Italienische Sprache
Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
| Idaliänisch (Italiano) | ||
|---|---|---|
| Gschwätzt z: | Idalie und 29 anderi Länder | |
| Sprecher: | 70 Millionen | |
| Linguistischi Klassifikation: |
|
|
| Offizieller Status | ||
| Amtssproch i: | Idalie, Schwiz, San Marino, Vatikanstadt, EU | |
| Sprochchürzel | ||
| ISO 639-1 |
it |
|
| ISO 639-2 |
ita |
|
| ISO 639-3 |
ita |
|
| SIL |
ITN |
|
Idaliänisch isch e Sproch wo weltwit vo ca. 70 Millione Lüt gschwätzt wird. S ghört zu de Romanische Sproche und dört zu de Undergruppe vo de Ostromanische Sproche. Merchmol vo säller Sprochgruppe isch, dass si kei Plural-s hät.[1] Idaliänisch isch (under de wichtigste romanische Sproche) im Latyn am nöchste.
Inhaltsverzeichnis |
[ändere] Verbreitig
Idaliänisch isch vor allem z Südeuropa verbreitet. S isch Amtssproch vo Idalie, de Schwiz, San Marino, Slowenie, de Vatikanstadt und Istria (Kroatie). Idaliänischi Minderheite git s aber uff de ganze Wält:
|
|
|
| Land | Sprecherzahl |
|---|---|
| Idalie | 58.057.477 |
| Vatikanstadt | 00.001.000 |
| Argentinie | 01.500.000 |
| Frankrych | 01.000.000 |
| USA | 00.906.000 |
| Dütschland | 00.538.360 |
| Kanada | 00.538.360 |
| Australie | 00.500.000 |
| Brasilie | 00.500.000 |
| Kroatie | |
| Belgie | 00.280.000 |
| Großbritannie | 00.200.000 |
| Schwiz | |
[ändere] Gschicht
Di erschte bekannte Tekscht uff Idaliänisch, wo vom Vulgärlatyn underschyde werre chönne, ßin zwüsche 960 und 963 verfasst worre. E Formalisierig hät im 14. Johrhundert durch de Dante Alighieri stattgfunde. Sini Schriftsproch, e Mischig uss de südlige und de toskanische Dialäkt, isch züe de Gmeinsproch worre; mer heißt de Dante hütt no de Yfiehrer vo de idaliänische Standardsproch. Im Underschyd zum Latyn hät's weniger Suffix ge; d Satzreihefolg hät an Bedütig gwunne. Allgemein isch s gsprochene Latyn und spöter Idaliänisch grammatikalisch eifacher wie s Latyn uss de Literatur.
Im 12. und 13. Johrhundert hät mer agfange, e neui Schriftsproch z entwickle, wo uff de toskanische Dialäkt basiert hät; d Grammatik vom Latyn hät sich sällemols nämlig gändert und verkompliziert. Si hät sich als Literatursproch vo vyle Autore (Dante, Ariosto, Boccaccio usw), au uss de Renaissance, duregsetzt.[3]
[ändere] Linguistischi Klassifikation
Idaliänisch isch e romanischi, also e indogermanischi Sproch. In de Kategory romanischi Sproche klassifiziert mer's als italoromanischi Sproch.
[ändere] Ussproch
[ändere] Vokal
S Idaliänisch hät die folgende Monophthong:
a - e - ɛ - i - o - ɔ - u
Im Idaliänische wird im Normalfall di zweitletschti Silbe betont. Wenn nit, no wird säll durch e Akzänt azeigt. Allerdings wird d Akzentsetzig nit konsequänt (wie z.B. im Spanische, Katalanische oder Portugysische) gmacht, sondern numme in de letschte Silbe. Gsetzt wird in de Regel de Gravis (`), bi <e> je noch Ussproch aber au de Akut (´):
- Akzänt Gravis: città, caffè, lunedì, perciò, gioventù
- Akzänt Akut: perché, poiché, ...
Wenn e <i> zwüsche me <c> oder <g> und einem vo de Vokal <a, o, u> stoht, no spricht mer's nit us. Es dient in dem Fall dezüe, d'Ussproch vom <c / g> als [ʧ / ʤ] z erhalte, wyl sälli beide Konsonante diräkt vor me <a, o, u> als [k / g] usgsproche werre.
Wenn e [e, i] uff e <c> oder <g> folgt, no setzt mer zwüschem Konsonant und em Vokal e <h>. Dodemit blibt d'Ussproch [k / g] erhalte, wyl <c, g> diräkt vor me <e, i> als [ʧ / ʤ] usgsproche werre.
[ändere] Konsonante
| bilabial | labio- dental |
alveolar | bost- alveolar |
palatal | velar | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Plosiv | p b | t d | k ɡ | |||
| Affrikate | ts dz | tʃ dʒ | ||||
| Nasal | m | ɱ | n | ɲ | ŋ | |
| Vibrante | r | |||||
| Frikativ | f v | s z | ʃ | |||
| Approximante | w | j | ||||
| Lateral | l | ʎ |
b, d, f, l, m, n, p, s, t, z werde glych usgsproche wie im Alemannische.
- c wird vor e und i als [tʃ] und vor a, o, u als [k] usgsproche.
- ch wird als [k] usgsproche. Mer verwändet's numme vor e und i.
- g wird vor e und i als [dʒ] und sunscht als [g] usgsproche.
- gh wird als [k] usgsproche. Mer verwendet's numme vor e und i.
- gl isch [ʎ].
