Alemannen

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy

Hops zue: Navigation, Suech
Sälle Artikel oder Abschnitt brucht e Yberarbeitig un sott dorum durgluegt werre. Des cha de sprochliche Stil, s Format vum Artikel, oder de Inhalt beträffe. Nächers isch in dr Regel uf dr Diskussionssite agee. Hilf bitte mit, die kritisierte Passasche z'verbessere un nimm druffabe die Markierig use.


Alemanne heißt mer d agstammt Bevelkerig im ditschsprochige Südweschte - im Elsass, im südlige Deil vu Bade-Wirttebärg, im bayrische Regiärigsbezirk Schwaben, in dr ditsche Schwiz, im Liächtestei, im eschtrichische Bundesland Voradelbärg, im Bezirk Reutte vu Tirol un in dr Walsergmeine z Italie. Alemanne as Sälbschtbezeichnig vu däre Bevelkerig isch im Südbadische am meischte populär.
Meischtens meint mer mit Alemannisch un Alemanne d Sproch un d Bevelkerig, wu si schwätzt. Aber s nännt sich aü eber, wu küüm Alemannisch meh ka, "alemannischer Dickschädel", oder e hochditsch gschriibes Kochbuech mit Kochkunscht üs em Südweschte isch "Alemannisches Kochbuech" gnännt wore usw.

Inhaltsverzeichnis

[ändere] Name

Diä Volksmasse sin vu dr remische Gschichtsschriiber alamanni gnännt wore, des latiinisch Lehnwort üs em Germanische kennt "alli Manne" beditte - gmeint isch do, noch em Bruno Boesch, "Mänsche oder Männer alli zämme". Des isch hit di verbreitetste Dittig, wil scho de griechisch Historiker Agathias im 6. Johrhundert de Name als "zsammegwirflets und vermischts Volk" ibersetzt hot. E anderi Dittig vu ala- isch "Voll-", "Ur-", also "Vollmänsche" oder "Urmänsche" (Wolfgang Haubrich). Der Name isch bloos i de reemische Quelle iberliiferet, wel d Alemanne kone schriftliche Berichte hinterlo hond. Wie d Sälbschtbezeichnig vu dr Alemanne gsi isch (und obs iberhaupt one ggäe hot) isch uusicher. De reemische Dichter Ausonius nennt i me Gedicht si Sklavin vu de Donauquelle e Suebin. Dees kännt e Indiz defir si, das de Name Suebe bi de Alemanne vorhande war. Des isch aber bis is 5. Johrhundert s onzig Aazeiche defir. No im 5. Johrhundert wered d Alemanne und d Suebe, wo a de mittlere Donau gwohnt hond, allewil als verschidene Stämm ufgfiehrt. Im Johr 470 solled se Verbindete gsi si. Zu dere Zit sind d Suebe i de Kämpf mit de Gote schwer gschlage wore, und 477 wered se s letst Mool as oegeständige Stamm gnennt. Etz wered aber grad us em dritte Viertel vum 5. Johrhundert bi de Alemanne all emool Funde gmacht, wo vu de mittlere Donau stamme kännted. Historiker und Archäologe nemmed drum aa, das zwische 470 und 480 Donausuebe sich de Alemanne aagschlosse hond und de alte, ehrwirdige Name vu de Suebe ibernumme hond. Erst sit em Aafang vum 6. Johrhundert wird denn de Name Suebe als Synonym zu Alemanne verwendet.

Vu dem Name uus isch i vil Nochbersprooche, zerscht uf Franzeesisch, de Name uf ganz Ditschland iberggange (frz. Allemagne = Ditschland). Im frie Mittelaalter hot de Name Suebe ( > Suapa, > Schwoobe) de Alemanne-Name ganz verdrängt, Alamanne isch numme e Wort vu dr Sproch vu dr Gebildete gsii. Erst i de Romantik im 19. Johrhundert hot de Johann Peter Hebel anne 1803 de Begriff im Titel un im Vorwort zu sinene "Allemannische Gedichte" wider bekannt gmacht un het do drmit e Art Grundstei fir e neij alemannisch Bewusstsii glegt.

