Liestal

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Lieschtel
Wappe vo Lieschtel
Basisdate
Staat: Schwiiz
Kanton: Basel-Landschaft (BL)
Bezirk: Liestal
BFS-Nr.: 2829i1f3f4
Poschtleitzahl: 4410
UN/LOCODE: CH LTL
Koordinate: 622338 / 25929047.4847.735327Koordinaten: 47° 29′ 2″ N, 7° 44′ 6″ O; CH1903: 622338 / 259290
Höchi: 327 m ü. M.
Flächi: 18.21 km²
Iiwohner: i13'807 (31. Dezämber 2013)[1]
Stadtpräsidentin: Regula Gysin-Grieder (FDP)
Website: www.liestal.ch
Blick uf Lieschtel

Blick uf Lieschtel

Charte
Deutschland Kanton Aargau Kanton Basel-Stadt Kanton Solothurn Kanton Solothurn Bezirk Arlesheim Bezirk Laufen Bezirk Sissach Bezirk Waldenburg Arisdorf Augst Bubendorf BL Frenkendorf Füllinsdorf Giebenach Hersberg Lausen BL Liestal Lupsingen Pratteln Ramlinsburg Seltisberg ZiefenCharte vo Lieschtel
Iber des Bild
w
Dialäkt: Baseldytsch

Lieschtel (IPA: [ˈliə̯ʃd̥l̩]), hochdütsch Liestal, friener Liesthal ) isch d Hauptstadt vom Kanton Basel-Landschaft und em Bezirk Lieschtel in dr Schwiiz. D Stadt ligt 17 km südöschtlig vo Basel und 6 km vom reemische Augusta Raurica (hytte: Augscht) entfärnt. Sie isch Sitz vo kantonale Behörde, Gricht und Verwaltige.

Inhaltsverzeichnis

Zahle und Fakte[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Lag und Gmeinibann[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Lag vo Lieschtel im Dreiländereck

Lieschtel ligt zmittst im Ergolztal im Schnitt uf 327 m ü.M. (Bahnhofplatz: 327.05 m). Dr tiefschti Punkt findet sich a dr Ergolz im Niederschönthal mit 287 m, dr heggschti Punkt isch die Alti Stell uff em Schleifeberg bim Ussichtsturm uff 614 m.

D Flechi betreit 1821 Hektare, dodrvo sin 1077 ha Wald, en Grossteil isch im Bsitz vor Bürgergmeind. Mit 1821 Hektare isch Lieschtel die greescht Gmeind vom Kanton.

Dr Stadtbann isch 26.5 Kilometer lang. Nochbergmeinde vo Lieschtel sin:

Bis 1851 isch Lieschtel 400 Jucharte (öppe 150 Hektare) gresser gsi und hett au an Muttez und Gämpe gränzt. S beträffende Gebiet (mit dr Ruine Schaueburg und dr Schaueburger Flueh) isch dennzmoll aber an Fränkedef abträtte worde.

Lieschtel isch dr Mittelpunggt vo dr Agglomeration Lieschtel, wo näbe Lieschtel uss Fränkedef, Füllschdrf und Lause bestoot. Nid unmittelbar zur Agglomeration sälber, will no e Grienstreife drzwische isch, gheere Sältisbärg, Nugler und Buebedorf.

Klima[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Johrhundertschnee

Lieschtel hett e für Schwiizer Verhältnis milds Klima mit enere Joorestemperatur vo durchschnittlig 10.1° C. Im Januar sins im Schnitt 2.1 °C, im Juli 20.8 °C. Pro Joor gitts e Niederschlag vo 933mm, fascht alles dodrvo als Räge (Schnee isch sälte). Mit 24 Näbeldääg pro Johr, die meischte Hochnäbel, hett Lieschtel sehr wenig Näbel.

D Winter sin in dr Regel für die Breitegrad ehnder mild und entsprächend hetts au nur an wenige Daag e Schneedeggi. En Usnaam hett do s Joor 2006 gmacht: Bim "Joorhundertschnee" vom 4. uff e 5. März isch innert 24 Stunde en halbe Meter Schnee gfalle - normalerwyys sin scho 10cm vill.

Bsunders in de letschte Joore sin Summer mit lang ahaltende Hitzeperiode über 30 °C hyffiger worde. Dodrby sin d Temperature in der Regel es bizz weniger heiss als wie z'Basel, aber es isch immer no dyttlig heisser als im Mittelland.

