Wettingen

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Wettige
Wappe vo Wettige
Basisdate
Staat: Schwiiz
Kanton: Aargau (AG)
Bezirk: Badenw
BFS-Nr.: 4045i1f3f4
Poschtleitzahl: 5430
UN/LOCODE: CH WTG
Koordinate: 666932 / 25769947.466668.326395408Koordinaten: 47° 28′ 0″ N, 8° 19′ 35″ O; CH1903: 666932 / 257699
Höchi: 408 m ü. M.
Flächi: 10.59 km²
Iiwohner: i20'265 (31. Dezämber 2013)[1]
Website: www.wettingen.ch
Blick uf d Gmeind

Blick uf d Gmeind

Charte
Turgi Würenlos Deutschland Kanton Zürich Bezirk Bremgarten Bezirk Brugg Bezirk Laufenburg Bezirk Lenzburg Bezirk Zurzach Baden AG Baden AG Bellikon Bergdietikon Birmenstorf Ehrendingen Ennetbaden Fislisbach Freienwil Gebenstorf Killwangen Künten Mägenwil Mellingen AG Neuenhof AG Niederrohrdorf Oberrohrdorf Obersiggenthal Remetschwil Spreitenbach Stetten AG Turgi Untersiggenthal Wettingen Wohlenschwil Würenlingen WürenlosCharte vo Wettige
Iber des Bild
w
Dialäkt: Aargauerdüütsch

Wettige (Ussprooch: [ˈʋɛtɪg̊ə]; hochdütsch Wettingen) isch e Gmeind im Bezirk Bade vom Schwiizer Kanton Aargau. Wettige lit östlich vom Bezirkshauptort Bade und isch met öppe 20'000 Iiwohner di zweitgrössti Gmeind im Kanton Aargau, sit Aarau im Oktober 2014,[2] au wäge de Fusion mit Rohr meh Iiwohner het.

Geografii und Sidligsentwicklig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Schloss Schartefäls uf em Lägeregrat mit de Fasnachtsfahne

Wettige erstreckt sich über s gsamte Wettigerfäld, wo im Norde dur de steil Hang vo de Lägere, im Süde vo de Limmat und im Oste vom Sulperg begrenzt wird. Im Weste lauft d Gränze vo de Markig scho es Stück vor de Klus vo Bade.
Zwüsched em Sulperg und de Lägere liit s ned überbaute Eigital, s Naherholigsgebiet vo Wettige. S überbauti Gebiet vo de Gmeind wirkt hüt relativ kompakt, aber s bsundrige vo Wettige isch, dass es vo mindeschtens drü verschidnige Siite her zämme gwachse-n-isch. Im Nordoste vom Wettigerfäld befindet sich de alti, relativ guet erhalteni Dorfchern. Es zweits Sidligszentrum isch ums Chloschter umme entschtande, zumal wo ganz in de Nöchi de Bahnhof bauet worde-n-isch. De dritti Teil vo Wettige isch vom Schtadtrand vo Bade her gwachse, wo bsunders Lüt, wo bi de BBC gschaffet hei, ihri Hüüsli hei bauet.
De teilwis kanalisierti Dorfbach entwässeret s Eigi und flüsst über de Gottesgrabe id Limmat ab.

Di gsamti Gmeindsflächi isch 1059 Hektar, dadervo sind 404 Hektare bewaldet, 217 Hektare sind Acker und Matte und 419 Hektare überbaut.

Di höchsti Stell isch mit 859 Meter s Burghorn, en Teil vo de Lägere, di tüüfsti Stell isch mit 360 Meter a de Limmat.

Nachbargmeinde sind Äredinge un Niderwenige im Norde, Otelfinge im Oste, Würelos im Südoste, Noiehof im Süde, Bade im Weste und Enetbade im Nordweste.

Wappe[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S Wappe zeigt drüü blaui Wälle vo de Limmat abwächselnd mit wiis, die sind i de undere Helfti. Obe befindet sich uf rotem Grund en gelbe Stern, de stoht für s Chloster Wettige. Es isch im Juli 1957 vo de Gmeindsversammlig aagnoh worde.
Sit em 1854 isch e Varante vo dem Wappe belegt, wo me au hüt no mängisch im Dorf gseht. De oberi Teil isch vertikal teilt in en rote Beriich mit eme gelbe Stern und em Beriich uf de rächte Siit, wo en Räbstock mit zwei Truube und eim Blatt wachst.[3]

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Blick vo de Lägere uf Wettige
D Platte vom Isistempel, wo hüt in de Pfarrchile St. Sebastian iigmuret isch.
S Chloschter Wettige

Stei- bis Römerziit[ändere | Quälltäxt bearbeite]

In Wettige sind zwei Gräber us der Jungsteiziit gfunde worde.

