.2004
Iwohner
31.12.2003
Lozärn Lozärn 163 127 162 485 161 848
Hofdere Hofdere 62 661 62 173 61 729
Sorsi Sorsi 65 362 64 701 64 194
Willisou Willisou 46 775 46 778 46 819
Äntlibuech Schöpfe 18 384 18 525 18 504

Politik[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Dr Regierigsrot[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Dr Regierigsrot esch d Exekutive vom Kanton Lozärn ond het höt nome no föif Metglider. Dr Regierigschef heisst Schultheiss. Är esch primus inter pares ond wächslet jedes Johr. Em Johr 2006 esch das de Toni Schwingrueber. D Metglider:

  • de Marcel Schwerzmann (parteilos), Finanzdepartemänt
  • de Markus Dürr (CVP), Gsondheits- ond Sozialdepartemänt
  • de Max Pfister (FDP), Bau-, Omwelt- ond Wertschaftsdepartemänt
  • d’Yvonne Schärli-Gerig (SPS), Justiz- ond Secherheitsdepartemänt
  • de Anton Schwingruber (CVP), Beldigs- ond Kulturdepartemänt

Dr Grossi Rot (Kantonsparlament)[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Dr Grossi Rot esch d Legislative vom Kanton Lozärn ond het 120 Metglider. Traditionell hets em Kanton Lozärn zwe dominanti Parteie gää – di Rote ond di Schwarze. Oder andersch gseit: die Liberale (höt FDP) ond de Konservative (höt CVP). Die hend bis wyt es 20. Jahrhondert d Politik vom Kanton beherrscht. Zwar send syt hondert Johre au d Sozialdemokrate presänt, aber die hend langi Zyt nome e wenige Gmeinde er Agglomeration Lozärn chönne Fuess fasse. Spöter esch de no de Landesreng vo de Onabhängige derzue cho. Bes om 1980 hett sech aber ar Dominanz vo de zwe Grosse ned vel gänderet. E de 1980-er-Johr esch de no di rot-grüeni POCH derzue cho. Syt 15 Johre verlüred die beide Traditionspartei massiv Stemme ond Wähler. Die gönd vor allem zor SVP, wo syt de 1990-er-Johre em Kanton ufcho esch. D Veränderige send massiv ond gönd emmer no wyte. D Wahlresultat vo de letsche beide Wahlene send:

Partei Setz
2003
Wählerateil
2003
Setz
1999
Wählerateil
1999
CVP 44 35,88 % 48 39,84 %
FDP 28 23,15 % 31 25,67 %
SVP 26 19,88 % 22 17,02 %
SPS 16 11,57 % 12 9,62 %
GPS 6 5,63 % 7 5,70 %

Gschecht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Vorzyyt[ändere | Quälltäxt bearbeite]

E de Jongschteiziit (ca. 8000–4000 v. Chr) send em Kanton Lozärn die erschte Mönsche sässhaft worde. Es send vor allem Jäger ond Sammler gsii, wo di erschte landwertschaftleche Sedlige gröndet hend. Di bekanntischte Sedlige befendit sech em Wauwiilermoos (Egolzwiler Kultur). Zwösche 800 und 300 v. Chr. wanderet keltischi Schtämm – en erschter Linie Helvetier – i d’Zentralschwiiz ii ond betriibid de erschti Handel öber de Gotthardpass. Nochere Nederlag gäge d’Römer werd s’schwiizerische Mettelland om 15 v. Chr. is Römische Riich integriert.

Wo s’Römische Imperium zerfallt, wanderid germanischi Alemanne i d’Zentralschwiiz ii. Di germanischi Sproch verdrängt s’Galloromanische und s’Chreschtetom verbreitet sech emmer meh. Als kulturelli ond wertschaftlechi Zentre entschtönd Chlöschter ond Schteft. Eis devo, eschs 750 gröndete Luceria, wo sech schpöter d’Schtadt Lozärn entwecklet. De Name Lozärn, wo om 840 s’erscht mol erwähnt wird, bedüütet «sompfige Ort» oder «Hechtreuse».

