Italienische Sprache

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy

Hops zue: Navigation, Suech
Idaliänisch (Italiano)
Gschwätzt z: Idalie und 29 anderi Länder
Sprecher: 70 Millionen
Linguistischi
Klassifikation:
Offizieller Status
Amtssproch i: Idalie, Schwiz, San Marino, Vatikanstadt, EU
Sprochchürzel
ISO 639-1

it

ISO 639-2

ita

ISO 639-3

ita

SIL

ITN

Idaliänisch isch e Sproch wo weltwit vo ca. 70 Millione Lüt gschwätzt wird. S ghört zu de Romanische Sproche und dört zu de Undergruppe vo de Ostromanische Sproche. Merchmol vo säller Sprochgruppe isch, dass si kei Plural-s hät.[1] Idaliänisch isch (under de wichtigste romanische Sproche) im Latyn am nöchste.

Inhaltsverzeichnis

[ändere] Verbreitig

Idaliänisch isch vor allem z Südeuropa verbreitet. S isch Amtssproch vo Idalie, de Schwiz, San Marino, Slowenie, de Vatikanstadt und Istria (Kroatie). Idaliänischi Minderheite git s aber uff de ganze Wält:

Idaliänischi Minderheite[2]
Land Sprecherzahl
Idalie 58.057.477
Vatikanstadt 00.001.000
Argentinie 01.500.000
Frankrych 01.000.000
USA 00.906.000
Dütschland 00.538.360
Kanada 00.538.360
Australie 00.500.000
Brasilie 00.500.000
Kroatie
Belgie 00.280.000
Großbritannie 00.200.000
Schwiz

[ändere] Gschicht

Di erschte bekannte Tekscht uff Idaliänisch, wo vom Vulgärlatyn underschyde werre chönne, ßin zwüsche 960 und 963 verfasst worre. E Formalisierig hät im 14. Johrhundert durch de Dante Alighieri stattgfunde. Sini Schriftsproch, e Mischig uss de südlige und de toskanische Dialäkt, isch züe de Gmeinsproch worre; mer heißt de Dante hütt no de Yfiehrer vo de idaliänische Standardsproch. Im Underschyd zum Latyn hät's weniger Suffix ge; d Satzreihefolg hät an Bedütig gwunne. Allgemein isch s gsprochene Latyn und spöter Idaliänisch grammatikalisch eifacher wie s Latyn uss de Literatur.

Im 12. und 13. Johrhundert hät mer agfange, e neui Schriftsproch z entwickle, wo uff de toskanische Dialäkt basiert hät; d Grammatik vom Latyn hät sich sällemols nämlig gändert und verkompliziert. Si hät sich als Literatursproch vo vyle Autore (Dante, Ariosto, Boccaccio usw), au uss de Renaissance, duregsetzt.[3]

[ändere] Linguistischi Klassifikation

Idaliänisch isch e romanischi, also e indogermanischi Sproch. In de Kategory romanischi Sproche klassifiziert mer's als italoromanischi Sproch.

[ändere] Ussproch

[ändere] Vokal

S Idaliänisch hät die folgende Monophthong:
a - e - ɛ - i - o - ɔ - u

Im Idaliänische wird im Normalfall di zweitletschti Silbe betont. Wenn nit, no wird säll durch e Akzänt azeigt. Allerdings wird d Akzentsetzig nit konsequänt (wie z.B. im Spanische, Katalanische oder Portugysische) gmacht, sondern numme in de letschte Silbe. Gsetzt wird in de Regel de Gravis (`), bi <e> je noch Ussproch aber au de Akut (´):

Akzänt Gravis: città, caffè, lunedì, perciò, gioventù
Akzänt Akut: perché, poiché, ...

Wenn e <i> zwüsche me <c> oder <g> und einem vo de Vokal <a, o, u> stoht, no spricht mer's nit us. Es dient in dem Fall dezüe, d'Ussproch vom <c / g> als [ʧ / ʤ] z erhalte, wyl sälli beide Konsonante diräkt vor me <a, o, u> als [k / g] usgsproche werre.

Wenn e [e, i] uff e <c> oder <g> folgt, no setzt mer zwüschem Konsonant und em Vokal e <h>. Dodemit blibt d'Ussproch [k / g] erhalte, wyl <c, g> diräkt vor me <e, i> als [ʧ / ʤ] usgsproche werre.

[ändere] Konsonante

Konsonante vom Idaliänische
  bilabial labio-
dental
alveolar bost-
alveolar
palatal velar
Plosiv p b   t d     k ɡ
Affrikate     ts dz    
Nasal m ɱ n   ɲ ŋ
Vibrante     r      
Frikativ   f v s z ʃ    
Approximante w       j  
Lateral     l   ʎ  

b, d, f, l, m, n, p, s, t, z werde glych usgsproche wie im Alemannische.

