Aufklärung
Under Ufklärig verstoht me allgemein e Prozäss, wo drzue füehrt, ass unklari Sachlage und Irrdümer dur Wüsse besiitigt wärde. Wiiterhi isch s en Emanzipationsprozäss, wo individuell und gsellschaftlig geistig isch. Drbii wärde Dänkwiise kritisch hinderfrogt, wo uf em Glaube an Autoritäte beruehe. Es wird verlangt, ass me „si eignig Verstand“ wurd bruuche. Dr ufklärti Mensch söll nüme an d Vorgobe vo de Obrigkeite oder Zwäng vo Mode und Ziitgeist bunde si, sondern si Läbe und Dänke sälber bestimme.
„D’ Ufklärig isch de Usgang vom Mänsch usere Onmöndigkeit, won er deför sälber dschold esch.“
(Immanuel Kant: Beantwortung der Frage „Was ist Aufklärung“)
Die europäischi Ufklärig[ändere]
Im Spezielle verstoht me under dr europäische Ufklärig d Abkehr vo dr christlig-mittelalterlige Läbeshaltig. Si het in dr Renaissance aagfange, wo d Humaniste Elemänt vo dr Antike vom Gegebild zum Vorbild gmacht hai.
S Ziitalter vo dr Ufklärig[ändere]
S Ziitalter vo dr Ufklärig, hüfig au churz nume Ufklärig, het in dr Renaissance und dr Reformation aagfange—gliichzitig mit dr Konsolidierig vo dr französische Staatsmacht im 17. Johrhundert.
Me cha s noch em Romanist Werner Krauss iideile in
- d Früehufklärig, wo s ufklärerischi Gedankeguet vor allem dur gheimi und anonymi Text verbreitet worde isch und mündlig in exklusive "cercles de pensées".
- d Ufklärig, d Ziit um d Mitti vom 18. Johrhundert, s Ziitalter vo de Liechter ("le siècle des lumières"), wo z Frankriich d Encyclopédie, wo s ganze Wüsse vo dr Menschheit allne zuegänglig hät sötte mache, Diskussione usglöst het und mehrmols verbote worden isch
- d Spootufklärig, d Ziit währed und noch dr Französische Revolution, wo dr französisch Materialismus sich scho von ere Undergrundbewegig zun ere anerkannte Lehr entwigglet het.
D Herrschaft vo dr Vernumft[ändere]
Scho im 17. Johrhundert hai Dänker wie dr René Descartes und dr Gottfried Wilhelm Leibniz d Vernumft zum füehrende Liecht erhobe. Die Ziit het die französischi und aristokratischi Machtentfaltig uf ihrem Höhepunkt gseh und isch dorum im dütschsproochige Ruum mänggisch umvordeilhaft mit dr spötere „dütsche“ Ufklärig vergliche worde. D Epoche vo dr Ufklärig as bürgerligi Emanzipation het vo öbbe 1730 bis 1800 duurt. Sit em Dod vom Louis XIV. het d Ufklärig zum e wäsentlige Deil us Polemik gege d Ideä vom Rationalismus bestande. Das het zum Bispil dr Jean-Jacques Rousseau mit siim „Zrugg zur Natur“ gmacht. Au dr Immanuel Kant het e gränzeloses Verdraue in d Vernumft kritisiert.
