Bibel

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Qsicon Under Construction.png Sälle Artikel oder Abschnitt brucht e Yberarbeitig un sott dorum durgluegt werre. Des cha de sprochliche Stil, s Format vum Artikel, oder de Inhalt beträffe. Nächers isch in dr Regel uf dr Diskussionssite agee. Hilf bitte mit, die kritisierte Passasche z'verbessere un nimm druffabe die Markierig use.


D Bible isch dr Name für die häilige Schrifte vode Jude und vode Christe. Die christlig Bible isch s meischtdruckte und übersetzte Buech uf de ganze Welt.

Die hebräischi Bible[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Ä Siite us em Tanach

Dr hebräisch Name isch Tanach (hebr. תנ"ך)—än Akronym für Tora (d Lehr oder s Gsetz, mä sait em au Humasch, uf Griechisch „Pentateuch“), Nevi'im (Brophete), Ktuvim (Schrifte, uf Griechisch „Hagiographa“).

Tora[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Dr Tanach het 39 Büecher, die erschte fümf, d Büecher vo dr Tora, wärde nach em erschte Wort vom Buech gnennt:

  • Bereschit - בראשית
  • Schmot - שמות
  • Veyikra - ויקרא
  • Bemidbar - במדבר
  • Dvarim - דברים

Vo de erschde vier Büecher vo dr Tora het mä dänggt, ass si dr Moses sälber gschriibe haig, dorum wirdnä uf Dütsch d „Büecher Moses“ gsait. Si beschriibt die drei wichdigschde Augeblick in dr Beziehig vo Gott und de Mensche: d Schöpfig, dr Bund mit em Abraham und d Befreijig vo de Israelite und dr Gsetzgäbig underem Moses.

Schöpfig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Im Buech Bereschit wird d Schöpfigsgschicht verzellt, wie die erschde Mensche, dr Adam und d Eva, us em Baradiis usgschdoosse worde si, wil si Gott nit gfolgt hai, wie Kain dr erschd Mord begoht, wie sich d Mensche vermehre und schlächt wärde und wie si alli, usser em Noah und siiner Familie in dr Sündfluet erdrinke.

Dr Bund mit em Abraham[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Denn wird d Gschicht vom Abraham und sim Bund mit Gott verzellt, und was mit siine Nochfolger, em Isaak und em Jakob, wo au Israel heisst, bassiert, wie d Bnei Israel, d Söhn vom Israel, Kanaan, s Land wo Gott em Abraham befohle het z besiidle, verlöön und uf Ägypte ziehn und dört versklavt wärde.

D Befreijig us dr Sklaverei, d Gsetz und dr Zug in s Globte Land[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S Buech Shmot beschriibt wie dr Moses d Israelite mit dr Hilf vo Gott us Ägypte usefüehrt und wie Gott em Moses uf em Sinai Bärg die Zäh Gebot git, wo d Israelite vo denn a immer mit sich dräge.

Im Buech Veyikra wärde d Brieschdergsetz (Tämpelopfer, rituelli Reinheit usw.) und d Heilikeitsgsetz (Schächte, Homosexualität, Broschdidution, Zauberei usw.) ufgfüehrt.

S Buech Bemidbar, wörtlig "in dr Wüeschdi", beschriibt die letschde 38 Johr, wo d Israelite in dr Sinaiwüeschdi umezoge si.

Dvarim si d Wort, wo dr Moses in drei Predige de Israelite gsait het. In dr zweite Bredig wärde d Mitzvot (d Befähl) ufgfüehrt, wo d Gsetz si wo s Läbe vo de Israelite hai sötte regle: d Dodesschdroof isch vorgseh gsi für Götzedienschd, Bekehrig zum enä andere Gott, Unghorsam den Eltere gegenüber, Laschderhaftikeit und Bedrunkesii. Für vili anderi Verbräche si minderi Schdroofe vorgseh gsi, und es het Asylschdedt ge wo die, wo öbber umbrocht hai, sicher gsi si vor Verfolgig. Sklaverei und Schulde si ziitlig beschränggt gsi, Hürot und Scheidig greglet, und Feschddäg, wie s Passahfeschd odr s Laubhüttefeschd, feschdgleit worde. Au die bolitische und religiöse Funktione (Richder, König, Brieschde, Brophet) si definiert. Die Mitzvot wärde bis hüt vo de Jude befolgt, si aber im enä gwüsse Mass de Umschdänd abasst worde. Im letschde Kapitel wird beschriibe, wie dr Moses, wo den 120 Johr alt gsi isch, uf em Bärg Nebo sitzt und ins Heilige Land iine luegt und schdirbt.

