Bern

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Disambig.svg Dä Artikel bschäftigt sich mit dr schwizerische Stadt Bärn. Für angeri Bedütige vo «Bern» lueg do
Bärn
Wappe vo Bärn
Basisdate
Staat: Schwiiz
Kanton: Bärn (BE)
Verwaltungskreis: Bern-Mittelland
BFS-Nr.: 0351i1f3f4
Poschtleitzahl: 3000–3030
UN/LOCODE: CH BRN (inkl. Flughafe Belp)
Koordinate: 600000 / 20000046.9510817.438637542Koordinate: 46° 57′ 4″ N, 7° 26′ 19″ O; CH1903: 600000 / 200000
Höchi: 542 m ü. M.
Flächi: 51,60 km²
Iiwohner: i127'515 (31. Dezämber 2012)[1]
Arbetslosequote: 2,4 % (Juli 2011)[2]
Uusländeraateil: 22,5 % (31. Januar 2012)[2]
Stadtpräsident: Alexander Tschäppät (SP)
Website: www.bern.ch
Luftufnahm vor Bärner Innestadt, Juni 2005

Luftufnahm vor Bärner Innestadt, Juni 2005

Karte
Bielersee Gerzensee (Gewässer) Moossee Moossee Murtensee Neuenburgersee Thunersee Wohlensee Clavaleyres Münchenwiler Kanton Freiburg Kanton Neuenburg Kanton Solothurn Kanton Freiburg Kanton Waadt Berner Jura (Verwaltungskreis) Biel/Bienne (Verwaltungskreis) Emmental (Verwaltungskreis) Frutigen-Niedersimmental Interlaken-Oberhasli Oberaargau (Verwaltungskreis) Obersimmental-Saanen Seeland (Verwaltungskreis) Thun (Verwaltungskreis) Allmendingen bei Bern Arni BE Bäriswil BE Belp Bern Biglen Bleiken bei Oberdiessbach Bolligen Bowil Bremgarten bei Bern Brenzikofen Büren zum Hof Deisswil bei Münchenbuchsee Diemerswil Etzelkofen Ferenbalm Ferenbalm Fraubrunnen Frauenkappelen Freimettigen Gelterfingen Gerzensee BE Golaten Grafenried BE Grosshöchstetten Guggisberg Gurbrü Häutligen Herbligen Iffwil Ittigen Jaberg Jegenstorf Kaufdorf Kehrsatz Kiesen Kirchdorf BE Kirchenthurnen Kirchlindach Köniz Konolfingen Kriechenwil Landiswil Laupen Limpach BE Linden BE Lohnstorf Mattstetten Meikirch Mirchel Moosseedorf Mühleberg Mühledorf BE Mühlethurnen Mülchi Münchenbuchsee Münchringen Münsingen BE Muri bei Bern Neuenegg Niederhünigen Niedermuhlern Noflen BE Oberbalm Oberdiessbach Oberhünigen Oberthal BE Oppligen Ostermundigen Riggisberg Rubigen Rüeggisberg Rüeggisberg Rümligen Rüschegg Schalunen Scheunen Schlosswil Schwarzenburg BE Stettlen Tägertschi Toffen Trimstein Urtenen-Schönbühl Vechigen Wald BE Walkringen Wichtrach Wiggiswil Wileroltigen Wohlen bei Bern Worb Zauggenried Zäziwil Zollikofen Zuzwil BEKarte von Bärn
Iber des Bild
w

Bärn (heuvetisch: Brenodor; lueg "s'Bärner Zinktäfeli") isch d Bundesstadt vor Schwyz und ligt ar Aare.

Bärn isch d Bundesstadt vor Schwiz u drum o Sitz vom Parlamänt. Vili Geböide vor Bundesverwautig si äbefaus in Bärn. Bärn het o ä Uni.

Geografy[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Im Norde gränze d Quartier Breiterein u Lorraine a ds Zäntrum, im Oschte dr Obschtbärg, d Schosshaude und im Süde ds Chiuchefäud, ds Murifäld u dr Mattehof. Wyter usse im Weschte lige Bümpliz u Bethlehem.

Breiterain[ändere | Quälltäxt bearbeite]

De Breiterain, me seit o Breitsch, u ds Spitalacker bilde der Chärnteil vom Nordquartier. Hüt wird dä Teil aus Breiterain bezeichnet, wo zwüschem Spitalacker, Lorraine, Wyler und Wankdorf ligt. Ar Aare unger der Kornhuusbrügg isch dr Autebärg bis hindere zum Bäregrabe. D Trennig zwüsche Breiterain und der Lorraine/Wyler isch dr Nordring, wo vor Lorrainebrügg us chunnd. Dr Spitalacker isch um 1930 pout worde, nachdäm d' Chornhuusbrügg isch errichtet worde. Denn hets dr Breiterain, d' Lorraine u z Wyler bereits ggäh.