En chlini römischi Sidlig isch a de Stross, wo vo Vitudurum (Winti) über Aquae Helveticae (Bade) uf Vindonissa (Windisch) gfüert hed, entstande, de einzig Überrest vo dere Besidlig isch en Inschrift vomene Isistempel, wo hütt i de Chile St. Sebastian iigmuret isch.

Vo de Alemanne bis zum Endi vom Mittelalter[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Nach de Römer isch s Wettigerfeld vomene alemannische Siedler, vermuetlich mit em Name Wetti oder Watto, wo sich do met sine Lüüt im 6. Jahrhundert nidergloh hed, besidlet worde. Uf ihn goht wahrschinli au de Name Wettige zrugg. S erschti mol isch de Name in de Form Wettingun im Johr 1045 in ere Urkund uftaucht. De Ort hät langi Ziit zum Thurgau ghört und isch - wo de Thurgau isch teilt worde - zum Zürigau cho. Bis ins Johr 1173i sind d Grafe vo Länzbrg d Landesherre gsi. Wo des Gschlecht im Mannesschtamm usgschtorbe-n-isch, hei d Kyburger d Ortsherrschaft übernoh.
Für di witeri Gschicht vo Wettige isch es bedütende gsi, dass de Heinrich II. vo Rapperswil Land z Wettige kauft hät und au d Patronatsrächt vo de Dorfchile übercho het. Er het nämlich s Chloschter gschtiftet. Des Chloschter, wo vo Mönch us em Chloschter Salem öppe im 1227i gründt worde-n-isch, isch in und um Wettige zu eme wichtige Grundherr ufgschtige, wo d Entwicklig vo de ganze Region schtark beiiflusst het. Näbe de Grundherrrschaft het s Chloschter ab em 14. Johrhundert au di nidrig Grichtsbarkeit z Wettige usgüebt, isch Chile- und Leibherr gsi. Somit het de Abt vom Chloschter viir vo de füf mittelalterliche Obrigkeitsrächt usgüebt.[4]
D Landesherrschaft isch im 1264i vo de Kyburger an d Habsburger cho und dann im 1415i an di alti Eidgnosseschaft. Wettige het in dere Zit zu de Grafschaft Bade ghört, ere gmeine Herrschaft.

Vo de Reformation und de Rekatholisiirig bis zum Chloschterstriit[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Im 1528i hei d Mönch vom Chloschter d Reformation aagnoh und au s Dorf isch dodermit reformiirt worde. Wo Züri aber im zwaite Kappelerchrieg am 11. Oktober 1531 di Schlacht bi Kappel verlore het, do isch s Chloschter und s Dorf wider katholisch worde. Di eidgnössische Religionschrieg sind im 1712i dann bis uf Wettige cho, wo im zwaite Villmergerchrieg d Bärner und Zürcher s Dorf bsetzt hei und vom Wettiger Fäld us uf d Burg Schtei und d Schtadt Bade gschosse hei. Wäge de vilne Artillerii-Träffer in de Schtadt het Bade kapituliirt und d Burg oberhalb vo de Schtadt müesse schleife.
Chriegerischi Zite sind für d Wettiger dann wider im 1798i aabroche. Im März sind d Franzose in d Schwiiz und au uf Wettige cho. In de folgende Koalitionschrieg hei d Buure vom Dorf französischi, russischi und öschtrichischi Truppe, wo nachenand im Dorf Quartiir bezoge hei, müesse mit Läbesmittel versorge.
Vom 1798i bis ins 1803 het Wettige zum Kanton Bade ghört, bevor es zum noi gründete Kanton Aargau isch cho. Iischnidend für's Dorf isch d Ufhebig vom Chloschter im 1841i gsi. Di engi Beziihig zwüsche Dorf und Chloschter, wo meh wi 600 Johr Bschtand het gha, isch dodermit z End gange. De Chloschterbsitz isch an de Kanton gange und der het in de ehemalige Chloschtergebäude es Lehrerseminar gründt. So sind di erschte Reformiirte sit em 1531 uf Wettige cho und ihri Zahl isch - wie au d Bevölkerig vo Wettige insgsamt - gschtige.