Nevi'im[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Bible het 19 Büecher vo de Brophete, vier vo de erschte oder vordere Brophete:

  • Jehoshua (Josua)
  • Schoftim (Richter)
  • Schmuel (Samuel): zwei Deil
  • Mlachim (König): zwei Deil

drei Büecher vo de letschte oder hindere Brophete:

  • Jeschaiahu (Jesaia)
  • Irmiahu (Jeremias)
  • Jehezkel (Hesekiel)

und zwölf Büecher vo de mindere Brophete:

  • Hoschea (Hosea)
  • Joel (Joel)
  • Amos (Amos)
  • Ovadia (Obadja)
  • Jona (Jona)
  • Micha (Micha)
  • Nahum (Nahum)
  • Habakuk (Habakuk)
  • Zephania (Zephanja)
  • Hagai (Hagai)
  • Secharia (Sacharja)
  • Maleachi (Maleachi)

Die Büecher verzele d Gschicht vo Israel vom Dood vom Moses, dr Landnaam und dr Verdäilig vom Land an d Stämm bis zum Ändi vo de bäide Staate Israel und Juda und dr Zerstöörig vom erste Tämpel z Jerusalem im Joor 586 vor dr Zitwändi.

Die drei groosse Brofete si en Analogii zu de drei Erzväter und jede het e Buech für sich; die übrige, chliine Brofete si en Analogii zu de zwölf Söön vom Jakob und bilde s Brofetebuech.

S erste Brofetebuech foot aa, wie sich dr Josua under d Autoridäät vom Moses (Jos 1,5) stellt. Dr Jesaia brofezeit Juda, Israel und Assur s Gricht vo Gott, aber au dass es am Ändi zum universale Friide chiem. Er isch dr erst gsi, wo vorusgsäit het, ass dr Messias as grächte Richter und Retter vo de Arme wurd erschiine.

Dr Jeremia het vo öbbe 625 bis 585 vor dr Zitwändi z Jerusalem zur Zit vo de Köönig Josia, Joahas, Jojakim, Jojachin und Zedekia bredigt, het s Volk welle zur Umkehr zu JHWH überreede und het joorelang dr Undergang vo Jerusalem und vom Tämpel brofezeit, wie s denn im Joor 586 au daatsächlig eso choo isch.

Dr Hesekiel het zur erste Grubbe vo Israelite ghöört, wo im Joor 598 vor dr Zitwändi vom Nebukadnezar II. in die babylonischi Gfangeschaft verschleppt worde si. Z Mesopotamie het er am Fluss Kebar gläbt und bredigt.

D Brofetebüecher si zimlig spoot kanonisiert worde: früestens im 4. Joorhundert vor dr Zitwändi nochdäm sich d Samaritaner abgspalte häi. Für die zelt nume d Torah as „Wort vo Gott“. Am Sabbat und an de Fiirdig liist mä in dr Sünagooge noch dr Lääsig us dr Torah in dr Haftarah jedes Mol au en Abschnitt us em Buech Newiim vor.

Ktuvim[ändere | Quälltäxt bearbeite]

die drei Büecher Emet (hebr. אמ"ת) wo nach de Afangsbuechschtabe vo de Büechernäme in umkehrter Reihefolg eso heisse:

  • Tehilim (Psalter)
  • Mischlei (Schbrüch vom Salomo)
  • Iov (Hiob)

fümf Megillot:

  • Schir ha Schirim (S Hochelied)
  • Ruth
  • Eicha (d Klaagelieder vom Jeremias)
  • Kohelet (dr Brediger Salomo)
  • Esther

und die zuesätzlige Büecher:

  • Daniel
  • Esra
  • Divrei ha Jamim (Chronik) in zwei Deil

In de Ktuvim (Schrifte) isch weniger vo Gott d Reed as vo de Mensche. Si sin alli noch em Exil enstande, mäistens vo 200 vor dr Zitewändi aa und spööter als die „klassischen“ Brofeete, e baar von ene vor oder parallel zu de zwölf chliine Brofeete. Iiri theologischi Bedütig isch aber chliiner as die vo de Brofeete. S zwäite Chronikbuech ändet drmit ass dr Tämpel wider baut wurd und JHWH uf dr ganze Wält as Heer anerkennt wurd. D Büecher si erst spoot kanonisiert worde, s Buech Daniel erst 135 n. d. Z., wo mä dr Tanach abgschlosse het.

