Frankreich

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Frànkrich
France/République française
{{{ARTIKEL-FLAGGE}}}
{{{ARTIKEL-WAPPEN}}}
Wahlspruch: Liberté, Égalité, Fraternité (Frejhet, Glichheit, Briad´rlichkait)
Amtsschpraach Französisch
Hauptschtadt Paris
Schtaatsform Republik
Schtaatsoberhaupt Präsident François Hollande
Regierigschef Premierminister Manuel Valls
Flächi mit Überseegebiet: 675'417 km²
ohni Überseegebiet: 547'026 km²
Iiwohnerzahl mit Überseegebiet: 65'073'482
ohni Überseegebiet: 62'448'977
Bevölkerigsdichti mit Überseegebiet: 96,3
ohni Überseegebiet: 114,8 Iiwohner pro km²
BIP nominal: 2'560'255 $
bro Ywohner: 41'511 $
HDI 0,952
Währig Euro
Gründig 843 (Verdrag vo Verdun)
Nationalhymne Marseillaise
Nationalfiirtig 14. Juli
Ziitzone UTC+1
Kfz-Kennzeiche F
Internet-TLD .fr
Überseegebiet: .bl, .gf, .gp, .mf, .mq, .nc, .pf, .pm, .re, .tf, .wf, .yt
Vorwahl +33
Überseegebiet: +262, +508, +590, +594, +596, +681, +687, +689
EU location FRA.png
Karte Frankreich.PNG

Frànkrich (uff frànzeesch la France, staatlich de République française) ésch e Lànd im weschtlich Europa. Es het ebbs meh àls sechzich Millione Inwohner un ésch mét 543.965 km² nooch Russland un d Ukraine s drittgreescht Lànd vun Europa. So nennt mers öi de "Grande Nation" un weje sini Form s "Hexagon". Mét sini Küschte éschs des einzigscht Lànd vun Europa, wie vun dNordsee unm Atlantik bis zuem Méttelmeer éwwr de gànz Kontinent driwwrlàngt. De nationàli Sprooch, s Frànzeesch ésch de constitütionelli "Sprooch vun de Republik", awwer s gibt öi noch 77 Regionalsprooche wo ken offiziell Status hàn.

Geographi[ändere | Quälltäxt bearbeite]

De Mont Blanc iwwers Tàl vun Chamonix
De Mont St. Michel àn d´Grenz vun Bretagne un Normandie

Dä Deil vu Frankriich, wu uff em europäische Festland litt (France métropolitaine), erstreckt sich in Nord-Süd-Richtig vum Ermelkanal bis zum Mittelmeer, in Ost-West-Richtig vum Rhii bis zum Atlantik. Nochberländer sin im Uuhrzeigersinn vu Norde us Belgie, Luxeburg, Dütschland, d'Schwiz, Italie, Monaco, Spanie un Andorra. Äne vum Ermelkanal im Norde gränzt au s Vereinigt Chönigriich an Frankriich. Ußerdemm ghört e Reihe vu Insle zu Frankriich, di gröschti devuu isch Korsika.

Durch d'Eroberige in de Vergangeheit hät Frankriich bis hütt no e baar Übberseegebiet bhalte, wu verwaltigstechnisch dezüe ghöre wie zum Bispil Französisch-Guyana z Südamerika. Chleineri französischi Insle finde sich in alle dräi Wältmeer.

Topografii[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Frankriich hät e viilsitigi Topografii. Im Norde herrscht in Chüstenöchi s Flachland vor, im Süde un Südoste findet mer Gebirgszüg wie s Französisch Mittelgebirg, d'Pyrenäe un in de Französische Riviera d'Alpe. Dört isch au de höchst Punkt vu Europa, de 4808 Meter hoch Mont Blanc.

Gwässer[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D'Vogese un di südlig glägene Cévennes deile Frankriich hydrographisch gseh in zwei Deil. Östlig vu de Gränze sammle d'Rhone un d'Saône s Wasser vu de ostfranzösische Flüss ii un fließe in s Mittelmeer. De rästlig Deil vu Frankriich ghört zum Iizugsgebiet vum Atlantik: Im Norde fließe d'Oise, d'Marne un d'Yonne in d'Seine un witer in de Ermelkanal, d'Loire, wu im Mittelgebirg entspringt, fließt durch d'Bretagne in de Ozean. Z Aquitanie isch d'Garonne de wichtigst Fluss, är entspringt in de Pyrenäe un sammelt au s Wasser vu de Westhäng vum Mittelgebirg ii. Anderi Gwässer us em Mittelgebirg fließe in d'Dordogne un in d'Gironde. S Wasser vu de Flüss us de Ardenne un de Hochebeni vu Lothringe lauft übber de Rhii in d'Nordsee. D'Wasserständ vu de französische Flüss sin relatiiv gliichmäßig.