  • c wird vor e und i als [tʃ] und vor a, o, u als [k] usgsproche.
  • ch wird als [k] usgsproche. Mer verwändet's numme vor e und i.
  • g wird vor e und i als [dʒ] und sunscht als [g] usgsproche.
  • gh wird als [k] usgsproche. Mer verwendet's numme vor e und i.
  • gl isch [ʎ].
  • gn wird als [ɲ] usgsproche, etwa wie "nj" uff Dütsch.
  • h wird numme uss etymologische Gründ gsetzt und nit usgsproche.
  • ng spricht mer wie uff Dütsch als [ŋ] us.
  • sc sait mer vor e und i als [ʃ].
  • r spricht mer als [r] mit zwei Zungeschläg us ("rr" mit 4 Zungeschläg)
  • v spricht mer immer als [v] wie s alemannische "w" und z.T. "v" us.

D Büechstabe k, q, w, x, x werre numme in Främdwörter verwändet.

Monophthong vom Idaliänische
  vorne zäntral hinde
züe i   u
halb züe e   o
halb uff ɛ   ɔ
uff   a  

Doppelkonsonante werre im Idaliänische als langi Konsonante usgsproche: s "mm" isch vyl länger wie-n-e einzels "m"; s "rr" hät (in de Musterussproch) 4 Zungeschläg, s "r" aber numme 2. Bi de Verschlusslut verwylt mer uff em Konsonant und löst deno de Verschluss. Bi Affrikate verwylt mer zerscht uff em Verschluss und löst en dänn zämme mit em Zischlut: /dʒ/ und /tʃ/ werre züe /d-dʒ/,/t-tʃ/.

[ändere] Dialäkt

Sproche un Dialekt, wo z Italie gsproche were

Di einzelne Dialäkt vom Idaliänische underscheide sich deilwis starch vonenand; in e baar Fäll isch ihr Status als Dialäkt oder eigeständigi Sproch au under de Linguiste umstritte. Alli idaliänische Dialäkt und romanische Sproche vo Idalie gönn diräkt uff s Vulgärlatyn zruck. Sällewäg chönnt mer überspitzt au alli idaliänische Dialäkt als latynischi Dialäkt bezeichne. Si hän e eigeni Sprochgschicht und ßin kei degenerierti Form vom Idaliänische.

Mer underscheidet nord-, mittel- und südidaliänischi Dialäkt. Si ghöre zue dr "italisch-weschtliche" Gruppe vo dr romanische Sproche. S Sardisch un s Korsisch dergege ghöre zue dr "südliche Gruppe".

Innerhalb voDi norditalienische Dialäkt ghöre zu drdeile sich uf in galloitalischi und venetischi Dialäkt.

Di mittel- un süditalienische Dialäkt ghöre zue D Dialäktgränze lyge uff re Linie zwüsche La Spezia und Rimini beziehigswis Rom und Ancona. E baar idaliänischi Dialäkt (Sizilianisch, Venezianisch und anderi) hän au e eigeni literarischi Tradition, drum werre si z.D. au als eigeständigi Sproche bezeichnet. S Sizilianisch hät au in Lutbildig und Wortschatz sini Eigeheite.

Degege isch d Yordnig zum Bispyl vom Sardische oder Ladinische als Einzelsproch in de Sprochwüsseschaft mittlerwyli aerkännt. S Friaulisch stoht im Französische nöcher wie im Idaliänische.

D Sproch, wo mit em Idaliänische am nöchste verwandt isch, isch s Rumänisch.[4]

[ändere] Klassifizierig

Stellig vo dr Italienische Sproche un Dialekt innerhalb vo dr Romanische Sproche

  • Italisch-Weschtlich
    • Gallo-Iberisch
    • Italo-Dalmatisch: mittel- un süditalienischi Sproche un Dialekt
      • Mittelitalienisch
        • Romanesco
        • Umbro-Laziale
        • Ciociaro
        • Sabino
        • Central Marchigiano
      • Toskanisch
      • Süditalienisch
        • Campano
        • Lucano
        • Abruzzese
        • Molisano
        • Barese
      • Sizilianisch
        • Siciliano
        • Calabrese
        • Salentino
      • (Dalmatisch), uusgstorbe
  • Südlich
    • Sardisch
    • Korsisch

[ändere] Quelle

  1. www.italienischkurs.net
  2. www.italienischlernen.net/Facts
  3. www.italienischlernen.net
  4. Freii Übersetzig vo de:Italienische Sprache#Dialekte und Sprachen

[ändere] Netzgleicher

s Wikiquote-Projäkt hät Zitate zum Thema „Idaliänischi Sprichwörter“.

D Wikipedia uff Idaliänisch — e freii Enzyklopädy
S Wiktionary uff Idaliänisch — e freis Wörterbüech
Wikinews uff Idaliänisch — Aktuälli Nochrichte
Wikisource uff Idaliänisch — Quälletekscht
Wikibooks uff Idaliänisch — Lern- und Lehrmaterialie
Wikiquote uff Idaliänisch — Zitate

Wiktionary: Idaliänisch — Wortherkunft, Synonym und Übersetzige

Wikiversity uff Idaliänisch — Kursmaterialie, Forschigsprojäkt und wüsseschaftlige Usdusch

Wikibooks: Italienisch — Lern- und Lehrmaterialie
Commons
 Allmänd (Commons): Idaliänischi Sproch — Witeri Mulitimediadateie zum Artikel
Commons
 Allmänd (Commons): Idaliänischi Ussproch — Witeri Mulitimediadateie zum Artikel
Persönlichi Wärkzüg
Buech aalege
Anderi Sprooche