Rätoromanische Sprache

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy

Hops zue: Navigation, Suech
Rätoromanisch
Gschwätzt z: Schwyz, Italien, Graubünde, Engadin
Sprecher: 35 095 (2000)
Linguistischi
Klassifikation:
Offizieller Status
Amtssproch i: Schwiz
Sprochchürzel
ISO 639-1

rm

ISO 639-2

roh

ISO 639-3

roh

Dialäkt: Vorarlbärgisch
ursprüngliga Verbraitung vom Rätoromanisch

Dia Rätoromanischa Schprocha im witara Sinn, also alle Alparomanischa Sprocha zämm, sin a Gruppa vo romanischa Sprocha und Dialekti, wo in a paarna Alpatäla in da Schwiz und Z‘Italia (Ladinisch) gschprocha werent. Wissaschaftlich isch dia Exischtenz vo dera Schprochgruppa aba no ziemli umschtritta.

Im engara Sinn moant ma mit Rätoromanisch meischtns s Bündnerromanische, wo sit m 20. Februar 1938 neabs (schwiza)dütsch, französisch und italienisch dia vierte offizielle Schproch vo da Schwitz isch. Ersch 1982 hot‘s Bündnerromaische als Rumantsch Grischun (Graubündner Rumantsch) a oagene Schriftschproch kriagt und isch in füf oanzelne Dialekte untatoalt wora, wo o vaschieda gschrieba werent.

Inhaltsverzeichnis

[ändere] Iiteilung

Dia Diskussion, wia ma denn dia rätoromanischa Schprocha itoala müsst, isch untaram Nama „questione ladina“ bekannt wora. Zwoa Schprochforscha, Graziadio Isaia Ascoli (1829-1907) und Theodor Gartner (1843-1925) gond davu us, dass es an Art rätoromanische Urschproch gea hot, zwüscha m Oberalppass i da Schwiz und m Friaul in Italien, us dera se noch und noch oanzelne Dialekt entwicklat hond. Hüt untascheidet ma deane Dialekte:

  • Bündnerromanisch
    • Surselvisch (Sursilvan, 13.879 Muattaschprochla), hot früha "Obwaldisch" khoassa und wir in da Region Ilanz gredet.
    • Zentral- oda Mittelbündnerisch
      • Sutselvisch (Sutsilvan, 571 Muattaschprochla) im Untarhi
      • Surmeirisch (Surmiran, 2.085 Muattaschprochla) dans les vallées de l'Albula et du Julier,
    • Engadinisch (Ladin)
      • Oberengadinisch (Puter, 2.343 Muattaschprochla)
      • Unterengadinisch (Vallader, 5.138 Muattaschprochla)
  • Weschtliche Sittatäla vo da Etsch
    • Nonstal/Val di Non (Nones) und Sulztal/Val di Sole
  • Ladinisch
    • Gherdeina in Gröden/Gherdëina (im Dialekt Gräden und Grädner), Fascian im Fassatal/Fascia und Mareo/Badiot im Gadertal/Val Badia (im Dialekt Padia und Badioten)
    • im Flussgebiet vo da Piave: Buchenstein/Fodom und Ampezzo/Anpezo (Sprechen obr koan ladinisch).
  • Furlanisch oder Friaulisch (Furlan). Das Furlanische schot a bizle andasch us wia dia andara rätoromanischa Schprocha, wils koa rätisches Substrat hot.

[ändere] Gschicht

Chur isch bis ins 15. Johrhundat s Zentrum vo da bündnerromanischa Schproch gsi, im obara Vinschgau, wo glei daneaba liegt, hot ma bis ins 17. Johrhundat rätoromanisch gredet. Dia Idiome im Nonstal/Val di Non und im Sulztal/Val di Sole sind döt o no weniga vo da norditalienischa Dialekte igfärbt gsi als wia hüt. Die Gegend um Cortina d'Ampezzo umme isch ersch mit da Olympischen Winterspiele vo 1956 richtig italienisch schprochig wora. Agfanga hot da Rückgang vom rätoromanischa in Graubünda wia Chur brennt hot. Viele vo da Handwerka, wo d’Schtadt wieda ufbot hond, sind von Untaland ku und wia d Schtadt fertig gsi isch, sind se bliba. Drum isch Chur innerhalb vo a paar Johr a dütschsprochige (alemannisch-sprochigi) Schtadt wora.

Ts Vôraadlbêrg haiz o nô im zibtsehanta (17.) jôrhúndrt rätoromanische tialêkt gia, mit şimpfnamma "Pompalúserisch". Dr vacuztrugg iş Arlbergromanisch.

Hüt goht die Zahl vo da Muattaschprochla um eppa 15% im Johr zruck, drum befürchtet ma meh und meh, dass dia Schproch ussterba künnt.

I de Abstimmig vom 17. Juni 2007 het s Bündner Volk e Vorlag zum Schutz vom Rätoromanische agnoo. Somit gelt ab jetzt e Gmaind mit 40% Rätoromane as "aisproochig" und s Rätoromanische isch somit Amts- und Schuelsprooch i dene Gmainde. De grööscht Widerstand isch us de grosse Ortschafte Chur, Arosa und Davos und usem Prättigau cho, dagege hend starch bidrooti Gmainde wie Sammoritz die Vorlag dütlich agnoo.

[ändere] Bischpiil

Alemannisch Surselvisch Sutselvisch Surmeirisch Puter Vallader Rumantsch Grischun Idaliänisch Latynisch
Gold aur or or or or,aur,ar aur oro aurum
hart dir dir deir dür dür dir duro durus
Oog egl îl îgl ögl ögl egl occhio oculus
liicht lev leav lev liger leiv lev leggero levis
drü trais tres treis trais trais trais tre tres
Schnee neiv nev neiv naiv naiv naiv neve niveus
Rad roda roda roda rouda rouda roda ruota rota
Kääs caschiel caschiel caschiel chaschöl chaschöl chaschiel formaggio caseolus
Huus casa tgeasa tgesa chesa chasa chasa casa casa
Hund tgaun tgàn tgang chaun chan chaun cane canis
Bäi comba tgomba tgomma chamma chomma chomma gamba gamba
Hennile gaglina gagliegna gagligna gillina giallina giaglina pollo gallina
Katz gat giat giat giat giat giat gatto cattus
alls tut tut tot tuot tuot tut tutto totus
Form fuorma furma furma fuorma fuorma furma forma forma
Ich jeu jou ja eau eu jau io ego
Sälle Artikel oder Abschnitt brucht e Yberarbeitig un sott dorum durgluegt werre. Des cha de sprochliche Stil, s Format vum Artikel, oder de Inhalt beträffe. Nächers isch in dr Regel uf dr Diskussionssite agee. Hilf bitte mit, die kritisierte Passasche z'verbessere un nimm druffabe die Markierig use.


[ändere] Netzgleicher (Weblinks)

Wikipedia-logo.png D Wikipedia uff Rätoromanisch — e freii Enzyklopädy

Persönlichi Wärkzüg