[ändere] Alemanne oder Alamanne

Vor allem Archäologe z Dütschland bezeichne d Alemanne vum 1. Johrdoisert n. Chr. as Alamanne mit a. Des lehnt sich a dr antik latinisch Begriff aa. Historiker und Schwiizer Wisseschaftler benutze eher d iidütschte Form Alemanne fir diä alte un fir diä neije Alemanne. Im 17. un 18. Johrhundert isch dr Begriff Alamanne zimli in Vergässeheit grote gsii. D Wortform mit e goht uf dr Johann Peter Hebel zurück. We mer sich uf d moderne Alemanne beziiht, heißt s allewil Alemanne oder alemannisch.

[ändere] Gschicht

Dialäkt: Bodeseealemannisch (Linzgau)

[ändere] Germane vor em Limes

D Alemanne sind s erst germanisch Volk, wo sich uf frier reemischem Bode aagsidlet hot, und d Formierung vu dem Stamm hängt eng do demit zsamme. Frier isch me devu uusggange, das d Alemanne sich z Germanie scho zsammegschlosse hond und dänn d remische Grenzaalaage, de Limes, durchbroche, d Reemer vertribe und s Land bsetzt hond. D Forschung i de letste Johrzehnt isch zu andere Ergebnis gkumme.

De Augschburger Siigesaltoor fir en Siig über d Juthunge im Johr 260

Zum Johr 213 sind zum erste Mool große germanische Iberfäll uf s reemisch Land im hitige Bade-Wirtteberg iberliiferet. Später hot me die Alamanni gnennt, aber zu dere Zit giits der Name schints no noit. Me hot vor em Limes z Mainfranke, um Wirzburg rum, tatsächlich archäologische Spure vu elbgermanische Iiwanderer gfunde, wo sich zwische de iigsessene Germane niderglo hond und vu dert uus uf Plinderunge i s reemisch Riich zoge sind. D Germane hond dert vor allem Metall (Edelmetall, aber au Bronze und Iise as Rohmatreal) graubt. Si hond aber au Mensche graubt, als Sklave oder Handwerker fir Handwerk wo se selber it so guet hond mache kenne. En guete Iidruck vu dene Ziite giit en Altoor wo me 1992 z Augschburg gfunde hot. Do stoht druf, das reemische Soldate und Birgermiliz en Trupp vu germanische Juthunge uf em Ruckwäeg vu Italie ufghaalte, dene d Beite abgnumme und Gfangene befreit häb. D Juthunge wered später en Toel vu de Alemanne.

Um 260 rum hond d Reemer no de Limes z Obergermanie ufggäe. Grund wared sicher au d germanische Iberfäll und de wirtschaftlich Nidergang vu de Provinz, aber au en Birgerkrieg im reemische Riich. Me hot oefach nimme gnue Soldate ghet zum die Gränz bsetze. De Rhii isch d nei Gränze wore. Me findet aber im 3. Johrhundert no fast kone Spure vun ere neie germanische Bsidlung.

[ändere] Herkumft

d'Alemane im 3. bis 6. Jh.

Ab em Johr 289 nenned d Reemer d Germane wisawii vum Oberrhii Alemanne. Woher die Lit gkumme sind, saged d reemische Historiker it. D archäologische Fund zoeged, das es sich hauptsächlich um Elbgermane handlet, also us em Gebiit zwische Elbe un Oder. Die Stämm dert hond wohl greestetoels zu de Suebe ghert. D Suebe sin e germanische Stammesverband, wu noch em Tacitus d Semnone dr Haüptstamm drvu sin. S giit aber au Fund, wo meh us em Norde kummed, oder us de hitige Tschechei. Drum nimmt me aa, das au kleinere andere Gruppe sich mit de Elbgermane im hitige Bade-Wirtteberg niderglo hond. S siht also ganz so us, wi wenn di iigwandrete Lit erst im frier reemische Land Alemanne gnennt wore sind. Das se sich selber scho als en ainhaitliche Stamm D galloromanisch Bevelkerig (romanisiärti Kelte) vum Dekumatland isch zum Deil vorhär scho abgwanderet, erst mit dr remische Besatzig abzoge oder in dr Alamanne ufgange. Im Südschwarzwald hot me offesichtlich no bis is frie Mittelalter romanisch gschwätzt, wel vil Flurnäme ditlich romanische Ursprung hond.