Die christligi Bible[ändere | Quälltäxt bearbeite]

d Bible, Druck, 1537

Au i de christlige Bible sind mehreri Büecher zämegfasst und gsammlet, insgesamt sinds 66 Büecher. Uufteilt sind die in zwei Testament; em alte oder erste Testament und em neue oder zweite Testament.

S alt Testament[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S alte Testament, wo vo de reformierte Chille bruucht wird, isch im Inhalt identisch mit dr hebräische Bible, au wenn d Reihefolg vo de Büecher ä chlii andersch isch. Es umfasst 39 Büecher. Es het as Inhalt di ganzi Gschicht vom Volk Israel, vo de Schöpfig im erste Buech Mose (Genesis) her bis zum letschte Prophet, de Maleachi.

S alte Testament vo dr römisch-katholischi Bible het non e baar Büecher ufgnoh, wo in dr Septaginta, dr griechische Übersetzig vo dr jüdische Bible, vorcho si, d Deuterokanone:

  • Judit
  • Tobit
  • Baruch
  • Jesus Sirach
  • Buech vo dr Wiisheit
  • 1. Makkabäer
  • 2. Makkabäer
  • Zuesätz zum Buech Daniel
  • Zuesätz zum Buech Ester.

D Bible vo de Orthodoxe het drzue no

  • S 1. Buch Esra, so dass s hebräische Esra-Buch s 2. Buech Esra isch
  • 3. Makkabäer
  • Psalm 151

und as Aahang

  • 4. Makkabäer

S neu Testament[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S neue Testament beinhaltet die vier Evangelie, wo s Läbe und s Würke vom Jesus beschriibed, dänn chunnt d Apostelgschicht, wo brichded, wies witer gange isch mit de Apostel grad noch em Tod vo Jesus, witer häts Bricht und Briefe, wo sich di erste christliche Gmeinde gschickt hend, sowie au d Offebarig vom Johannes, wo alles wo no bis zum Ändi vo dere Welt passiere wird ufzeigt. S neue Testament hed 27 Büecher:

  • Die vier Evangelie, wo s Läbe vom Jesus beschriibe
    • S Evangelium vom Matthäus
    • S Evangelium vom Markus
    • S Evangelium vom Lukas
    • S Evangelium vom Johannes
  • D Aposchdelgschicht vom Lukas
  • D Brief vom Paulus
    • an d Römer
    • an d Korinther (zwei Brief)
    • an d Galater
    • an d Epheser
    • an d Philipper
    • an d Kolosser
    • an d Thessalonicher (zwei Brief)
    • an Timotheus
    • an Titus
    • an Philemon
  • Zwei Brief vom Petrus
  • Drei Brief vom Johannes
  • Dr Brief an d Hebräer
  • Dr Brief vom Jakobus
  • Dr Brief vom Judas
  • D Offebarig vom Johannes

