Toggenburg

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Disambig.svg Dä Artikel behandlet e Region i de Ostschwiz. För witeri Bedütige lueg bi Toggeburg (Begriffsklärig).
s Toggeborg

S Toggeborg (IPA: [ˈtɔkːəb̥org̊, -b̥ʊrg̊]) isch e Region im weschtliche Teil vom Kantoo Sanggalle i de Schwiz.

Geografii[ändere | Quälltäxt bearbeite]

De Hoptfluss isch d Tuur, wo z Wildhuus und z Unterwasser entspringt und nochem grosse Boge bi Wiil d Nordgrenze vom Toggeburg bildet. En witere Fluss isch de Necker, wo us em Neckertal chunnt. Im Süüde sind die sibe markante Churfirschte. Die Näme sött jede kenne: Chäserogg, Hinderrogg, Zueschtoll, Schiibeschtoll, Brisi, Frümsel, Selun. S Obertoggeburg isch au e ganz e bliebts Schiigebiet, mit Pischte vom Chäserrogg in Gämserrogg und abe is Tal. Und zoberscht obe hesch e herrlichi Uussicht uf de Walesee, de Zörisee, d Glarneralpe und natürli uf de Säntis im Alpstei.

s Obertoggeburg mit de Churfirschte

Wertschaft und Vercheer[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S Toggeborg werd hoptsächli landwertschaftlich benutzt, im Obertoggeburg gits au en starche Tourismus, und z Wattwil und im Neutoggeborg gits no Industrii. De grööscht Industriiort isch Uzwil im Undertoggeborg mit de internationale Maschinefabrigg Büeler.

Vo Wil us faart d Toggeburgerbaan bis uf Nesslau und vo Sanggale us faart d Südostbaan quer dur s mittlere Toggeburg und verlot s Tal noch Wattwil dur de Ricketunel. S Obertoggeburg isch nume mit Postauto vo Nesslau us und vom Rintl her erschlosse und e Postautolinie verbindet Nesslau mit de Schwägalp.

Im obere Toggeburg gits au Bergbaane, so hets aini vo Wildhuus uf d Gamsalp, denn d Baane vo Unterwasser uf de Iltios und witer uf de Chäserrogg. Vo Alt Santihann goot e Bäänli uf d Sellamatt. Uf de Schwägalp schwebt e Luftsailbaan uf de Säntis ue. Im Ganze sind hüt sibe Bergbaane in Betriib.

Kultur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

s Toggeburg mit Stai, Nesslau, und im Hintergrund no Wattwil

Im Toggeburg lebt no e starch büürlichs Bruchtum mit traditionelle Alpuffaarte und Veeschaue und d Buuremolerei isch no wit verbraitet. Die traditionelli Strichmusig bistoot usem Hackbrett, zwo Giige, emene Tschello und ere Bassgiige und natürli werd ono gjodlet.

Literarisch bekannt sind d Tagibuechufzaichnige „Der Arme Mann im Tockenburg“ vom Wattwiler Buresoo Ulrich Bräker, e autobiografisches Werch us de soziale Unterschicht vom 18. Joorhundert.

Furore gmacht het de Musiker und Schriftsteller Peter Weber us Wattwil mit sim Buech Der Wettermacher. Da Buech beschribt inere bluemige, fast überschwengliche Sproch nöd nu d Uusicht vode Churfirste. Da Buech isch im Joor 1993 usechoo.

De Dialekt isch nöd aihaitlich, vor alem s Obertoggeburg unterschaidet sich stärcher vom restliche Tal. Im undere Toggeborg machet sich immer stärcher Iiflüss vom Försteland bemerkbar. De Dialekt isch i de östlichere Gebiet vom Toggeburg eng vewandt mit em Appezeller Dialekt. De Toggerburger Dialekt ghört zu de Ostschwizer Dialekt.

Sankt Idda

Persönlichkaite[ändere | Quälltäxt bearbeite]

d Grofschaft Toggeborg

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Ältischti Zit[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Die ältischte menschliche Spuure im Toggeburg stammet us de Staizit. S Wildemanndliloch (1'682 m ü. M.) isch offesichtlich zittewiis vo Neandertaler bewont gsii. Nochem Rückzug vode Gletscher i de letzte Iiszit isch s Toggeburg zumene Urwald worde, wo – wenn öberhopt – nu wenig Mensche glebt hend. Wäred de Römerzit dörftet d Alpe vom Obertoggeburg benutzt worde sii und abem 7. Johrhundert hend den d Alemane afange da Tal vom Norde her z besidle.