[ändere] D frihe Alemanne

D friäh alamannisch Kültür isch durch Schriftquälle wennig griffbar, und s giit aü im 4. Johrhundert nume wänig archäologischi Fund. Meistens sind s oenzelne Greber oder klaine Grebergruppe. D Alemanne hond zerst irne Toote no meistens verbrennt, aber au de Bruuch, das me d ganz Liich beärdigt, breitet sich uus. Sidlunge hot me no wenig untersueche känne. De Runde Berg bi Urach z Wirtteberg isch usfierlich usgrabe wore und fir die Zit de wichtigst Fundplatz.

Bis i s 4. Johrhundert hän d Alamanne viil Griäg mit dr Remer ka, meischtens verursacht durch alamannischi Eroberigs- oder Raübzig in Galliä. Zitewiss hets Handel un Üsdüsch mit Galliä gää un aü, ass Alamanne in remischi Seldnerdiänscht iidrätte sin. Vor allem a de neie Gränze hond sich Alemanne als vorgschobene Grenzverteidiger aawerbe lo, z.B. d Brisigavi. Iber d Zueständ im 4. Johrhundert wisse mer vor allem dur de reemisch Historiker Ammianus Marcellinus. S giit zu dere Zit demnoo e ganze Roie onzelne Gau-Kenigriich: d Briisgauer (Brisigavi), d Linzgauer (Lentienses), d Bukinobante und Raetobarii. Au d Juthunge wered etz als en Toel vu de Alemanne bezeichnet. De Ammianus nennt luter reguli, "Kenigle" wo jeweils iren Gau beherrsched. Die tond sich mol zsamme gege d Reemer, mol it. Villicht hond se sich sogar gegesitig gstritte. I de zwote Hälft vum 4. Johrhundert hond Alemanne mit de Burgunder, wo domols am Main gsesse sind, um Salzquelle gkämpft. S hot demnoo kon Kenig vu allene Alemanne ggäe, sondern d Alemanne hond sich i vil verschidene Toelstämm untertoelt.

[ändere] Schlachte zwische de Alemanne und Reemer

  • 259 - Schlacht vu Mediolanum - de Kaiser Gallienus rettet Rom.
  • 268 - Schlacht am Lacus Benacus (Gardasee) – de Kaiser Claudius II gwinnt
  • 271 – Schlacht vu Placentia - de Kaiser Aurelius verliert
  • 271 - Schlacht vu Fano – de Kaiser Aurelius gwinnt
  • 271 - Schlacht vu Pavia – de Kaiser Aurelius vernichtet e juthungisches Heer
  • 298 – Schlacht vu Lingones - de Caesar Constantius Chlorus gwinnt
  • 298 - Schlacht vu Vindonissa - de Constantius gwinnt
  • 356 – Schlacht vu Reims - de Caesar Julianus verliert
  • 357 – Schlacht vu Strooßburg – de Julianus vertriibt d Alemanne us em Elsass
  • 367 – Schlacht vu Solicinium – de Kaiser Valentinian I gwinnt
  • 378 – Schlacht vu Argentovaria - de Kaiser Gratian gwinnt
Frauegrab mit Biigabe i mene Roiegreberfeld

Um d Mitte vum 5. Johrhundert hot sich bi de ganze Westgermane e wichtige Änderung im Grabbruuch durgsetzt: Au d Alemanne fanged etz große Fridheef aa, wo d Toote it verbrennt wered, sondern west-estlich usgrichtet i Roihe nebednand glegt wered. Des isch deshalb so wichtig, wel die Roiegreberfelder e grooße Quell fir archäologische Fund und s Lebe vu de Leit sind. Ab dere Zit wisse mer archäologisch vil meh iber d Alamanne, irne Sachkultur, Handwerk, Krankete und Sozialstruktur. Dur d Biigabe i de Greber hot me au festgstellt, das im 5. Johrhundert wider neie elbgermanische Zuewanderer, v.a. us em Behmische dezuekumme sind.

Zu dere Zit breitet sich d Alemanne i s Elsass und a de Mittelrhii uus. Am Rhii stoßed se mit de Franke zsammed, und liefered sich immer wider Schlachte mit dene. Am End verliered d Alemanne, und d Grenz zu de Franke isch e Wiile zwische Worms und Mainz. Um 500 erobered d Franke de Norde vum alemannische Gebiit. De Süde stoht no unterem Schutz vum ostgotische Kenig Theoderich. Vu de alemannische Oberschicht flied mänge gi Italie zu de Ostgote, oder gi Thüringe. Aber au s Goteriich kaa sich nimme lang hebe und muss im Johr 537 de Rest vu Alemannie de Franke iberlo.