Aui bärnische Militäranschtalte si im Breiterain und o verschideni Rossschtallige. Im Breiterain hets viu Alleeböim, darum isches schön grüen im Breitsch. We me vor Innestadt i Breitsch geit denn chunnt me am Viktoriaplatz verbii, was dr eigetlch Quartieriigang darsteut. Am Viktoriaplatz schteit ds BKW-Geböide. Linggs vom Viktoriaplatz, we me i richtig Norde luegt, isch z Viktoriarainquartier.

Öppis tüpisches füre Breiterain isch ds Nüünitram, wo via Viktoriaplatz übere Breitschplatz bis zum Guisanplatz fahrt. De Fuessbauklub vom Breitsch heisst FC Breitenrain und si Fuessbauplatz isch bir Spitalackerschueu, früener isch dä Platz der Platz vo de Berner Young Boys gsii. Es git aber o no e zweiti Mannschaft, nämlech dr FC Wyler. Zwüsche dene gits en rächti Konkurränz, aber meh im fridleche Sinn.

Wiiter obe im Norde, ar Ändschtazion vom Nüünitram, isch dr Guisanplatz, wo ds BEA-Expogländ isch, wo jedes Jahr d BEA-Mäss schtattfindet. Ganz ir Nöchi isch ds Stade de Suisse, wo 2008 drü EM-Fuessballspiil schtattgfunde hei.

Im Breiterain hets di katholischi Mariakirche, und di zwo proteschtantische Johanneskirche und Markuskirche. Es het im Wyler ou e schiitischi Moschee.

Dr Breiterain isch es rächt rueigs Quartier, aber trotzdäm hets mängisch ide Zytige verschideni Artikle vo Vandalenakte im Breitsch.

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Bärn isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1191 aus Berna, 1218 burgum de Berno. Mä hets so gnennt, wiu noch ere Legände dä Stadtgründer, dä Herzog Berchtold V. von Zähringen, beschlossä hegi, das s Tier wo mä aus erschts faaht, söu dr Name gääh und mä het aus erschts ä Bäär gfangä und drum segi o s Wappetier e Bär.[3]

Bevöukerig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Jahr 1850 1860 1870 1880 1888 1900 1910 1920
Iiwohner 29670 31050 37548 45743 48605 67550 90937 104626
Jahr 1930 1941 1950 1960 1970 1980 1990 2000
Iiwohner 111783 130331 146499 163172 162405 145254 136338 128634

Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 23,2 % gläge.

Religion[ändere | Quälltäxt bearbeite]

49,1 % vo de Iiwohner si evangelisch-reformiert, 24,5 % si römisch-katholisch (Stang 2000).

Politik[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis gää: BDP 8,9 %, CVP 3,0 %, EVP 2,6 %, FDP 9,0 %. GLP 8,2 %, GP 19,5 %, SP 30,5 %, SVP 12,1 %, Suschtigi 6,2 %.

Gmeindspresidänt vo Bärn isch dr Alexander Tschäppät (Stang 2013).

Wirtschaft[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 2,7 % gläge.

Sprach u Dialäkt[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Bir Voukszeuuig 2000 hei vo de 128634 Iiwohner 81,2 % Dütsch aus Houptsprach aagää, 3,6 % Französisch u 3,9 % Italienisch.

Z Bärn redt me Bärndütsch, e hochalemannische Dialäkt. Es git o bekannti bärndütschi Musig, zum Byschpiu vo Züri West, Patent Ochsner oder vom Gölä. Woby me dr Mani Matter nid darf vergässe, wo aus Bärner Troubadur schwyzwit berüemt worde isch.

Übernäme[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Bärn isch o bekannt für sini vile, spezieue und abgänderete Näme, wie zum Bischpiu Mätu (Matthias) oder Chrigu (Christoph oder Christian). Aber o ir Autagsschpraach het me viu Übernäme, wie zum Bischpiu "e hiube hinech" (schöne Abe) oder "iu/iuo" (ja) aber nia fragend. Me seit o die teilwys luschtige Übernäme hei mir am "Chrachzwackerchrigu" z vrdanke, e Bärner wo dä typisch Bärner-Dialäkt revoluzioniert het. Är het im 17. Jahrhundert z Bärn aus Schuemacher gläbt. Sy Name, wo die hütige Übernäme prägt, het er übercho, wüu er immer Krach het gmacht u id Schuesole Negu "inezwackt" het, drum Chrachzwackerchrigu (Schuemacher).

