Kanton Basel-Landschaft

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Wappe vor Schwiiz
Kanton Basel-Landschaft
Wappe vum Kanton Basel-Landschaft

Basisdate
Staat: Schwiiz
Abchürzig: BL
Amtssproche: Deutsch
Hauptort: Lieschtel
Gröschter Ort: Allschwyl
Flächi: 518 km²
(Rang 18)
Iwohner: 277'614 (30. September 2012)
(Rang 11)
Bevölkerigsdichti: 536 Iw./km²
(Rang 4)
Bitritt zuem Bund: 1501
Kantonshyme: Baselbieterlied (inoffiziell)
Websyte: www.BL.ch
Lag
Lag vum Kanton Basel-Landschaft in dr Schwyz
Charte
Charte vum Kanton Basel-Landschaft
Gmeinde
Gmeinde im Kanton Basel-Landschaft

Dr Kanton Basel-Landschaft, in dr Umgangsschprooch Baselbiet, isch e Kanton in dr Schwyz. Hauptstadt isch Lieschtel. Er umfasst s dicht besidlete südliche Induschtriivorortgebiet im Bezirk Arlese, s weniger besiidlete obere Baselbiet mit de Bezirk Lieschtl, Sissach und Waldeburg und em Bezirk Laufe, wo 1994 vom Kanton Bärn zum Baselbiet gwächslet het.

Geographi[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Höggschte Punggt: Hinteri Egg (1'169 m)
  • Tiefschte Punggt: Mündig vo dr Birs in Rhy (246 m)

Dr Kanton ligt im Nordweschte vo dr Schwiiz. Abgseh vo-n-es paar Usnahme umfasst er alli dütschsprochige Gmeinde dr Birs (Unterbaselbiet) und alli Gmeinde dr Ergolz nooch (Oberbaselbiet) mitsamt Sytetäler. Wichtigschti Usnaame sin die soledurnische Bezirk Dorneck und Dierstai und natürlig d Stadt Basel. D Form vom Kanton isch sehr unregelmässig, dur das isch au d Gränzziehig sehr vilfältig, und si verschniidet au d Agglomeration Basel.

Vo dr Flechi här gseh ghört er zu de chlainere Kantöön vo dr Schwiiz (Platz 18 vo 26). Will er aber zimmli dicht bevölkeret isch liggt er im Ywoonerrang uf Platz 10.

S Baselbiet gränzt im Oschte und Nordoschte an Kanton Aargau und an dr Rhy, wo d Landesgränze zu Dütschland bildet. Im Norde gränzt er an Kanton Basel-Stadt, im Weschte und Nordweschte an Frankryych, teilwys au an soledurnischi Exklave. Au im Süde gränzt dr Kanton Solodurn (dasmoll nid als Exklave) ans Baselbiet, und z’üsserscht im Südweschte schliesst sich dr Kanton Jura no a.

D Usdeehnig vom Kanton wird au thematisiert in siner inoffizielle Hymne, em Baselbieterlied.

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Inoffiziells gmeinsams Kantonswappe vo Basel-Stadt und Basel-Landschaft, wies in dr Kuppel vom Bundeshus abbildet isch

S Gebiet vom hütige Kanton Basel-Lanschaft het vor de napoleonische Umwälzige zem Teil em Fürschtbischtum Basel, zem Teil als Untertanegebiet zu Basel ghört, wo 1501 as Stadtort dr Schwizerische Eidgenosseschaft biträtte isch. 1798/1803 sin Teil vom Fürschtbischtum Basel a d Stadt Basel gange (Birs-/Leimedal), anderi Teil sin 1815 bim Wiener Kongräss em Kanton Bärn zuegschlage worde (u. a. s Laufedal).

1832 hän sich d Landgmeinde (Ober- und Unterbaselbiet; ohni Laufedal, wo zue Bärn ghört het) gege d Dominanz vo dr aristokratisch regierte Stadt Basel gwehrt. Gwehrt hän sich die meischte, aber nid alli Landgmeinde, denn nid wenigi Gmeinde sin wirtschaftlig sehr stark vo Basel abhängig gsi und/oder hän vo dr Stadt profitiert, so z. B. Sydebändelwäberei. So isch also au durs Baselbiet e Grabe gange, zem Teil au dur Nochbergmeinde. 1833 hett dr Uffstand zu bluetige Kämpf, u. a. z Lieschtel im Stedtli, gfüehrt. Am 3. Auguscht 1833 hän d Baselbieter Truppe d Basler Truppe bi dr Hülfteschanz zwüsche Fränkedorf und Brattele vernichtend und überus und unnötig brutal gschlage. Drno hett Basel und au d Schwiizer Tagsatzig Basel-Land als eigene Kanton anerkannt mit allne Gmeinde links vom Rhy. D Basler Landgmeinde rächts vom Rhy – Bettige, Rieche und Glaihünige – sin mit dr Stadt Basel zum Kanton Basel-Stadt worde.

