Römisches Reich

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Expansion und Verfall vom Römische Riich (GIF-Animation)
    Römischi Republik 510 v.Chr.-40 v.Chr.
    Römischi Kaiserziit 20 n.Chr.-360 n.Chr.
    Weströmischs Riich 405 n.Chr.-480 n.Chr.
    Byzantinischs Riich 405 n.Chr.-480 n.Chr.

S Römischi Riich, uf Latiinisch Imperium Romanum, bezäichnet d Gebiet, wo vo Rom verwalted worde sind, nach de Reorganisation underem Kaiser Augustus im 1. Jh. v. Chr. bis zum Nidergang während de Völcherwanderig im 5. Johrhundert. S Römische Riich isch rund um s ganz Mittelmeer (lat. Mare Nostrum "üses Meer") ggange und hät i siinere grööschte Uusdehnig im 2. Johrhundert usser de Italienische Halbinsle au Nordafrika, d Levante, Chleiasie, de Balkan, Rätie, Germanie, Gallie, Iberie und Britannie umfasst.

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Die römische Wölfin süügt dr Romulus und dr Remus, die mythologische Gründer vo dr Stadt Rom
Konstantin dr Gross, Chopf von erä Kolossalstatue in de Kapitolinische Museä z Rom

330 n. Chr. het dr Konstantin dr Grossi d Hauptstadt an dr Bosporus ins alde Byzanz verlegt, wo als Nova Roma (Konstantinopel, hit Istanbul) Hauptstadt worre isch. S Christetum isch bevorzugti Religion worre.

D Riichsdäilig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

395 isch s Römische Riich administrativ in e West- und en Ostriich ufdeilt worde. Staatsrächtlich het es sich aber immer no um s Römisch Riich ghandlet und au d Zitgenosse häi s eso gsee. Im Verlauf vu dr nächste drei Johrhundert hai sich dr westlig und dr östlig Dail vom Riich mee und mee usenander gläbt. S Westriich isch 476 mit dr Absetzig vom weströmische Kaiser Romulus Augustulus undergange und im Oste het Griechisch s Latinisch als Amtssproch verdrängt, werum mer ab em 7. Joorhundert vum Byzantinische Riich spricht.

Oströmischs Riich[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S Oströmisch Riich isch um 610 bis 638 beinah vu Persie eroberet worre un isch nooch em Siig yber d Perser no schnell im Arabersturm im Wesetliche uf Chleiasie, d Chüstestriife vum Balkan un d Middelmeerinsle gschrumpft. Ostrom het sich mee und mee vo de Draditione vom antike Rom entfärnt und s middelalterlige Byzantinische Riich isch entstande.

Es het deno e Wiiderufstiig gä, so dass Byzanz um s Johr 1000 dr mächtigst Staat in Europa un im Noche Oste gsi isch. En innere Verfall het denn igsetzt, won em 1071 d Katastroph vu Mantzikert gfolgt isch: Noch ere Niderlag gege d Seldschuke isch Chleiasie binne 20 Johr türkisch worre. Während dr Chrüzzüg isch s westlich Chleiasie zwar wider griechisch worre, aber 1204 het d Republik Venedig im 4. Chrüzzug Konstantinopel eroberet un plünderet. S Restriich, wo nit erobert worre isch, isch in Deilstaate zerfalle. 1261 isch Konstantinopel wiider griechisch worre, aber dr Staat isch miltärisch schwach bliibe. 1453 isch Konstantinopel vu dr Türke eroberet worre, 1460 d Halbinsel Peloponnes un 1461 Trapezunt am Schwarze Meer. Monemvasia isch als einzigi freii griechischi Stadt ybrig blibe un isch 1464 Protektorat vu Venedig worre, bis es 1540 au an d Türke gfalle isch.

Weströmischs Riich[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Forum Romanum z Rom

S Weströmisch Riich isch degege rächt schnell während dr Völcherwanderig zerfalle und um 470 het dr Kaiser numme Italie, Dalamtie un d Alperegion beherrscht. In Gallie, Nordafrika un Spanie sin Germaneriiche entstande, vu dene het sich aber numme s Vandaleriich in Nordafrika fer uabhängig erchlärt.

476 isch nooch eme Militärputsch dr Gegekaiser Romulus Augustulus z Ravenna vum Germanefürst (un Oberbefehlshaber vu dr Römische Armee) Odoaker abgsetzt worre, was als End vum Weströmische Riich giltet. Dr legitim Westkaiser Julius Nepos het noch bis 480 in Dalmatie regiert, dr gallisch Statthalter Syagrius noch bis 486 in dr Gegend um Paris.

Europa noch em Untergang vom Weströmische Riich[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Fer die domolige Zitgnosse isch säll nit dr Undergang vum Römische Riich gsi, sundern es isch d Einheit vum Riich wiiderhergstellt worre, und es het jetzt wiider numme ei Kaiser - de in Byzanz - gä.

D Stadt Rom sälber het yber die katholisch Chilche witterhi im gsamte ehemolige Westriich - un drybernus - e grosse Ifluss uf d Politik gha un yber d Chlöster d Verwaltig kontrolliert. Dr römisch Ifluss un die römisch Herrschaft isch also nit verschwunde, sundern het numme si Charakter starch veränderet.

De christliche Völcher in Europa hän nochem Zsämmebruch vum Weschtriich gröschteteils ä nominelli Oberhoheit vum oströmische Riich witter aerchennt, au d Franke. Des het de Papst anno 800 zum Alass gnumme, de Frankekönig Karl zum Römische Kaiser z kröne, wil in Byzanz domols mit dr Irene di erscht Frau regiert het.

Noch de Deilig vum Frankeriich het sich ussem ostfränkische Riich s Tüütsch Riich entwicklet, wo sich, nochdem sini Kenig de römisch Kaisertitel agnumme hän, au s Häiligi Römischi Riich gnennt het. Z letscht hän d Habsburger de Kaisertitel gfüehrt. Nochdem aber 1806 dr Napoleon Tüütschland politisch nei gordnet het, het de österriichisch Kaiser (der Titel het er 1804 agnumme) die römisch-tüütsch Kaiserkrone niderglegt, so dass des s End vum Häilige Römische Riich tüütscher Nation gsi isch.

D Römer in dr Schwyz[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Römer hend underem Chaiser Augustus i de Alpefeldzüg vom Tiberius und Drusus im Joor 15 v. Chr. sämtlichi Gegete vo de hüttige Schwiiz underworfe und is Römische Riich iiglideret. D Helvetier und d Rauraker sind zerscht zu de Provinz Gallia Belgica, denn spöter zu de Provinz Germania superior cho, d Vallenser zu de Provinz Alpes Graiae et Poeninae, d Räter zu de Provinz Raetia und d Lepontier zu de Provinz Transpadana.

D Herschaft vun d'Römr het mit d Iwanderig vun Burgunder un Alemanne gentet. Im Oschte im hüütige Graubünde isch bis hüt e romanische Reschtbvölkrig vrbliebe, wo au hüt no e lokals Romanisch dischkriered: d Retoromane, im Weschte, dr sogenannte Romandie e galloromanischi Bvölkrig, wo französisch schwetzt un im Tessin e italienischsprochigi Bvölkrig.

Lueg au[ändere | Quälltäxt bearbeite]