Chliima[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S französisch Chliima hät am meiste ozeanischi un mediterrani Prägig. In Regione, wu witer vum Meer ewèg lige, isch s Chliima abber ehner kontinental. D'Bergregione wiise e für Hochgebirg tyypischs, chiehls Chliima uff.

Di mildeste Winter finde sich in de mediterrane Zone, wu di chältisti gmässeni Temperatur meistens zwüsche 6 un 8 Grad litt. Im Summer erreiche d'Dagesmitteltemperature 22 bis 24 Grad, an Nommitdag stiige si abber nit sälte übber drißig Grad. De Juuli un de August sin am druchenste, es ghäie normalerwis zwüsche 10 un 30 Milimeter Niderschleg. D'Sunne schiint im Süde mit 11-12 Stunde pro Dag dütlig meh wie im Norde mit 7-9 Stunde im Durchschnitt. S Mittelmeer wärmt sich im Summer schnäll uff un cha im August e Wassertemperatur vu 25 Grad erreiche.

E starche Wind isch de Mistral, wu in de Provence z Südfrankriich viilmol übber mehreri Dag vu Norde här weht. Er drättet in erschter Linie im Winter, ab un züe abber au sust im Johr uff.

Liste vun dr Stäedt én Frànkrich[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Stäedt un Agglomeratione én Frànkrich

Staat und Politik[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Frankriich isch en verglichswiis zentralistische Staat, unterteilt in regionali Départements, wo unter starkem Iifluss vo Paris schtönd. Au der Staatspräsident hett verglichswiis zu Dütschland und der Schwiiz usserordentlich grossi Macht-Befugnis, z.B. chann er au Volksabschtimmige anordne. S Parlamänt beschteit uus de Chammere Nationalversammlig und Senat.

Frànkrich ésch Ètat membre (Mitgliidsstaat) vum Conseil de l’Europe/Europarot, Métbegrind´r vun de EU, vun de Euro-Zone un vum Schenge-B´reich. S ésch eins vun finf permanent Métgliidr im Conseil de sécurité vun de V´reinti Natione, Teil vun de (G8), gheert zuer Union latine, zuer (OCDE) un nàdirli zuer Organisation vun de Francophonie.

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

De Frejhet fiehrt´s Vollik - Eugène Delacroix
Hugenottemassak´r én de Bartholomäusnàcht

D'Gränze vum hüttige Frankriich stimme all no zu'me-ne große Deil mit denne vum hisdorische Staat Gallie zämme. Wiil's äne vu de Alpe gläge-n-isch, isch es au als Gallia Transalpina bekannt gsi. Bis zum erschte Johrhundert vor unserer Ziträchnig hänn numme keltischi Stämm s Gebiet bewohnt, wu uff Latiinisch gall gheiße hänn, infolg vu de Usdehnig vum Römische Riich isch ganz Gallie vu de Römer iignuu wore. Si hänn übberall ihri Stedt bout un sich mit de Iiheimische vermischt. Sälli hänn di latiinischi Sproch un im 2. bis 3. Johrhundert au s Christetum übbernuu.

Gege Änd vum 4. Johrhundert sin di germanische Stämm, wu vu Oste chuu sin, all meh züe-n-ere Bedrohig wore. Bsunders d'Franke hänn an Bedütig gwunne un vum 5. bis 9. Johrhundert isch s ganz Land e Deil vum Fränkische Riich gsi, was em au zu sinem Namme verhulfe hät. De bi Witem gröscht Herrscher isch de Karl de Groß gsi, sini Nochfahre hänn s Riich 843 in dräi Deil uffglidert. Us em Westfrankeriich isch Frankriich wore, wu sii Namme vu de Region Île-de-France griegt hät.

Bis 987 hänn d'Karolinger, d'Nochfahre vum Karl im Große, s Land regiert, deno isch ihri Dynastii usgstorbe. In sällem Johr isch de Herzog vu Île-de-France un Grof vu Paris, de Hugo Capet, zum Chönig gchrönt wore. Sini Nochfahre hänn di große Dynastiie gründet, wu Frankriich in de Folgezit regiert hänn: d'Capetinger, d'Valois un d'Bourbone. Als Ergäbnìs vu viile Erbfolgechrieg un Zämmeschlüss hänn si ganz Frankriich vereinigt. S Chönigriich hät unter em Ludwig XIV. sini Blietezit erläbbt, wu Frankriich e imense Iifluss uff Bolitik, Wirtschaft un Kultuur vu ganz Europa gwunne hät. D'Bevölcherig isch schnäll aagstige un hät's zum bevölcherigsriichste Land vu Europa gmacht. Zum gliiche Zitabschnitt ghört d'Kolonialisierig durch d'Franzose.