Ziittafele zur Bibel-Überliferig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • 8. bis 2. Jahrhundert vor Chrischti Geburt: Die hebräische Schrifte vom Alte Tschtament entschtönd sukzessive. Im 19. und 20. Jahrhundert von üsere Ziit sind dervo einige Handschrifte gfunde worde, z.B. d Schriftrolle von Qumran ab 1947 (v.a. zwei Jesaja-Rolle und Habakuk)
  • 50 bis 64, ev. 67, nach Chr. Geburt: Abfassig von de Paulus-Briefe
  • um 60 bis 95: Niderschrift von de vier Evangelie, anhand von mündliche Überliferige, eventuell au von Augezüüge vom Jesus wie em Aposchtel Petrus
  • ab Endi vom 1. Jahrhundert: Zahlriichi Abschrifte von de biblische Schrifte; ungefähr us em Jahr 125 schtammt s ältischte hüt noch erhaltene Papyrus-Fragment (-Bruchschtück) vom Neue Teschtament, einigi Vers vom Johannes-Evangelium, wo um 1935 in ere ägyptische Oase gfunde worde isch
  • Um 144: Der Marcion schtellt in Rom für d Chrischte die erschti Bibel zämme, wo uus em Lukas-Evangelium und zäh Paulusbriefe beschtande het
  • Mit der Ziit het d Kirche do druus denn en Abgränzig vom zahlriich gwordne chrischtliche Schrifttum vorgnoh, und der hütig "Kanon" vom Neue Teschtament zämmegschtellt
  • Gäge Endi vom 2. Jahrhundert ischs Neue Tschtament ins Lateinische übersetzt worde
  • 240 bis 245: Der Origenes bearbeitet s Alte Tschtament für d Chrischte
  • 382 bis 420: Der Hieronymus bearbeitet die lateinischi Bibel zur Vulgata
  • Um 800: Der Karl der Grosse veranlasst der Alkuin zun ere Revision von der lateinische Bibel, s Matthäus-Evangelium wird sogar bereits ins Althochdütsch übersetzt
  • Bis ins 11. Jahrhundert entschtönd, vorwiegend i de Chlöschter, wertvolli Bibel-Handschrifte mit Miniatur-Malereie
  • 11. bis 15. Jahrhundert: Zahlriichige Dütsch-Übersetzige entschtönd
  • 1452 bis 55: Erschte Druck von der lateinische Bibel durch de Buechdruck-Erfinder Johannes Gutenberg; 1466 isch denn in Strassburg die erschti dütschi Bibel druckt worde
  • 1488 wird s Alte Teschtament erschtmals hebräisch druckt
  • 1534 het der Martin Luther d Bibel in neuerem, noch hüt einigermasse verschtändlichem Dütsch, veröffentlicht; ab 1921 isch die Fassig allerdings öppis revidiert worde

Quelle: Anhang zur Luther-Bibel von der dütsche Bibelschtiftig Stuttgart

Alemannischi Teilibersetzige vu dr Bibel[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Baselbieterdütsch: Der guet Bricht. Us der Biblen uf Baselbieterdütsch. Liestal 1981
  • Bärndütsch: Ds alte Teschtamänt Bärndütsch. En Uswahl Übersetzig: Hans und Ruth Bietenhard, Bern 1990
    Ds nöie Teschtamänt Bärndütsch. Übersetzig: Hans und Ruth Bietenhard, Bern 1983
  • Bodeseealemannisch (Konschtanz): Wenn de Evangelischt Lukas alemannisch gschwätz het, denn het er die froh Botschaft verzellt wie d Rosemarie Banholzer. Stockach 1992
  • Elsässisch: S Neje Teschtamant. Le nouveau testament en alsacien (ibersetzt vum Raymond Matzen un em Daniel Steiner), Éditions du Signe, 2013
  • Obwaldnerdytsch: Markus Evangeeli Obwaldnerdytsch, ubersetzt vom Chärnserpfarer Karl Imfeld (üs em griächische Text), Sarnen 1979
  • Schwäbisch: 'S Neue Testament ond d Psalma. En s Schwäbische übers. vom Pfarrer Rudolf Paul. Silberburg-Verlag, Tübingen 2000, ISBN 3-87407-355-6
    Bibel für Schwoba. Die schwäbische Bibelübersetzung von Rudolf Paul. Hrsg. vom Haus der Volkskunst Volkstanzgruppe Frommern Schwäbischer Albverein. Verlag des Schwäbischen Albvereins e.V., Balingen, 2008
  • Wallisertitsch: Ds Niww Teschtamänt uf Wallisertitsch. Rotten-Verlag 2011
    Där Psalter uf Wallisertitsch. Berchtold Haller, Bern 2007.
  • Züritüütsch: s Nöi Teschtamänt Züritüütsch. Us em Griechische übersetzt vom Emil Weber. Zürich 1997. Jordan-Verlag AG Zürich, ISBN 978-3-906561-34-9
    d Psalme Züritüütsch Us em hebrèische uf züritüütsch übertäit vom Josua Boesch. Zürich 1988 Jordan-Verlag AG Zürich, ISBN 978-3-906561-21-9

Weblinks[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Allmänd (Commons): Bibel – Sammlig vo witere Multimediadateie