Grofschaft Toggeburg[ändere | Quälltäxt bearbeite]

De Name het s Toggeburg vo de Groofe vo Toggeburg öbercho, wo zerschtmol im Joor 1044 erwähnt werdet. De Stammsitz isch d Burg Alttoggeborg gsii. D Grofe hend dur Hürote ire Landbsitz immer mee chöne uusdehne und hend schlussendli grossi Gebiet im Bündnerland und im Vorarlbergische ghaa.
Wo aber de letzti Groof Fridrich VII. im Joor 1436 ohni Erbe gstorben isch und er au kai Testament gschribe ghaa het, hend d Zörcher gmaint, si möset da Tal ha, und e Chrieg azettlet. De Alti Zürichrieg hend s aber verloore. Im Joor 1468 het de Förstabt vo Sanggale s Toggeborg vom Fraiherr Petermann vo Raron abkauft.

de Groof Fridrich VII. im Sterbebett

Förstabtai Sanggale[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Im Joor 1524 het de Reformator Ulrich Zwingli mitere Botschaft a d Toggeburger d Reformation iiglaitet. Nochdem sich aber s Chloster Sanggale vo de Uurue erholt het, heds chräftig afange s Tal wider z rekatholisiere. Us dem Grund isch s Toggeburg recht gmischt, en Tail vode Bevölkerig isch reformiert, de ander isch katholisch.

1712 hät de Toggeborgerchrieg – wo wider mitemene Schtriit ums Toggeborg aagfange het, die entschaidendi Schlacht isch aber bi Villmerge gsii – zunere Erschtarchig vo de reformierte Kantöö gfüert, was schlussendli (nochem Sonderbundschrieg im 1847i) d Bildig vom Schwiizerische Nationalschtaat ermöglicht het.

1798 sind d Franzoose i d Schwiz iimarschiert und hend under anderem au de Förstabt vo Sanggale entmachtet und es isch die Helvetischi Republik usgruefe worde. S Toggeburg isch zum Kantoo Säntis choo, aber s Obertoggeburg zum Kantoo Linth.

Noizit[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Im Joor 1803 isch de Kantoo Sanggale gründet worde und s ganz Toggeburg isch en Tail devo worde. Im Verlauf vom 19. Joorhundert het im Toggeburg d Textilindustrii afange ufblüe. 1870 isch d Toggerburger Baan vo Wil uf Ebnet eröffnet worde und het dodemit em Tourismus e Grundlaag botte.

Gmainde[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Bevor de Kantoo Sanggale bide Verfassigsrevision vom 10. Juni 2001 i die noie Wahlchrais uftailt worden isch, het s Toggeburg us vier Bezirk bestande. Bi de Noiordnig isch de Wahlchrais Toggeburg gschaffe worde und debi sind aber fascht alli Gmainde vom alte Bezirk Untertoggeburg usgschlosse worde, obwohl d Bevölkerig kai Froid gha het.

D Gmainde bis am 31. Dezember 2002:
Offiziell Name
vode Gmaind
Iihaimisch Name Iiwohner
(2005)
Flächi
(km²)
Höchi
(m.ü.M.)
Obertoggeburg (Wahlchrais Toggeburg)
Wildhaus Wildhuus, Willhuus 1213 34,43 1095
Alt St. Johann Santihan
Underwasser
1441 53,10 890
906
Stein Stäi 388 12,24 838
Nesslau-Krummenau Nesslau
Chrummenäu
3398 80,63 762
712
Ebnat-Kappel Ebnet-Chappel 4887 43,57 630
Noitoggeburg (Wahlchrais Toggeburg)
Wattwil Wattwil
Rikche
8187 43,93 614
790
Lichtensteig Liechtestäig; Liestig 1928 2,82 650
Krinau Chrinòu 271 7,23 800
St. Peterzell Pheetterzëll, Petsëll 1195 9,38 710
Hemberg Hëmbëërg 949 20,15 945
Brunnadern Brunòòdere 889 6,69 650
Oberhelfenschwil Hëlffetschwil 1351 12,68 800
Alttoggeborg (Wahlchrais Toggeburg)
Bütschwil Bötschwiil
Diepfert
3423 13,79 611
Lütisburg Lütischborg 1345 14,09 580
Mosnang Moslig 2882 50,46 726
Kirchberg Chìrchbërg (alt: Chilperg)
Bazed
8051 42,59 736
598
Undertoggeborg (Wahlchrais Wil *)
Mogelsberg Mogelschpërg 2208 32,96 755
Ganterschwil Ganterschwil 1143 8,01 606
Jonschwil Joonschwil (alt: Joonschpel)
Schwaarzebach
3285 10,99 597
564
Uzwil Ozwil
Hënau
12050 14,49 564
505
Oberuzwil Oberozwil
Bichwil
5700 14,11 568
640
Flawil Flòòwil (alt: Floobel) 9680 11,51 578
Degersheim Tëgersche
Maggenau
3830 14,48 863
 
* Gmainde Mogelschberg und Ganterschwil ghöret zum Wahlchrais Toggeborg.

Lueg no[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Allmänd (Commons): Toggeburg – Sammlig vo witere Multimediadateie

Büecher[ändere | Quälltäxt bearbeite]