Di Französischi Revolution vu 1789 zellt zu de wichtigste Ereignìs z Europa vu de Neuzit, si hät de Monarchii zum erschte Mol e (wenn au churzes) Änd gsetzt. Di uffchlärerische Idee vu Philosophe hänn d'Ideal bstumme, d'Revolution isch e wichtige Schritt in Richtig Moderni. De Sturm vu de Bastille (14. Juuli 1790) isch hütt de Nationalfiirdig vu Frankriich. 1792 isch z Frankriich d'Republiik usgrüefe wore.

1799 isch de Napoléon Bonaparte an d'Macht chuu. Är hät in de Folgezit fast d'Hälfti vu Europa erobert un in andere Länder Mitglider vu siner Familie d'Herrschaft übberloo. Erscht s Fehlschlaa vum Russlandfäldzug (1812) isch e Schlag für en gsi, Frankriich hät in de Fräiheitschämpf vu de bsetzte Staate ei Million Soldate verlore.

Drotz em Napoleon sinem Fall isch sälli Zit e neui Blietezit für Frankriich gsi un e französischs Nationalgfiehl isch uffchuu. Gege d'Monarchii, wu 1815 widderhärgstellt wore-n-isch, hät's im Johr 1830 e zweiti Revolution gee, wu d'Iifiehrig vu-n-ere Verfassig zur Folg gha hät.

Noch de Revolution vu 1848 isch di Zweiti Republiik usgrüefe wore. Sälli isch abber churzläbig gsi: im Napoleon sii Gschwüsterchind hät sich 1852 zum Chaiser Napoleon III. gchrönt; dodemit hät s Zweit Kaiserriich sii Aafang gnuu. Unter de Herrschaft vum Napoleon III. hät Frankriich sini Position z Europa gstärcht, es hät sich schnäll entwickelt un au d'Kolonialisierig hät e Uffschwung erläbbt. 1870 hät er Frankriich züe-n-ere Monarchii mit Parlamänt gmacht, im gliiche Johr abber isch de Dütsch-Französisch Chrieg usbroche un Frankriich hät e Niderlag erlitte. Noch de dütsche Bsestzig vu Frankriich isch de Kaiser gfalle. 1871 isch d'Revolution vu de Pariiser Kommuune usbroche un di Dritti Republiik isch entstande.

Zwüsche 1870 un 1914 hät Frankriich sini Koloniie usgwitet un mit em Vereinigte Chönigriich d'Entente gründet.

Frankriich isch us em Erschte un Zweite Wältchrieg als Siger vüregange. Einewäg hät's sini Koloniie in de 1950er und 1960er-Johr verlore, zum Deil noch joorelange Chrieg gege Befreijigsbeweegige.

Noch em Zweite Wältchrieg isch di Vierti Republiik entstande, 1958 di Fümfti Republiik, wu unter em Charles de Gaulle e neui Verfassig usgarbeitet hät.

Im Johr 1968 sin d'Maiuurüehje usbroche. E Bürgerchrieg hät zwar chönne verhindert were, de Charles de Gaulle isch abber zruckdrätte. Nochdemm sini dräi nechste Nochfolger in sini Füeßstapfe drätte sin, hät de François Mitterrand, wu 1981 an d'Macht chuu isch, e Reihe vu soziale Reforme duuregsetzt. Wiil sälli abber di gsellschaftlige Problem nit hänn chönne löse, sin noch siner Amtszit di Rächte widder stärcher wore. Presidänt isch sit 2007 de Nicolas Sarkozy, wu ungarischi Wurzle hät. Der Sarkozy hett denn nach einere Amtsziit e Wahlniederlag gäge François Hollande erlitte.

D'Ussebolitiik vu Frankriich isch in de 1990er-Johr maßgeblig vu de Förderig vu de Europäische Union brägt gsi. Im Vordergrund isch d'Ussöhnig un Zämmearbet mit Dütschland gstande. 1999 isch de Euro als Büechwährig iigfiehrt wore, di Europäischi Verfassig hänn d'Franzose 2005 abber abglähnt.

Bevölcherig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Ethniie[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Di hüttigi französischi Bevölcherig isch e Mischig, wu in erschter Linie us Kelte (Gallier, Bretone), Aquitanier (wu vu de Baske abstamme), Römer un Germane (Franke, Gote, Burgunder, Normanne). Denäbe hänn sich ab em 19. Johrhundert Iiwanderer mit anderer Abstammig z Frankriich aagsidelt, wu hauptsächlig Belgier, Italiäner, Spanier, Portugiise, Pole, Armenier un osteuropäischi Jude gsi sin, abber au us Afrika sin Araber wie Schwarzafrikaner iigwandert. Schätzigswis 40 Prozänt vu de Bevölcherig stammt vu einem vu denne Völcher ab, dodemit isch Frankriich eins vu de ethnisch viilfältigste Länder vu Europa, ähnlig wie di Vereinigte Staate un Kanada. De Aadeil vu de französische Staatsbürger litt bi 84 Prozänt. D'Immigration stigt abber aa; d'Iiwanderer chömme hauptsächlig us Asie un Afrika un bsunders us de ehemolige Kolonie wie Algerie, Marokko un Tunesie.

