Polen

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Rzeczpospolita Polska
Pole
D’Flagge vo Rzeczpospolita PolskaPole
S Wappe vo Rzeczpospolita PolskaPole
Amtsschpraach Polnisch
Hauptschtadt Warschau
Schtaatsform Republiik
Schtaatsoberhaupt Bronislaw Komorowski (interimistisch)
Regierigschef Ministerpräsident Donald Tusk
Flächi 312.679 km²
Iiwohnerzahl 38 485 779 (31.03.2014)[1]
Bevölkerigsdichti 123 Iiwohner pro km²
BIP (nominal) 420,284 Mrd. USD (21.) 420,284 Mrd. USD (21.)
BIP/Iiwohner 13.799 USD (51.)
HDI 0,870 (37.)
Währig 1 Złoty = 100 Groszy
Gründig 960-992 n. Chr.
Unabhängigkeit 11. Novämber 1918
Nationalhymne Mazurek Dąbrowskiego
Nationalfiirtig 11. Novämber
Ziitzone UTC+1
Kfz-Kennzeiche PL
Internet-TLD .pl
Vorwahl +48
Polen-Pos.png
Polen.png

D' Republik Pole (uuf Polnisch Rzeczpospolita Polska) isch en Schtaat in Mitteleuropa. S'Land gränzt im Norde a de russische Exklave Kaliningrad (210 km) und a Litaue (103 km), im Oschte a Wiisrussland (416 km) und a d'Ukraine (529 km), im Süde a d'Slowakej (539 km) und Tschechie (790 km) und noo im Weschte a Dütschland (467 km). S'Land hät e 528 km langi Oschtseechüschte. D'gsamtlängi vo de Gränze betrajt 3.582 km. Die längschti Nord-Süd-Uusdehnig betrajt 790 km, d' längschti Oscht-Wescht-Uusdehnig 680 km.

Pole isch en Mitgliedsschtaat vo de Europäische Union syt em 1. Mai 2004 (lueg: Eu-Erwiiterig 2004)

Pole isch e chli chliner als Dütschland und hät öppe 40 Milione Iiwohner.

D` Hauptschtadt isch Warschau. Andri wichtigi Schtädt sind Krakau, Lodsch, Breslau, Danzig und Stettin.

Geografii[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Topographie vo Pole

Pole setzt sich uus füf verschiedene Gebiät zämme. Im Nordweschte vom Land liit die Pommersch Bucht, wo bis ane zue de Bucht vo Danzig gaht, s' Land gränzt drum aa de Oschtsee. Im Norde und em Zäntrum tuet sich s Tüüfland a d'mitteleuropäische Ebeni aaschlüsse, wo die vier grosse Seeplattene, nämli d' Masurischi Seeplatte, d' Kaschubischi Seeplatte, d' Pommerschi Seeplatte und d' Grosspolnisch Seeplatte liiged. Im südliche Teil vom Tüüfland befinded sich die dur d' Uurstschromtäler vo de grosse Flüss zeichnete Gägende Schlesie und Masowie. Bsunders d' Lubliner Region a de mittlere Weichsel mit de Lössböde isch fescht dur Hohlwäge zeichnet. Noo wiiter im Süde liit s' polnische Mittelgebirge, de Krakauer-Tschenstochauer Jura, s' Heiligchrüzgebirge, d Beskide, d' Waldkarpate und noo d' Sudeten. Die höchschte Bärge befinde sich i de d' Tatra.

Flüss[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D' Weichsel by Grudziądz

D' längschte Flüss vo Pole sind d' Weichsel (pln. Wisła) mit 1.047 km, de Gränzfluss Oder (pln. Odra) mit 854 km, d' Warthe (pln. Warta) mit 808 km und de Weschtlich Bug mit 772 km. De Fluss Bug isch Teil vo de polnische Oschtgränze. D' Weichsel und d' Oder münde mit einige chlinere Flüss in Pommere i d' Ostsee. De Fluss Alle (pln. Łyna) und d' Angerapp (pln. Węgorapa) flüssed in de Pregel, vo det wiiter i d' Hańcza und aschlüssend über d' [Memel i d' Oschtsee. Einigi chlineri Flüss flüssed noo id Nordsee, Donau und is Schwarze Meer.

Schoo syt langem sind d' polnisch Flüss gnutzt worde zum Schiffahre. Früener sind d' Wikinger mit ihrne Langschiff i de Ziit vo de Raubzüg dur d'Weichsel und d'Oder gfahre. Im Mittelalter und de Nüüziit, wo Pole-Litaue noo d' Chornchammere vo Europa gsi isch, hät d'Verschiffig vo Landwirtschaftsgüeter uuf de Weichsel i d'Richtig vo Danzig (pln. Gdańsk) und wiiter nach Weschteuropa e sehr grossi Bedütig gunne, womer noo a de zahlriiche Renaissance und Barockschpiicher gseh chan.

Grossi Schtädt[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Warschau

Die gröschte Balligszäntre sind s' Oberschlesische Induschtriegebiät, di' Balligsrümme by Warschau und Łódź und noo s' Weichseldelta mit de Drüüschtadt wie Danzig, Sopot und Gdynia.