- gn wird als [ɲ] usgsproche, etwa wie "nj" uff Dütsch.
- h wird numme uss etymologische Gründ gsetzt und nit usgsproche.
- ng spricht mer wie uff Dütsch als [ŋ] us.
- sc sait mer vor e und i als [ʃ].
- r spricht mer als [r] mit zwei Zungeschläg us ("rr" mit 4 Zungeschläg)
- v spricht mer immer als [v] wie s alemannische "w" und z.T. "v" us.
D Büechstabe k, q, w, x, x werre numme in Främdwörter verwändet.
| vorne | zäntral | hinde | |
|---|---|---|---|
| züe | i | u | |
| halb züe | e | o | |
| halb uff | ɛ | ɔ | |
| uff | a |
Doppelkonsonante werre im Idaliänische als langi Konsonante usgsproche: s "mm" isch vyl länger wie-n-e einzels "m"; s "rr" hät (in de Musterussproch) 4 Zungeschläg, s "r" aber numme 2. Bi de Verschlusslut verwylt mer uff em Konsonant und löst deno de Verschluss. Bi Affrikate verwylt mer zerscht uff em Verschluss und löst en dänn zämme mit em Zischlut: /dʒ/ und /tʃ/ werre züe /d-dʒ/,/t-tʃ/.
[ändere] Dialäkt
Di einzelne Dialäkt vom Idaliänische underscheide sich deilwis starch vonenand; in e baar Fäll isch ihr Status als Dialäkt oder eigeständigi Sproch au under de Linguiste umstritte. Alli idaliänische Dialäkt und romanische Sproche vo Idalie gönn diräkt uff s Vulgärlatyn zruck. Sällewäg chönnt mer überspitzt au alli idaliänische Dialäkt als latynischi Dialäkt bezeichne. Si hän e eigeni Sprochgschicht und ßin kei degenerierti Form vom Idaliänische.
Mer underscheidet nord-, mittel- und südidaliänischi Dialäkt. Si ghöre zue dr "italisch-weschtliche" Gruppe vo dr romanische Sproche. S Sardisch un s Korsisch dergege ghöre zue dr "südliche Gruppe".
Innerhalb voDi norditalienische Dialäkt ghöre zu drdeile sich uf in galloitalischi und venetischi Dialäkt.
Di mittel- un süditalienische Dialäkt ghöre zue D Dialäktgränze lyge uff re Linie zwüsche La Spezia und Rimini beziehigswis Rom und Ancona. E baar idaliänischi Dialäkt (Sizilianisch, Venezianisch und anderi) hän au e eigeni literarischi Tradition, drum werre si z.D. au als eigeständigi Sproche bezeichnet. S Sizilianisch hät au in Lutbildig und Wortschatz sini Eigeheite.
Degege isch d Yordnig zum Bispyl vom Sardische oder Ladinische als Einzelsproch in de Sprochwüsseschaft mittlerwyli aerkännt. S Friaulisch stoht im Französische nöcher wie im Idaliänische.
D Sproch, wo mit em Idaliänische am nöchste verwandt isch, isch s Rumänisch.[4]
[ändere] Klassifizierig
Stellig vo dr Italienische Sproche un Dialekt innerhalb vo dr Romanische Sproche
- Italisch-Weschtlich
- Gallo-Iberisch
- Gallo-Italisch: norditalienischi Sproche un Dialekt
- Piemontesisch
- Ligurisch
- Lombardisch
- Westlombardisch
- Ostlombardisch
- Emiliano-Romagnolo
- Emiliano
- Romagnolo
- Venetisch
- (Gallo-Rhätisch: Langues d'oïl, Rätoromanisch, Frankoprovenzalisch)
- (Okzitano-Romanisch: Okzitanisch, Katalanisch)
- (Iberisch: Asturisch-Leonesisch, Spanisch, Galicisch, Portugisisch)
- Gallo-Italisch: norditalienischi Sproche un Dialekt
- Italo-Dalmatisch: mittel- un süditalienischi Sproche un Dialekt
- Mittelitalienisch
- Romanesco
- Umbro-Laziale
- Ciociaro
- Sabino
- Central Marchigiano
- Toskanisch
- Süditalienisch
- Campano
- Lucano
- Abruzzese
- Molisano
- Barese
- Sizilianisch
- Siciliano
- Calabrese
- Salentino
- (Dalmatisch), uusgstorbe
- Mittelitalienisch
- Gallo-Iberisch
- Südlich
- Sardisch
- Korsisch
[ändere] Quelle
- ↑ www.italienischkurs.net
- ↑ www.italienischlernen.net/Facts
- ↑ www.italienischlernen.net
- ↑ Freii Übersetzig vo de:Italienische Sprache#Dialekte und Sprachen
[ändere] Netzgleicher
D Wikipedia uff Idaliänisch — e freii Enzyklopädy
S Wiktionary uff Idaliänisch — e freis Wörterbüech
Wikinews uff Idaliänisch — Aktuälli Nochrichte
Wikisource uff Idaliänisch — Quälletekscht
Wikibooks uff Idaliänisch — Lern- und Lehrmaterialie
Wikiquote uff Idaliänisch — Zitate
| Wiktionary: Idaliänisch — Wortherkunft, Synonym und Übersetzige |
Wikiversity uff Idaliänisch — Kursmaterialie, Forschigsprojäkt und wüsseschaftlige Usdusch
| Wikibooks: Italienisch — Lern- und Lehrmaterialie |

