Huldrych Zwingli

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Dialäkt: Züritüütsch
Ulrich Zwingli

De Zwingli (Huldrych Zwingli, eigentli Ulrich Zwingli, 1484–1531) isch de Zürcher Reformator gsii. Er isch de Begründer vo der reformierte Chile.

Biographii[ändere | Quälltäxt bearbeite]

De Ueli Zwingli isch z Wildhuus im Toggeburg uufgwachse und abem 1506i z Glaris Pfarer gsii. Vil weiss mer über di säb Ziit nöd. Sicher isch aber, das er als Soon vomene Puur seer volkstümli gsi isch. A de Chile hät er nüüt kritisiert. Im Gägeteil: Er hät em Papscht en Brief gschribe, er söli em Volch vo Glaris ali Sünde vergää (Absolution). Au häd er sich bemüet, das d Glarner en aagebliche Schplitter vom Chrüz won Jesus Chrischtus dra gschtorbe isch, überzcho. Won das glunge isch, hät er defür en äigeti Kapälle boue laa, di sogenannti Chrüzkapälle. D Lüüt händ ere aber Zwinglikapälle gsäit. De Zwingli häd vil glääse und won er us Glaris eweg isch öppe hundert Büecher gha. 1510 häd er de Landsgmäind vorgschlage e Latinschuel, aso es Gymnasium z gründe, was d Landsgmäind au eso pschlosse häd.

Zu säbere Ziit isch s es groosses Politikum gsi, öb mer s mit em Kaiser, de Franzose oder em Papscht söll ha. Es isch drum gange, zu welem vo dene drüü di junge Lüüt als Söldner in Chriegsdienscht söled. Glaris häd sich für d Franzose entschide, won mee zalt händ. De Zwingli als Ahänger vom Papscht häd drum nüme chöne Pfarrer si und isch 1516 für drü Jaar freigstellt worde. 1519 isch är dänn aber nüme zrugg is Glarnerland, sondern uf Züri as Grossmoischter.

Einsidle[ändere | Quälltäxt bearbeite]

I de Zwüscheziit, ab em 1516i isch de Ulrich Zwingl Lüütprieschter z Einsidle gsi. Die drüü Jaar z Einsidle händ de Zwingl starch präägt. Wil im Wallfaartsoort d Volksfrömmigkeit vil wichtiger gsi isch als s Chrischtetum, häd är wider Wallfahrten und andre Missbräuche aafange predige. Und är, won sälber e paar Jaar vorane em Papscht en Brief gschribe hät, hät gäge de päpschtlichi Ablassprediger Bernardin Samson gschumpfe. Em Zwingli isch es drum gange, das d Chile sich mee für iri Sach iisetzi und s Fäld nöd de Volksfrömmigkeit überlösi, won unkontroliert und nöd immer uf em richtige Wäg gsi isch. Drum häd är mit de Bischöf vo Sitte und Konschtanz Kontakt ufgna und si uufgforderet, d Chile söli die Gebiet, won si bis jezt anderne überlaa hebi sälber ad Hand nee und eso verbessere, wiens i de Bible stöchi.

Züri[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S Grossmöischter z Züri uf em Murerplan (1576)

Ab em 1522i hät er sich aafange reformatorisch uuffüere, zeersch mit de Schrift "Von Erkiesen und Freiheit der Speisen" gäge die katholische Faschtebrüüch. Nachdem er im 1524i sini Konkubine, d Witwe Anna Meyer ghürate häd, häts keis zrugg me gää. 1525 hät er "Von der wahren und falschen Religion" veröffentlicht. De Zwingli isch sogar no radikaler gsii als de Luther und hät d Gägewart Christi im Abigmaal abgschtritte. I dem Punkt händ sich die beide Reformatore nie chönen einige. Vo 1524 bis 1529 hät de Zwingli zäme mit em Pfarrer vom St. Peter, em Elsässer Leo Jud d Bible-n übersetzt. D Innerschwiizer Kantön händ dem Triibe nüme länger wele zueluege, und es isch zu de Kappelerchrieg cho. De Zwingli isch i de Schlacht bi Kappel am 11. Oktober 1531 ums Läbe choo. Sin Nachfolger z Züri isch de Heinrich Bullinger gsi.

Werch[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Von Erkiesen und Freiheit der Speisen, April 1522
  • Commentarius de vera et falsa religione, 1525
  • Vom Touff, vom Widertouff, und vom Kindertouff, 1525
  • Amica exegesis, 1527
  • Fidei ratio, Juli 1530
  • Sermonis de providentia Dei anamenema, August 1530
  • Christianae fidei brevis et clara expositio ad regem christianum, Juli 1531
  • Em Zwingli sii „Sämtliche Werke“ sind zerst in Folio, Zürich, 1545 und 1581 erschine, usegee vo Schuler und Schulthess, Zürich von 1828 bis 42, 8 Bänd; dezue Supplemente 1861.
  • Huldreich Zwinglis sämtliche Werke; einzigi vollständigi Uusgab vom Zwingli sine Wärk, under Mitwirkig vom Zwingli-Verein z Züri, usegee vom Emil Egli; Berlin, Leipzig, Zürich, 1905 ff. (Corpus reformatorum 88–101), no unvollständig
  • Uuswahluusgab: Ernst Saxer: Ausgewählte Schriften in neuhochdeutscher Wiedergabe mit einer historisch-biographischen Einführung; Neukirchen-Vluyn: Neukirchener Verlag 1988.

Literatur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Basis für alli ältere Biografie:
    Oswald Myconius: Narrationem de vita et obitu Zwinglii; Zürich 1532
    neu herausgegeben von Ernst Gerhard Rüsch: Vom Leben und Sterben Huldrych Zwinglis (deutsch-lateinisch); St. Gallen: Fehr 1979
  • Ulrich Gäbler: Huldrych Zwingli. Eine Einführung in sein Leben und sein Werk; München, Beck, 1983; ISBN 3-406-09594-1 (kt.) und ISBN 3-406-09593-3 (Ln.) (= Berlin: Evangelische Verlagsanstalt, 1985); Zürich: TVZ, 20043; ISBN 3-290-17300-3
  • Berndt Hamm: Zwinglis Reformation der Freiheit; Neukirchen-Vluyn: Neukirchener Verlag, 1988, ISBN 3-7887-1276-7
  • Gottfried Wilhelm Locher: Huldrych Zwingli; in: Martin Greschat (Hg.): Gestalten der Kirchengeschichte, Band 5: Die Reformationszeit I; Stuttgart, Berlin, Köln, Mainz, Kohlhammer, 21994; S. 187–216; ISBN 3-17-013695-X (Gesamtausgabe)
  • Emil Egli: Zwingli, Ulrich. In: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 45, Duncker & Humblot, Leipzig 1900, S. 547–575.

Fiction und Film[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Gottfried Keller: Ursula; Novelle über d Reformationsziit in und um Züri im Rame vo dr Züricher Novellen
  • In dr Verfilmig vo s Kellers Ursula 1978 dur dr Egon Günther isch dr Zwingli vom Matthias Habich dargstellt worde.

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Allmänd (Commons): Ulrich Zwingli – Sammlig vo witere Multimediadateie

Wikisource Huldrych Zwingli im dütschsprochige Wikisource