Alemannischi Girtelbschleg üs em alemannische Reihegreberfäld Weigarte/Oberschwabe

[ändere] Friehalemannische Kinig un Kleikinig

Fränkische Risselbecher, wi se au gi Alemannie importiert wore sind

[ändere] D alemannische Herzogtimer

Noch em fränkische Herrschergschlächt Merowinger heisst me s 6. und 7. Johrhundert d Merowingerzit. Vu 537 bis 746 isch Alemannia e Herzogtum im Frankeriich gsi. Dr Karl Martell het d Macht vo de Herzög sehr beschränggt und si Nochfolger, dr Karlmann, het ihre Ufstand noch em Dod vom Karl Martell zsämmegschlage und bim Bluetgricht z Cannstatt e Deil vo de alemannische Adlige lo hirichte. Er het Alemannia in zwei deilt und d Franke Warin und Ruthard iigsetzt as Herrscher.[1]

D fränkische Herrscher hond ire Macht gsicheret dur fränkische oder alemannische Adlige, wo se a wichtige Verkehrswäeg aagsidlet hond. Au us andere Toel vum fränkische Riich hot me Lit gholet.

Scho im 5. hän d Alamanne aagfange zum id dr Schwiz siidle, im 6. un 7. hän se unter dr fränkische Herrschaft aü s Alpevorland vu dr Schwiz un bayrisch Schwabe bsiidlet. In mänke Gebiit vu dr Alpe, wu hit alemannisch sin, sin romanischi Beverlkerigsräscht sitze bliibe un erscht im Mittelalter alemannisiärt wore. Dä Vorgang isch bis hit nit abgschlosse: Im rätoromanische Gebiit vu Graubünde bikunnt s Schwizer Alemannnisch immer meh Ibergwicht. Uf dr andere Sitte isch s Alemannisch im Elsass massiv vum Franzesische unterdruckt, im Südbadische im Großraüm Friiburg un in andere Ballungsgebiit vum Hochditsche bedrängt.

aifachs Steikistegrab us em 7. Johrhundert z Bienge bi Bad Krozinge

[ändere] Herzög unta fränkischa Herrschaft

Anne 915 isch s Herzogtum Schwaben entstande. Zu däm Herzogtum Schwaben hän aü s Elsass, Südbade, dr Zürichgau, dr Thurgau un Rätiä drzue ghert. Großi schwebischi Herrschergschlächter sin d Zähringer, d Staufer un d Habsburger gsii. Mit em Untergang vum staufische Kenigtum 1268 isch aü s Herzogtum Schwabe untergange.

[ändere] D politisch Spaltung vu dr Alemanne

Im spote Mittelalter un in dr friähje Neijzit het s schwebisch Stammesbewußtsii immer wenniger e Roll gspiil. Änewäg hets grad im alemannische Gebiit üssergwehnligi Bewegunge vum Volk gää: Im Süde isch e Eidgnosseschaft vu verschiidene Gebiit entstande, wu wu sich zum Deil zimli demokratischi Verfassige erkämpft hän. Im Schwabechrieg, wo mit em Friide vo Basel 1499 z Änd gangen isch, het diä Eidgnosseschaft ihri de facto Unabhängigkeit vum Riich erkämpft und im Weschtfälische Friide 1648 isch si uusem Riich entlo worde.
Bi dr Alemanne in Norde hets Besträbige gää, sich dr Schwiz azschliäße, so in dr Bundschueh-Bewegig am Oberrhiin. Rottweil am Neckar un Milhüüse im Oberelsass hän sich dr Eidgnosseschaft agschlosse. Dr Drang noch Demokratii vu unte, wu in dr Schwiz zu politischem Erfolg gfiährt het, isch bi dr Alemanne im Norde glichwohl do gsii, aber er isch in dr Bundschueh-Bewegige un im Ditsche Büüregriäg (wu im alemannische Hegau agfange het), niidergschlage wore.
Noch em 30-jährige Griäg sin Briisgaüer un Markgräfler Ortschafte stark dezimiärt gsii. No hets e enorme Zuezug vu Schwobe un vu Mänsche üs katholische Kanteen vu dr Schwiz in d Briisgaüer (katholische) Ortschafte gää, in d Markgräfler (evangelische) Ortschafte Zuezug üs dr reformiärte Schwizer Kanteen.