Süschtigs[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Bärner Loube si einzigartig u schütze gäbig vorem Räge, we me wot lädele.

Z Bärn gits es Münschter, aber o der Zytglogge u dr Chäfigturm, der Bäregrabe, e nöi renovierte Bahnhof und im Gägesatz zu Züri oder Basu si d Tram z Bärn rot.

Im Herbscht, immer am vierte Mäntig vom Novämber, isch der Zibelemärit, eis vo de gröschte Vouchsfescht vor Schwyz.

"E Bärnerschädu isch auso nid öppe us Plastigg" - d Ywohner vo Bärn gäute aus rächt eigesinnig. Si sy uf ne sehr humorvoui Art rächt urchig u bodeschtändig.

Z Bärn hets d Waudou, ds Psychatrische Unispitau vo Bärn. Z Bärn gits o no d Rythaue; u im Summer isch der Badeplousch ir Aare unübertroffe.

d In-Quartier si dr Breitsch u d' Länggass. Dert wohne am meischte Schtudänte.

Bekannti Persoone us Bärn[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Dr Bernhard Luginbühl (* 16. Februar 1929 z'Bärn) isch e bekannte Schwizer Bildhauer, wo mit em Material Yse schafft.

Dällebach Kari (Karl Tellenbach) isch am 6. April 1877 aus Sohn vom ne Buur namens Friedrich Tellenbach u dr Margarethe Tellenbach z` Walkrige uf d Wält cho. Är isch z' Biglen id Schueu gange u het zwüsche 1891 und 1894 z' Worb d' Gwafföörlehr absouviert. Am 1. Juli 1900 het er ar Nöiegass 4 z' Bärn sis eigete Gwafföörgschäft uuftaa. Mit guete Note het er 1901 d'Gwafföörmeischterprüefig beschtange. Dr Dällebach Kari, wo wäge sinere Hasescharte mängisch isch hööchgnoo worde, giutet aus Bärner Schtadtoriginau, Witzboud u Schprüchlichlopfer. Nach ere Chräbserkrangkig u nere unglückliche Liebi het er ir Nacht uf e 1. Auguscht 1931 sech z läbä gno. Me het ne de wiiter unger im Wolesee gfunge. Em Dällebach Kari sini Läbesgschicht isch 1970 vom Kurt Früe - mit em Walo Lüönd ir Houptroue - verfiumt worde. Dr Mani Matter het es Lied als Titumusig für de Fium u dr Hansruedi Lerch es Buech über ne gschrybe.

Mani Matter: Uf d Wäut cho am 4. Auguscht 1936. Schueu u Uusbiudig z' Bärn. 1963 hüratet dr Mani Matter d' Joy Doebeli. 1964, 1965 u 1967 Geburt vor Sibyl, Meret u nem Ueli. 1963 Bärnisches Fürschprächerpatänt, Assischtänt ar juristische Fakultät vor Universität Bärn. 1965 Promotion aus Dr. iur, 1967/68 arbeitet Mani Matter z' Cambridge/Aengland a sinere Habilitazion, ab 1969 Rächtskonsulänt vom Gmeindrat vor Stadt Bärn. Politisch aktiv ir Gruppe «Junges Bern». 1960 erschte Radiouftritt mit «Dr Ferdinand isch gschtorbe», «Ds Lotti schilet» u.a. 1966 erschti Schauplatte bim Zytglogge Verlag, Bärn. 1969 het er dr Kandelaber Verlag (Egon Ammann), Bärn veröffentlecht «Us emene lääre Gygechaschte» aus Chansonbändli. Ab 1966/67 zaurychy Uftritte: mit'em Bärner Troubadours, ab 1970 solo oder mit em Jakob Schtickelbärger und em Fritz Widmer. Am 24. Novämber 1972 isch dr Mani Matter uf em Wäg ane Uftritt z Rapperswil tödlech verunglückt.

Liselotte Pulver (11. Oktober 1929 z'Bärn) isch e bekannte Schwizer Schauspilere.

Biuder[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Quälle[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter (Ständige Wohnbevölkerung)
  2. 2,0 2,1 Monatsbericht Juli 2011. Stadt Bern, Präsidialdirektion, Abteilung Stadtentwicklung. Abgrüeft am 2011-08-28. (PDF)
  3. Konrad Justinger: Cronicka der Stadt Bern.. In: DigiBern. Uni Bärn, 4. November 2006, S. 53. Abgrüeft am 19. Juli 2013. (PDF 92 MB, Mittelhochdütsch)

Lueg au[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Weblink (Externi Syte)[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Allmänd (Commons): Bärn – Sammlig vo witere Multimediadateie