Vom Aafang vo de Induschtrialisiirig bis hüt[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Uf de Chloschterhalbinsle isch im 1858 e Spinnerei entschtande, wo uf beidne Site vo de Limmat, also au uf de Markig vo Wettige zum Bau von Arbeiterwohnige gführt het. Wil d Bsitzer vo de Fabrik en Iisebahnaaschluss hei welle, isch s Trassee vo de Spanischbrötlibahn, wo sit em 1847 uf em linke Limmetufer verlaufe-n-isch, zwüsche Noiehof und Bade uf di rächt Site vom Fluss verlait worde und Wettige het im 1877 en Bahnhof übercho. Die nächschti Entwickigsschub z Wettige het d Gründig vo de BBC z Bade im Johr 1891 brocht. D Fläche in de Ebeni sind z Bade schnell vo de Gebäude vo de noie Firma belägt gsi und so het d BBC z Wettige Wohnige für d Arbeiter bauet und vo de Badener Schtadtgränze her sind au Eifamiliehüser entschtande (s. obe). In de Ziit zwüsche 1950 und 1960 isch d Iiwohnerzahl no einisch stark gschtige und s Wettigerfäld isch in dere Ziit vollschtändig überbaut worde. Wettige, wo öppe sit dere Ziit di zweitgröschti Gmeind vom Kanton Aargau isch, het im 1967i es birebitzeli meh wi 20'000 Iiwihner gha. Us statistische Sicht isch Wettige e Stadt, wil d Gmeind meh wi 10'000 Iiwohner het, aber bi ere Volksabstimmig im Mai 2009 hei d Stimmbürger en Bschluss vom Iiwohnerrat umgschtosse, wo Wettige zu ere Stadt erklärt hetti.[5]

Bevölkerig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Bevölkerigsentwicklig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Johr 1798 1850 1900 1930 1950 1960 1970 1980 1990 2000 2010
Iiwohner[6] 721 1610 3128 8505 11'667 17'613 19'900 18'377 17'706 17'870 20'134

Nationalitäte und Schproche[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Am 31. Dezember 2013 hei 20'265 Lüt z Wettige gläbt. Vo dene sind 26,1 % Usländer gsi. Bi de Volkszählig im 2000 isch vo 84,2 % vo de Iiwohner Dütsch d Hauptschproch gsi, vo 5,1 % Italienisch, vo 2,3 % Serbokroatisch, vo 1,1 % Schpanisch, vo je 1,0 % Albanisch und Französisch.[7]

Mundart[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Di alti Wettiger Mundart wird fascht numme no vo de Iiheimische gschproche, wo meischt im alte Dorfteil läbet. Si ghört zum Aargauerdütsch wiis in de ehemolige Grafschaft Bade gschproche wird oder worde-n-isch, mit einige Bsunderheite. D Abwichig vo de Badener Mundart sind uffällig. Sait me z Bade nììd, denn u Wèèg (wi au z Brugg), so isch Wettige in dem Fall ehnder uf Züri orientiirt. Me sait nüüd, dänn u Wääg (wi au z Züri).[8] Uf de andere Site sin di offnige Hochzungevokal i, u un ü, au z Wettige im Gägesatz zum Züritütsch scho so offe, un witer im Weschte isch des no me usprägt, dass Lüt, wo schpontan in de Mundart düent schriibe, hüfig es e, o un es ö bruuche.[9]

Speziell isch, dass me z Wettige im Dorf zu de Limmat Limmet sait, d Lüt uf de Chloschterhalbinsle aber Limmig.

Religion[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Dorfchile St. Sebastian

Vo de Wettiger Iiwohner sind im 2000 öppe 48,5 % römisch-katholisch, 26,9 % reformiirt, 3,5 % christlich-orthodox und 3,9 % muslimisch gsi. Andere Glaubensrichtige hei 1,6 % vo de Iiwohner aaghört.
Di drü im Aargau aaerkannte Landeschile sind alli z Wettige verträte. Bi de römische Katholike isch s Gebiet vo de politische Gmeind und de Chilegmeind identisch. D Chilegmeind isch aber in zwei Pfarreie ufteilt, wo jewils en eigeni Chile hei. Di Reformiirte hei zämme mit Noiehof e Chilegmeind. D Chile isch z Wettige. D Chrischtkatholike, wo im Aargau au e anerkannti Landeschile sind, ghöret zu de Chilegmeind Bade-Brugg, fiiret aber sit einige Johr ihri Gottesdienscht in de Chloschterchile z Wettige.
Au vili Freichilene hei z Wettige e Chile: D FEG, d Baptischte und d Mormone. Dazu chömmed d Methodischte und e Pfingschtgmeind, wo direkt an de Gmeindsgränze, aber noch uf Badner Gebiet ihri Chile hei.