Die letscht Hiirichtig im Kanton Basel-Landschaft datiert vom 15. Oktober 1851, vollstreckt am Raubmörder Hyazinth Bayer.

Uffgrund vo innere Spannige het sich s Baselbiet im 19. Joorhundert mehreri Moll neui Verfassige ge, so wäge dr Beschränkig vo Kompetänzstrittereie 1838 und 1850, em Durchbruch vo dr demokratische Bewegig 1863 und em witere Usbau vo dr Demokratii und dr Erhebig vo Staatsstüüre 1892. Die hütig Verfassig vo 1984 – die sächsti überhaupt – hett e zuesätzligi Erwyterig vo de Volksrächt brocht und über zwei Dutzed Teilrevisione formal neu gfasst.

Versüech zunere Widervereinig mit Basel-Stadt sin hüfiger unternoo worde, zletscht sin si 1969 am Nai vo de Baselbieter Stimmbürger gschiiteret. Aktuell (2012) wärde wiider Unterschrifte für e Wiidervereinigung gsammlet und es sin politischi Vorstöss in de Parlamänt vo Stadt und Land hängig.

1994 isch s Laufedal vom Kanton Bärn zum Kanton Basel-Landschaft cho.

Wappe[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S Wappe vom Kanton – entstande 1833 – zeigt en rote Stab vomene Hirt. Uff dr Biegig vom Stab befinde sich Usstülpige, au Krabbe gnennt. Die hän in de Versione vor 1948 dr Stab nony beriehrt, sin also Kugle gsy. E heraldischi Bsunderheit isch d Linkswändig vom Stab, also wäg vo dr Fahnestange. Die Linkswändig symbolisiert d Trennig/Abwändig vom Kanton Basel resp. dr Stadt Basel 1833 und unterstriicht d Unabhängigkeit.

S Wappe entspricht em alte Stadtwappe vo Lieschtel us em 14. Joorhundert. Um d Wappe besser kenne z’unterscheide isch die rot Umrandig entfärnt worde.[1] 1921 hett Lieschtel sy Wappe dütlig gänderet drmit gar e kei Verwächslige meh möglig sin.

Bevölkerig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Wohnbevölkerig hett per 30. September 2012 277'614 Einwohner betrage. Näb 220'970 Schwiizer hän 56'644 Usländer im Kanton gwoont, was emene Ateil 20,4 % entspricht. Dodrvo sin 2011 19,5 % us Italie, 19,3 % us Dütschland, 9,5 % us der Türkei, 6,2 % us Serbie un Montenegro, 2,0 % us Öschtryych und 1,6 % aus Frankryych ko.[2]

S Oberbasebiet isch politisch gsee konservativer/bürgerlicher als dr under Kantonsteil.

Sproch[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Amtssproch isch Hochdütsch (schriftdütsch). Umgangssproch isch Baselbieterdütsch. Anders als s Baseldyytsch, wo i dr Stadt Basel traditionell gschwätzt wird, isch s Baselbieterdütsch (wie die meischte andere schwiizerdütsche Dialäkt) e hochalemannische Dialäkt. Bsunders im Oberbaselbiet ischs Baselbieterdütsch no sehr eigeständig erhalte. Im Unterbaselbiet, grad rund um Basel umme, isch s Baselbieterdütsch weniger klar, es vermischt sich mit andere Schwiizer Dialäkt vo Zuzüger und bsunders mit em Baseldyytsch vo Stadtbasler, wo uffs Land zoge sin zum Woone. Im Norde und Weschte ischs Baselbiet Sprochgränze zum französische: Im Norde zum Elsass, wo s Französische als wie meh s Elsässisch verdrängt het, und im Weschte zum Kanton Jura, wo traditionell französischsprochig isch (Gränzgmeinde sin Roggeburg und Lieschbrg.