Sproche[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Lüeg au: Sproche z Frankriich
Sproche vu Frankriich

Französisch isch einzigi Amtssproch vu ganz Frankriich. Unter de Franzose schwätze 21 Prozänt eine vu de romanische Dialäkt bzw. Regionalsproche (Provenzalisch, Okzitanisch). S Elsässisch un s Bretonisch were vu je 1,5 Prozänt gschwätzt, jewiils uugfähr gliich viil Sprächer hänn Katalanisch, Roma un Korsisch. Flämisch wird vu 0,3 Prozänt vu de Bevölcherig gschwätzt, Baskisch vu 0,2 Prozänt. Näbe sälle iiheimische sin au d'Sproche vu de Iiwanderer no verbreitet (Portugiisisch, Arabisch, Berbersproche, Türkisch, Chinesisch, Vietnamesisch, Khmer).

Religione[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Traditionäll isch Frankriich zum gröschte Deil römisch-katholisch, sit de 1970er-Johr degege offiziell säkular. D'Religionsfräiheit isch in de Verfassig festghalte, genau wie di andere Mänscherächt. Es regiert s Prinziip vum Laizismùs, d. h. de Staat grift nit in d'Lehr vu de Religion ii, während d'Religion kei Iifluss uff d'Bolitiik hät.

E staatligi Statistik übber d'Religionszüeghörigkeit vu de Iiwohner wird keini gfiehrt. Lut em CIA World Factbook sin abber 83-88 Prozänt römisch-katholisch, 5-10 Prozänt Musliim, 2 Prozänt Protestante un 1 Prozänt Jude. Lut ere Umfrog vu 2003 halte 41 Prozänt d'Existänz vu'me-ne Gott für usgschlosse odder uuwohrschinlig, 33 Prozänt behaupte vu sich, zu atheisdische Aasichte z neige, allerdings sin 51 Prozänt Christe.

D'Pariiser Moschee

Frankriich behärbärgt di gröschti Gmeinschaft vu Musliim z Westeuropa. Eins vu ihre wichtigste Zäntre isch d'Pariiser Moschee (Grande mosquée de Paris).

Verchehr[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S französisch Iisebahnnetz hät e Längi vu 31.840 Killometer un isch dodemit s gröscht vu Westeuropa. De wichtigst Iisebahnkonzern isch d'SNCF, di staatligi Bahn; si bedribt unter anderem d'Hochgschwindigkeitszüg Thalys, Eurostar un TGV. Mit em Eurostar were s Vereinigt Chönigriich un s europäisch Festland verbunde, är fahrt vu Nordfrankriich durch de Untermeertunnel uff Ängland. Bis uff Andorra hät jedes Nochberland e Zugverbindig zu Frankriich. In de Großstedt verchehre näbe Büs au Stroße- un U-Bahne.

S Stroßenetz isch insgsamt 893.300 Killometer lang un isch um Pariis ume am dichtiste, wiil sich do Stroße un Autobahne us allne Deil vu Frankriich chrüze. D'Landstroße, Stadtstroße un in de Nöchi vu de größere Stedt au d'Autobahne sin chostelos, für sälli Autobahne zwüsche de Großstedt müeß mer zahle.

Landeswit hät Frankriich 478 Flughäfe, de wichtigst devuu isch de Aéroport Paris-Charles de Gaulle, wu im Pariiser Iizugsgebiet litt. Übber sälle Flughafe wird Pariis mit viile vu de wichtigste Stedt vu de Wält verbunde un au nationali Flüg chömme aa. S gröscht Luftfahrtunternämme sin Air France, abber au viili privati Unternämme bedriibe Flugverchehr. Näbe demm z Pariis gitt's no zeh großi Flughäfe.

D'Kanäl, wu durch Frankriich gönn, hän e Gsamtlängi vu 15.000 km. De Canal du Midi fiehrt vum Fluss Garonne, wu in de Atlantik fließt, bis ins Mittelmeer.

Energieversorgig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Stromversorgig vo Frankriich beschtoht zu 78 Prozent uus Schtrom vom Chärnchraftwärch-Park, wo 59 Anlage umfasst.

Quelle[ändere | Quälltäxt bearbeite]