Sehenswürdigkeite[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Kultur und Sport[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Kultur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S Gluri Suter Huus
S Stadion Alteburg

Die wichtigschte kulturelle Ushängeschilder sind s Chloschter Wettige, wo unter anderem de Schwiizerpsalm vom Alberich Zwyssig komponiirt worde-n-isch, sowie di gmeindseigeni Galeri, s Gluri-Suter-Huus. S Chloschter isch in kultureller Hinsicht dur d Chloschterspiel, wo 2011 zum dritte Mol stattgfonde hend, noi belebt worde. Ebefalls muemer d Wettinger Chammerkonzert, s Programmkino Orient, s Eduard-Spörri-Museum, d Gmeindsbibliothek met Läsige sowie de Kulturwäg Bade - Wettige - Noiehof erwähne. Au zu de Kultur biiträge tüend d Wettinger Sternsinger, wo jewils im Dezember d Wiehnachtsgschicht in de St. Anton-, de reformiirte und de St. Sebastian-Chile met eim vo erne vier Spiil iidrücklich verzelled.

Sport[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Wettige isch e Gmeind, wo vili Sportverein aktiv sind. Über d Kantons- und Landsgränze usse bekannt gmacht het Wettige de Tschutti-Club, wo insgsamt 11 Johr in de höchschte Schwiizer Liga gschpilt het, in de Saison 1989/90 sogar im Uefa-Cup. Für Fründe vom Landhockey isch au Rot-Wiis Wettige en Begriff, wo sowohl mit de Manner wi mit de Fraue national und international sehr erfolgriich isch.
De Stellewärt vom Sport isch au schuscht höch in de Gmeind. So isch Wettige im 1980i und im 2010i[10] Etappeziil vo de Tour de Suisse gsi. Im 2010i hets vor em Tägi, öppe 50 Meter vor em Zil en Masseschturz gäh, wo 15 Fahrer sind dra beteiliget gsi.

S Tägi[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Wettige het es grosses Kultur- und Sportzentrum, s tägi. S Tägi isch im Juni 1974 eröffnet worde und isch s gröschti Sport- und Kulturzäntrum in de Schwiiz. Zum Tägi ghört e Badi mit Halle- und Freibad, en Iissportaalag, es Restaurant und e grossi Halle. Wil di gross Halle hüfig für Veraaschtaltige bruucht wore-n-isch, wo nüt mit Sport z due hei, het me e Sporthalle bauet, wo im Auguscht 1992 eröffnet worde-n-isch. Au Messene findet immer wider im Tägi schtatt.

Bildig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Wettige het es breits Bildigs- und Schuelaagebot. D Gmeind het 18 Regel-Chindergärte und ein Schprochheilchindergarte.[11] Es git viir Primarschuelhüser, wo in drü Schule organisiirt sind, de Primarschuel Alteburg, de Primarschuel Margeläcker und de Primarschuel Dorf. Au e Real-, e Sekundar- und e Bezirksschuel hets z Wettige. Zusätzlich hets s Wettige sit em 1976 e Kantonsschuel, wo nach de Ufhebig vom Lehrerseminar im ehemolige Chloschterareal gründt worde-n-isch. D Kantonsschuel het en engi Kooperation mit de Kantonsschule z Bade, wo numme öppe einehalb Kilometer Luftlinie vom Chloschter Wettige entfernt isch. Au e Heilpädagogischi Sonderschuel het s in de Gmeind.

Politik[ändere | Quälltäxt bearbeite]

De Iiwohnerrot[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S Rothus

Statt de Gmeindsversammlig gits z Wettige en Iiwohnerrot mit 50 Mitglider. De Iiwohnerrot isch di legislativ Gwalt in de Gmeind und isch für alles zuschtändig, wo schuscht vo de Gmeindsversammlig verabschidet wird: Budget und Rechnig, d Fäschtlägig vom Stüürfuess, d Abnahm vom Gschäftsbricht vom Gmeindsrot, Kredit und de Erlass vo Rägläment. Gwählt wird de Iiwohnerrot alli viir Johr nach em Proporzsyschtem. Die letschte Wahle hei am 22. September 2013 schtattgfunde.

Partei 2001 2005 2009 2013
CVP 14 15 14 12
SVP 10 10 12 12
SP 9 10 8 9
FDP 7 7 7 7
EVP 4 3 3 3
Wettigrüen 2 3 3 3
glp - - - 2
Forum 5430 3 2 2 1
BDP - - 1 1
SD 1 - - -

De Gmeindrot[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Di exekutiv Gwalt ligt beim Gmeindrot. Au er wird alli viir Johr im Majorzverfahre vom Volk gwählt. D Gmeindamma und sin Vize werdet au vom Volk ins Amt gwählt, d Ressortverteilig duet de Gmeindrot intern rägle. D Ufgabe vom Gmeindrot sind d Umsetzig vo de Bschlüss vom Iiwohnerrot, alli Ufgabe, wo de Bund oder de Kanton de Gmeindröt zuwiist und d Führig und d Repäsentation vo de Gmeind. De Gmeindamma vo Wettige het es Vollamt, di andre Gmeindröt schaffet im Näbeamt.