Religione – Konfessione[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Die traditionelli Konfession im Baselbiet (mit Usnahm vo Deil vom Bezirk Arlese und em Laufedal, wo erscht spoot zem Baselbiet cho isch) isch reformiert, susch katholisch (Laufedal, hinders Leimedal und Birseck – die hän friener zem Fürschtbischtum Basel ghört). Wäg dr modärne Migration und Agglomerationsbildig sin die Gränze aber stark verwüscht worde. E mänggi Gmeind im Bezirk Arlese hett unterdesse e refomierti Mehrheit, umgekehrt hett d Agglomeration Lieschtel e starggi katholischi Minderheit.

Am 31. Dezember 2011 sin 34,7 % evangelisch-reformiert, 27,9 % römisch-katholisch und 0,4 % christ-katholisch gsi. 37 % sin Mitgliider vo nid chrischtliche Religione oder konfessionslos.

Legislative[ändere | Quälltäxt bearbeite]

21
12
4
9
3
3
13
1
24
21 12 13 24 
Vo 90 Sitz entfalle uf:
0 SP: 21
0 GPS: 12
0 EVP: 4
0 CVP: 9
0 glp: 3
0 BDP: 3
0 FDP: 13
0 SVP: 24

S Kantonsparlament wird Landrot gnennt und umfasst 90 Volksverträter (Landrööt). Dr Landroot wird all vier Joor gwählt noch em Proporzsyschtem. E vorzytigi Uflöösig isch nid möglich. D Parteiestärkene sin sit Joore öppe gliich: 1/4 SVP, 1/4 SP, 1/8 Grieni, 1/8 FDP, 1/8 CVP, 1/8 anderi bürgerligi Parteie. S Chräfteverhältnis umfasst also 3/8 links, 3/8 rächts und mitte-rächts und 1/4 mitti-mitte-links (vor es paar Joor aber no ehnder mitti/mitte-rechts).

Wie die andere Schwiizer Kanton kennt au s Baselbiet Initiative und Referendum. 1500 Wahlberächtigte kenne mit enere Initiative dr Erlass, d Änderig oder d Uffhebig vo dr Verfassig oder – anders als im Bund – au vomene Gsetz verlange. Änderige an dr Verfassig unterstöön enere obligatorische Volksabstimmig (Referendum), ebeso alli Gsetzesänderige, usser wenn mindeschtens 4/5 vom Landroot zuegstimmt hän, denn gitts nur e Volksabstimmig, wenn 1500 Stimmberächtigte das verlange.

S Baselbiet entsändet – als Halbkanton – ei Ständerot und siibe Nationalröt uff Bärn ins nationale Parlament.

Exekutive[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Regierig heisst Regierigsrot. Si umfasst fünf Mitglieder (Regierigsrööt), wo noch em Marjorzsyschtem alli vier Joor diräkt vom Volk gwäält wärde. Vorsitz hett dr Regierigspräsident, wo jöörlig vom Landroot us de Mitgliider vom Regierigsrot gwählt wird.

Im Momänt hetts Baselbiet 2 Regierigsrööt us dr FDP und je eine vo dr SP, dr CVP und dr Griene. D Waal vom Griene Isac Reeber 2011 isch e chliineri Sensation gsi, will d SVP, wo im Landroot stärkschti Kraft isch, ire einzige Regierigsrotssitz verloore het. Gliichzitig hetts sichs um die erschti Abwaal vomene bishärige sit 1950 ghandlet.[3]

Amtszyt 2011–2015
Regierungsrat Partei Direktion
Sabine Pegoraro, Regierigspräsidentin sit 1. Juli 2012 bis 30. Juni 2013 FDP Bau- und Umweltschutzdirektion
Adrian Ballmer, Regierigsvizepräsident sit 1. Juli 2012 bis 30. Juni 2013 FDP Finanz- und Chiledirektion
Isaac Reber Grieni Sicherheitsdirektion
Urs Wüthrich SP Bildigs-, Kultur- und Sportdirektion
Peter Zwick CVP Volkswirtschafts- und Gesundheitsdirektion

Judikative[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Höggschts kantonales Gricht ischs Kantonsgricht z Lieschtel, wo 2001 us em bishärige Obergricht, Verfassigsgricht, Verwaltigsgricht, Versicherigsgricht und Enteignisgricht bildet worde isch. Pro Bezirk gitts für Zivilsache no es Bezirksgricht, uff kommunaler Ebeni no Friidensrichter. E Grichtsreorganisation isch plant. Spezialgricht – alli mit Sitz in Lieschtel – exischtiere für Strofsache (Strofgricht), Stüüre (Stüürgricht) und Enteignige/Vorteilsabgoobe (Enteignigsgricht).