Om 1290 esch Lozärn en wiitgehend sälbschtschtändigi Schtadt met öppe 3000 Iiwohner. Zo dere Ziit chömid d’Habsborger a d’Macht, ond de König Rudolf I. vo Habsborg ernennt Lozärn zor öschtriichische Landschtadt. Wo de König im Johr 1291 gschtorbe esch, beschliessid Uri, Schwyz ond Onderwalde en Bond, i dem si sech gägesiitig Helf im Kampf gäge frömdi Heer verschprächid. So esch d’Eidgnosseschaft gröndet worde.

Lozärn e de alte Eidgnosseschaft[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Au d’Lozärner setzid sech gäge d’Iischränkige e de Autonomii dor d’Habsborger zor Wehr, ond schlüüssid 1332 en Bond met de Waldstette. Met ehrer Helf glengts ene, e de entscheidende Schlacht bi Sämpach (1386) d’Herrschaft Habsborg-Öschtriich zbesiege ond sech ändgöltig vo dere Herrschaft zbefreie.

Es entschtood es Herrschaftsgebiet wo öppe em höttige Kanton Lozärn entschprecht. Em wachsende Schtaatebond vo de Eidgnosseschaft ghört Lozärn zo de iiflossriichschte Schtedt. Wo d’Reformation noch 1520 d’Eidgnosseschaft schpaltet, wärdid di meischte Schtädt evangelisch. Lozärn aber bliibt katholisch.

De Solddienscht (Vermettlig vo Soldate e Ossländischi Heer) secheret em Lozärner Patriziat gueti Iikönft. Zahlriichi repräsentativi Boute e de Schtadt ond schöni Landsetz züügid hött no vo dem Riichtom.

Lozärn vor de Helvetische Revolution bes zor Gröndig vo de Schwiiz[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Wo 1798 di französisch Armee i d’Schwiiz iimarschiert, zerfallt di alt Eidgnosseschaft. S'Lozärner Patriziat dankt wederschtandslos ab ond s’Volk werd zom Souverän. De Kanton Lozärn beschtoht zwar wiiterhin, verlüürt aber voröbergehend sini Sälbschtschtändigkeit. Demet weder Rueh iicheert füehrt de Napoleon 1803 met de Mediation e Verfassig ii, wo am Kanton weder meh Souveränität ged.

Im gliiche Johr erlangt de Kanton Lozärn met de Iiglederig vom Hetzcherchamt ond de Abgab vo Mereschwande a Kanton Aargau sini höttigi Grössi. Au d’Glederig i Ämter ond Gmeinde schtammt us dere Ziit. Bes 1847 hed sech s’Gmeindgfüeg verfeschtiget, so dass es schpöter chuum meh Änderige ged. D’Zaal vo de Gmeinde im Kanton erreicht 107. Hött förderet de Kanton Lozärn d’Zämelegig vo chliinere Gmeinde oder Gmeindegroppe.

Wo em Napoleon sini Macht zämebrecht, entschtoht es Machtvakuum. Zwar schtellt d’Lozärner Arischtokratie 1814 ehri alte Vorrächt teilwiis weder här, werd aber dor jongi liberal Dänkendi bekämpft. De Opposition glengt’s, 1830/31 e liberali Regenerationsverfassig ond 1841 en politisch demokratische Verfassigsentworf dörezsetze. De Parteigägesatz zwösche katholisch-konservative ond liberale Chräft beschtemmt drufabe s’politische Gschee för veli Johrzähnt.

Gschecht sed 1848[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Nochem verlornige Sonderbondschrieg hett Lozärn kei grossi Rolle meh gschpelt e de nöie Schwiiz. Di Liberale ond di Konservative hend d’Politik bes i die jöngschti Ziit dominiert ond sech d'Macht teilt. Noch em ne chorze Höch vom Landesring vo de Onabhängige esch die politischi Landschaft erscht noch 1980 farbiger worde. D’Sozialdemokrate, die Grüene ond ab 1995 d SVP hend hött grösseri Waalaateil. De Kanton Lozärn esch hött e politisch guet integrierte Teil vo de Schwiiz ond de wechtegschti Kanton vo de Zentralschwiiz.

Referänze[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Mittlere und ständige Wohnbevölkerung seit 1981 – Kanton Luzern – Männer und Frauen, LUSTAT Statistik Luzern (Statistikportal des Kantons Luzern)

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Allmänd (Commons): Kanton Luzern – Sammlig vo witere Multimediadateie