Bevölkerig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Z'Lieschtel wohne 13'213 Lyt (Dezämber 2005). Knapp ei Fünftel drvo sin Ortsbürger. E bizz weniger als 3 Fünftel sin Schwiizer, aber nid Ortsbürger. Dr Räscht (guet ei Fünftel) sin Usländer. 5500 Lyt sin reformiert, 3500 katholisch. Die 13'000 Lyt verteile sich uf 6700 Hushält.

Lieschtel bietet 11'700 Arbetsplätz a und isch somit en Zuepändelort. Aber vieli Lieschtler pändle au am Daag vo Lieschtel wäg.

Lieschtler Stadtwappe[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Zer Zyt vo dr bischöfliche Herrschaft (1305-1400) hett Lieschtel dr Basler Bischofsstab bicho, und hett dä wies Bistum in roter Farbe gfiehrt. Bsunderi Kennzeiche sin die siebe gotische Krabbe (Tupfe) und dr rot Schildrand. Noch dr Kantonstrennig hett dr nei Kanton Basel-Landschaft dr rot Stab als Kantonswappe ybernoh. Um Verwächslige uszschliesse, hett me druffabe 1921 s syt 1407 bikannte Stadtsiegel zum offizielle Stadtwappe gmacht: Die unter Helfti isch rot, die oberi silbern, druffobe e wachsende rote Bischofsstab mit sine siebe Krabbe. D Flagge isch wyss-rot (sänkrächt).

Dr Name "Lieschtel"[ändere | Quälltäxt bearbeite]

die erscht urkundlig Erwäänig vo Lieschtel[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Die erschti urkundlichi Erwäänig vo Lieschtel findet sich inere Urkunde vom 17. April 1189 (agäblich). Dr Bischof Heinrich I. vo Basel loot s arg ramponierte Kloschter Schöntel z'Langebrugg ney bevölkere und bestätigt d Rächt und Bsitztümer vom Kloschter. In ere lange Lischte vo Züüge wird au en "Volmar villicus de Lihstal" gnennt, also en Art Dorfvorsteher. Neyeri Studie hän aber ergee, dass die Urkunde um 1218 ume entstande sy muess und denn vordatiert worde isch. Dodrmit isch die eigentli erschti urkundligi Erwäänig vo Lieschtel 1218 erfolgt. 1226 wird dr Ort bereits wie in dr hyttige Schriibig als Liestal erwäänt.

Etymologi vom Ortsname[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Für d Erklärig vom Name Lihstal hetts verschideni Idee ghee und gitts zem Teil immer no:

  • Liustatio, röömische Wachtposchte zem Schutz vo dr (Römer-)Stroos, vo liu-statio (althochdytsch liustal)
  • Lieschtal, dr Ort wo Liesche (Riedgras) wachst (wie z.B. die sumpfig Gegend vom speetere Weyer)
  • Lucistabulum, Hus vomene röömische Siedler namens Lucius
  • Liubherestal, dr Bsitz vomene Alemann namens Liubirih
  • Liecht-Stall, noch dr Neuerbauig vom Ort nochem Ärdbebe vo 1356 (1398 Erwäänig vom Ort als Liechtstal)

Lang Favorit isch "dr Ort, wo Liesche wachst" gsi, denn in de zytgnössische Quelle wird Lieschtel 1302 als Linstal und 1376 als Lieschtal agee, was sehr dytlig uff Liesche hiwyyst. Sitt me in neuschter Zyt aber erkennt hett, dass Lieschtel hegschtwoorschiinlig uff eme spotrömische Kaschtell basiert, isch d Variante "Liustatio", wo scho vor däee Entdeckig uss rein etymologische Gründ poschtuliert worde isch, ebefalls seer plausibel. D Variante Liecht-Stall dirfti falsch sy, isch doch Lihstal scho 1198/1218 beleggt, yber 100 Joor vor em Ärdbebe. Trotzdäm haltet sich die Theorii in dr Bevölkerig hartnäckig, glägentlig au als Uffbliehe vor Stadt noch enere Peschtepidemii (statt em Ärdbebe).