Ydeilig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

In erschter Linie isch Pole in 16 Woiwodschafte glydert gsi. Sälli git s etwa sit em 14. bis 15. Johrhundert; d Landchreis, wo s 314 devo git, sin zum Deil älter. Ab 1975 hät s 49 Woiwodschafte und keini Landchreis meh ge. 1998 isch s alte System widderhergstellt worre. S git jetz sechzäh Woiwodschafte, di gröschti devo isch Opple mit 96,21 km². S git aber Forderige, neui Woiwodschafte z gründe. Vo de Stadtchreis isch Warschau de gröscht, de chleinst (Świętochłowice) hät glychzitig di höchsti Bevölkerigsdichti.[2]

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Am Afang, etwa im 10. Johrhundert, isch Pole numme e Herzogtum gsi. Under de Piaste isch es e Königrych in de Folgezit usbaut worre. 1569 isch es under de Herrschaft vo de Jagiellone einer vo de gröschte Staate in Europa gsi und hät dörtmols züesätzlig zum hüttige Gebiet au d Ukraine und Wißrussland umfasst.

Wo d Jagiellone usgstorbe sin, hät Pole vyl vo siner Macht verlore. Ab 1772 sin witi Deil durch Russland, Preuße und Östrych abtrännt worre. S hät drei vo sälle Deilige ge; 1815 hät de Wiener Kongress s übrige Gebiet Russland züegsproche.

1918 hät Pole während em Erschte Wältchrieg d Unabhängigkeit vo Russland kriegt. S hät sich deno zwar schnäll entwickelt und isch anerkännt worde. 1939 hät aber de Zweit Wältchrieg mit de Bsetzig vo Pole durch di Dütsche agfange. Noch em Chrieg isch Pole züe de Sowjetunion cho. Di politischi Lag hät sich im Allgemeine entspannt, in de 80er-Johr hät s aber innepolitischi Unruhi gege di kommunistischi Herrschaft ge. Z.D. durch d Hilf vom Johannes Paul II. hät sich d Regierig uff Gspräch yglo und d Lag hät sich bessert.[3]

Wirtschaftspolitik[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Under anderem soll z Pole s BIP sy Wachsdum vo 5 % jöhrlig widder erreiche; d Beschäftigungsrote soll styge. E wichtige Schritt für sälli Entwicklig isch de Usbau vo de Infrastruktur. So solle z.B. d Verkehrswäg verbessert werde, was d Bedingige für d Undernehmer verbessert und Arbetsplätz schafft. De Dienschtleistigssektor soll usbaut werre.

Dass sälli Vorgäng finanziert werde chönne, will d Regierig überflüssigi staatligi Behörde ufflöse; Privatisierige werre witer praktiziert, wyl de Verchauf vo staatlige Undernehme Ynahme bringt. Finanziälli Understützig soll au d EU biete. Durch d EU-Mittel solle de Steikohlebergbau, de Strom, s Erdöl und anderi Branche d Wirtschaft fördere und nit wie bisher belaste.

D Landwirtschaft hät in de polnische Wirtschaft e wichtigi Rolle. Si soll ertragrycher sy und in Züechunft besseri Methode zur Verfiegig gstellt kriege. Mer will folgendi 4 Zyl erreiche:

  • Höcheri Erträg sichre
  • de primär Sektor wettbewerbsfähiger mache
  • Förderig vo de Landwirtschaft
  • Abassig an d EU[4]

Beriehmti Pole[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Magdalena Abakanowicz, Bildhauerin und Professorin an de Kunstakatdemy Poznan [5]
  • Frédéric François Chopin, uf polnisch Fryderyk Franciszek Szopen, (1810–1849), Komponist und Pianist
  • Marie Skłodowska Curie, (1867–1934), Physikerin, Nobelbriisdregere
  • Tadeusz Kantor, Moler, Grafiker, Regisseur, Drehbüechautor und Professor an de Kunstakademy vo Krakau
  • Nikolaus Kopernikus, uf polnisch Mikołaj Kopernik (1473–1543), isch e Astronom, Astrolog, Mathematiker, Arzt und Domherr gsi
  • Adam Małysz, Skispringer
  • Lech Wałęsa (* 1943), Gwärkschaftler, Staatsbresidänt, Nobelbriisdreger
  • Karol Wojtyła (1920–2005), besser bekannt under em Name Johannes Paul II.
  • Ludwik Lejzer Zamenhof (1859–1917), Augenarzt und Philolog, dr Erfinder vo Esperanto

Gallery[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Allmänd (Commons): Pole – Sammlig vo witere Multimediadateie

Quelle[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Główny Urząd Statystyczny. Baza Demografia. Ludność. Stan, ruch naturalny i wędrówki ludności w I kwartale 2014 r., stan na 31.03.2014. [1]
  2. www.polen.travel
  3. www.bpb.de (ganze Abschnitt)
  4. www.info-polen.com (für s ganze Kapitel)
  5. www.info-polen.com/beruehmt