Wettige het sibe Gmeindröt. In de aktuelle Amtsperiode (2010–2013) sind des:

Verkehr[ändere | Quälltäxt bearbeite]

De Bahnhof Wettige
D A1 z Wettige

Wettige isch e Gmeind mit ere guete Infraschtruktur. Vom Bahnhof us git s zwei S-Bahn-Linie uf Züri. D S6 fahrt durchs Furttal über Oerlike und d S12 durchs Limmattal über Dietike. In di ander Richtig goht d S6 bis Bade, d S12 bis uf Brugg. Au en Regionalzug haltet reschpektiv schtartet z Wettige und goht über Aarau uf Olte. De öffentliche Verkehr wird ergänzt vo de Buslinie vo de RVBW, wo vo Wettige uf Würelos, Schpreitebach, Noiehof und Bade führt und vo Bade us witer in di Dörfer vo de Umgäbig.

Wettige ligt an de A1 und isch so über d Autobahnuffahrte Wettige-Oscht und Noiehof ans Nationalschtrossenetz vo de Schwiiz aagschlosse. Wichtigi Hauptschtrosse gönt durchs Furttal Richtig Regeschdorf und durch's Limmattal Richtig Züri und Bade. E Bsonderheit z Wettige isch, dass derte im 1987i de erschti Kreisel vom Kanton eröffnet worde-n-isch.

Wirtschaft[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Nach de Betriibszählig vom 2008 hets z Wettige 7'826 Arbeitsplätz gha. Di meischte sind mit 5'532 im Dienschtleischtigssektor gsi, im Induschtriisektor 2'208 und 86 in de Landwirtschaft. Au bi de Aazahl vo de Betriib isch s Übergwicht vom Dienschtleischtigssektor dütlich: 927 Dienschtleischtigsunternäme schtönd 161 Induschtrii- und Handwerksbetriib gegenüber. Landwirtschaftlichi Betriib hets no 23 gha.[12]
Grossi Firmene het's z Wettige keini, aber gliichwohl gits Firmene, wo in de ganze Schwiiz bekannt sind. Am bekannteschte dürft d Nagra si, di National Gnosseschaft für d Lagerig vo radioaktive Abfäll, wo für d Endlagerig vo de radioaktve Abfäll in de Schwiiz zuschtändig isch.

Persönlichkeite[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Lueg au[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Allmänd (Commons): Wettige – Sammlig vo witere Multimediadateie

Einzelnochwiis[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Bevölkerungsbestand per Ende Dezember 2013, Statistisches Amt des Kantons Aargau
  2. Nur noch zweitgrösste Gemeinde: «Ich breche nicht in Tränen aus» uf AZ-Online, 18. November 2014
  3. Info zum Gmeindwappe uf de Website vo de Gmeind Wettige
  4. Die fünf Obrigkeiten uf de Website vo de Gmeind Wettige
  5. AG und SO: Abstimmungen 17. Mai (Spalte rächts usse) Artikel bi SR DRS vom 17. Mai 2009
  6. D Bevölkerigsentwicklig vo de Gmeinde im Bezirk Bade, Statistischs Amt vom Kanton Aargau
  7. Gemeindeporträt, Statistisches Amt des Kantons Aargau
  8. Mundartwörterbuch der Landschaft Baden im Aargau, S. XVII
  9. Mundartwörterbuch der Landschaft Baden im Aargau, S. XVII
  10. D Tour de Suisse z Wettige uf de Website vo de Gmeind Wettige
  11. Aargauer Zitig vom 6. August 2009, Regionalteil Bade, S. 5
  12. http://www.ag.ch/staag/daten/BZ2008/bz2008_T01.xls


Symbol support vote.svg Dr Artikel „Wettingen“ isch einer vo de läsige Artikel.

Churz zämmegfasst, isch de Artikel sproochlig un stilistisch guet gschrybe, bhandlet die wichtigscht Aspekt vum Thema, isch sachlig korrekt un neutral un wenn mögli bebilderet.

Alli sin härzlich yglade wyter aa däm Artikel z schaffe, z erwiitre un z verbessre!