Gmeinde und Bezirk[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Autonomi Sälbschtverwaltigseinheit uff lokaler Ebeni sin d Gmeinde. Däre ire Bstand ka nume mit Zuestimmig vo ihre und em Landrot gänderet wäre. Normalform isch d Ywoonergmeind, drnäbe gitts no Bürgergmeinde, wo s Bürgerrächt verleihe und im kulturelle Bereich aktiv sind. Bi Bürgergmeinde sin nume Bürger stimm- und wahlberächtigt. Wos kei Bürgergmeind gitt, wärde d Uffgoobe vo dr Ywoonergmeind übernoo. Die fünf Bezirk vom Kanton sin dezentrali Einheite vo dr Kantonsverwaltig und ohni inneri Autonomi. Ihri Bedütig schwindet stark.

Wirtschaft[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S Baselbiet isch e stark induschtrialisiärts Buureland mit Milchwirtschaft und Obschtbau. D Industrii broduziert Textilie, Iise, Maschiine, Chemikalie, Elektronik, Don und Zemänt, im Jura wärde au Uhre härgschtellt. D Rhyhäfe Schwyzerhalle und Äu sy wichtig für en Import vo Flüssigdrybschtoff und Brennschtoff. Bekanni Firmene uss em Baselbiet sin u.a. Endress+Hauser, Ronda, Novartis, Hoffmann-La Roche, Ricola, Bombardier, Renata und Georg Fischer JRG AG. D Arbetslosigkeit liggt normalerwyys knapp unter Schwiizer Durchschnitt – im November 2010 bis 3,4 % (Schwiiz: 3,6 %).

Turismus[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S Baselbiet isch für sini molerischi Jura-Landschaft im Oberbaselbiet witume bekannt, e hüffigs Poschtkartesujet sin d Chriesiböim im Friehlig, wenn si blüe. Zahlriichi Wanderwäg verbinde Bärg und Tal. Bsunders beliebt isch d Wasserfalle uff guet 1000 Meter über Meer, wo au e Gondelbahn uffe fahrt (die einzig wyt und breit).

Wyteri turischtische Attraktione

Verkehr[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S Baselbiet liggt an zwei Hauptverkehrsachse:

Wichtigschte Bahnhof – mit Halt vo Interregio, Intercity und einige Intercity-Expresszüg – isch Lieschtel.

Stedt und grösseri Dörfer[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Stedt und grösseri Ort vom Baselbiet

Uffglischtet sin Gmeinde mit meh als 10'000 Ywooner (Stand 31. Dezember 2011). Für e Lischte vo allne Gmeinde lueg do.

Politischi Gmeind Iiwohner
Allschwil 20'249
Riinach 18'839
Muttez 17'370
Brattele 15'323
Binnige 14'905
Lieschtel 13'807
Münchestei 11'688
Oberwil 10'775
Birsfälde 10'234
Aesch 10'211

All die Gmeinde befinde sich im Bezirk Arlise (usser Lieschtel und Brattele, beidi im Bezirk Lieschtel) und usser Lieschtel sins alles Gmeinde vo dr Agglomeration Basel. Dr Bezirk Arlise isch drumm au mit Abstand dr bevölkerigsriichscht Bezirk. Lieschtel bildet e eigni glaini Agglomeration, wo mit de unmittelbare Nochberort uff knapp 40'000 Yywooner kunnt. Usser Lieschtel sin aber alli gressere Ort kei historischi Stedt, sondern frieneri Derfer. Näbe Lieschtel hän au no Waldeburg und Laufe s’Stadträcht und sin friener Schtedt gsi, mit nume no guet 1'000 resp. 5'000 Ywooner sin die Ort hytte aber relativ glai.

Bezirk[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Bezirk vom Baselbiet

Einzelnohwiis[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Der Umgang mit Fahnen, Standarten und Fanions (Fahnenreglement), Fahnenreglement der Schweizer Armee, Seite 64
  2. Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeit seit 2002 – Ganzer Kanton, Statistisches Amt des Kantons Basel-Landschaft
  3. Grüner in Baselbieter Regierung - SVP legt im Landrat zu. In: Basellandschaftliche Zeitung online. 27. März 2011. Uffgruefe am 11. April 2011.

Literatur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Basel [und] Basel-Landschaft, in: Historisches Lexikon der Schweiz, Bd. Basel 2003, S. 1–29.

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Allmänd (Commons): Kanton Basel-Landschaft – Sammlig vo witere Multimediadateie