[ändere] Im 19. und 20. Johrhundert

D remisch Gschichtsschriibig het dr griägerisch Charakter vu dr Alamanne betont, so aü d Hischtoriker im 19. un in dr erschte Helfti vum 20. Johrhundert, bsunders aber im Nationalsozialismus. Mänki hittigi Gschichtsschriiber drgege versuche im alamannisch-remische Gränzgebiit quasi moderni "multikulturelli" Verhältnis nochzwiise.

Noch em erschte Wältgriäg hets im alemannische Vorarlbärg e Abstimmig gää, wu iber 80% sich fir e Aschluss an d Schwiz üsgsproche hän. Dr Schwizer Bundesrat het aber dr Vorarlbärger Atrag erscht emol in dr Schulade verschwinde loo un im Versailler Vertrag isch s Ländli drno Eschtrich zuegschlage wore.
D Bedrohig dur s nationalsozialischtisch Ditschland het in dr alemannische Schwiz s Bewußtsii gferderet, ass mer nit nur staatlig, sondern aü sprochlig un kulturäll ebis bsunders isch - s Schwizerditsch (= s Schwizer Alemannisch) isch siterhär im Ufwind. Änewäg fiähle sich erscht wennig Schwizer as Alemanne. E Bewußtsii fir d Zämmegherigkeit vu allene Alemanne isch in dr Schwiz noch sälte. Aber aü im Elsass un z Bade-Wirttebärg gits Vorbehalt gege d "Schwizer Lälli".
Noch em 2. Wältgriäg isch im franzesisch bsetzte ditsche Südweschte e Staat Alemannien agstrebt wore - d Wortfiährer sin do dr Otto Feger un dr Schwebisch-Alemannisch Heimatbund gsii. Des Brojäkt het bi dr Siigermächt aber ke Schangs bikumme.
In dr 70er Johr hän ekologische Bewegige (gege AKW un anderi induschtriälli Großbrojäkt) iber d Gränz am Rhiin ewäg e Zämmegoh vu Elsässer, Südbadener un Nordschwizer brocht, wu mer bewusst s Alemannisch iigsetzt het - de Zit vum "Dreyeckland".

[ändere] Gegewart

Dr Begriff Stamm eignet sich schlächt fir e Mänschegruppe in ere moderne Gsellschaft. Aber d Nochkumme vum alte Stamm vu dr Alemanne exischtiäre noch un bilde alliwiil noch e unterscheidbari Landsmannschaft. Zu dr moderne Alemanne ghere aü Mänsche, wu zuezoge sin un sich sprochlig un kulturäll abasst hän. Uf beide Sitte vum Rhiin het sich dr alemannisch Dialäkt ghalte, wu viil Gmeinsamkeite, aber aü viil Unterschiid ufwiist (lueg: Alemannischi Biispiilsätz). Diä Gmeinsamkeite sin bsunders do dittlig, wu dr Dialäkt no guet erhalte isch. So weißt e alte (badische) Kaiserstiähler ganz gnaü, was e Schwob mit eme Driäler meint oder was bi dr Schwizer e Muni isch. Dert, wu s Alemannisch verlore goht, kännt mer numme no dr Latz un dr Stier. D Verflachig vum Alemannische z Ditschland un z Frankrich bringt e Entfrämdung unter dr Alemanne mit sich.
Noch gits aü anderi kulturälli Gmeinsamkeite, so sin aü Liäder viilmol in mehrere Deil vu dr Alemannia verbreitet, so z.B. Ritti Ritti Ross. D Gmeinsamkeite bsunders in dr Sproch erlaübe dr Alemanne üs fimpf verschiidene Länder aü hit no, e bsunderi Verwandschaft z empfinde.

[ändere] Lueg aü

[ändere] Literatür

[ändere] Fuessnote

  1. ↑ Pierre Riché, Michael Idomir Allen, The Carolingians, University of Pennsylvania Press, 1993, S.52

[ändere] Netzgleicher (Weblinks)

Kritisches zu Dieter Geuenichs "Geschichte der Alemannen"

Vun "http://als.wikipedia.org/wiki/Alemannen"
Persönlichi Wärkzüg
Buech aalege