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

vor 7000 Joor zmittst in dr Staizyt: La Hoguette-Kultur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

In dr Gegend rund um Lieschtel hän scho in dr Staizyt Mensche gläbt. Entsprächend sin au es paar bearbeiteti Silex (Fyyrstai) gfunde worde - wie übrigens an vilne andere Ort in dr Region au. Im Mai 2001 hett sich aber e mittleri archäologischi Sensation ereignet: Bim Bau vo dr Hurlistrooss am Schleifebärg, dört wo dr Steilhang e bizz flacher wird, zerscht meerereri sog. "Dickenbännlispitzen" gfund worde. Das sin e Art glaini Boorer us Silex, wo um 4000 v. Chr. (Jungstaizyt brucht worde sin. Söttigi Silexstückli sin in dr Nordweschtschwiiz scho über 100 Moll gfunde worde und drumm nid eso bsunders. Grad drnäbe hett me aber witeri Silexgrätli gfunde, unter anderem en assymetrische Pfiilspitz us Silex und en gschliffene Meissel us Fälsgstai, wo älter usgsee hän als Sache uss dr Jungstaizyt. Kurz druffabe sin Keramikschärbe gfunde worde, wo usse rotbruun, inne aber schwarz brennt gsi sin, drzue sin sii mit glaine Ystich verziert gsi. Sottigi Schärbe sin s'erschti Moll z'La Hoguette, emene Dorf im französische Calvados in de 1960er Joor gfunde worde und uff d'Zyt zwysche öppe 5500 und 5000 v. Chr. datiert worde - also in d Mittelstaizyt. D'Fünd z'Lieschtel sin eidytig au däre sog. La-Hoguette-Kultur zuezordne gsi. Do me dr Ursprung vo däre Kultur im spanisch-franzeesische Mittelmeerruum vermuetet, handlet sichs bi de Fünd vo Lieschtel umd die öschtligschte vo allne La-Hoguette-Fünd.

Au wenn sich bis zue de Röömer kener eidütige Spuure me finde löön, muess me drvo usgoo, dass d Gegend vo Lieschtel syt öppe 7'000 Joor praktisch ununterbroche bevölkeret gsi isch.

d Röömer sin z'Lieschtel: Chrischti Geburt bis 4. Joorhundert[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Dr gröschti Teil vo allne Bodefünd (5000 vor bis ca. 1000 noch Chrischtus) z'Lieschtel goot uff d Röömer zrugg, was bi ihrer Bautechnik, wo ihrer Zyt wyt verruss gsi isch, au nid witer verwunderlig isch. Do d Röömer relativ spot in d Region ko sin, fangt d Röömerzyt z'Lieschtel öppe um Chrischti Geburt aa. Namentlig sin vier röömischi Bauwärk bekannt: D Villa Munzach, die römisch Wasserleitig, e römischs Kaschtell in dr Altstadt und e römischi Strooss.

römischi Wasserleitig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Knapp säggs Kilometer vo Lieschtel entfärnt finde sich d Ruine vo dr antike röömische Grossstadt Augusta Raurica, wo ca. 15 v. Chr. gründet worde isch und in ihrer Blietezyt guet 10'000 Yywooner gha hett. Entsprächend hän die vill Trinkwasser brucht. Das hett me mit enere yber säggs Kilometer lange Wasserleitig höggschtwoorschiinlig vo dr Ergolz anetransportiert. D Leitig isch woorschiins um 75 n. Chr. erbaut worde. D Wasserfassig vo dr Ergolz isch höggschtwoorschinlig an dr Gränze vo Lieschtel zu Lause öppe bir Cheddite erfolgt. Vo dört us isches ganz unde am Hang vom Schleifebärg entlang imene gmuurte Gwölb - knapp mannshoch und guet mannsbreit - mit emene stetige Gfell vo anderthalb Promill noch Augusta Raurica gfiehrt worde. D Wasserleitig isch - vo dr Usdeenig här - die gröschti erhalteni römischi Alag vo dr Schwiiz. Dur d Besiidlig sin grossi Teil vo däre für d Ewigkeit baute Wasserleitig zersteert worde, allerdings sin uff Lieschtler Bann no immer gresseri Teilstyck intakt - und au wytgehend noch 2000 Joor immer no wasserdicht! Erhalte und begeebar isch s'1896 entdeckte Teilstyck am Zirkelirain (Heideloch) wie aus 1996/1997 freiglegte Styck im Weideli (Obere Burghaldewäg). Witeri Teilstyck sin erhalte bliibe, aber unterirdisch beloo worde und nid z'besichtige. Dass do im Lieschtler Bode e uralts "Loch" exischtiert, isch im Volks sit jeher bekannt gsi, nid umsusch heissts Quartier unde am Schleifebärg sit alters här Heideloch.

römischi Villa Munzach (Monciacum)[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Ruine vo dr römische Villa

Syt langem isch bekannt, dass es im hyttige Goldbrunnequartier friener en eiges glains Dorf - Munzach - ghe hett. 1949 hett me i däm Gebiet (unwyt vo dr hyttige psychiatrische Klinik Hasebiehl) bim Neyfasse vo dr Munzachquelle e Huffe Süüle- und Ziegeltrümmer gfunde. Unter dr Leitig vom Theodor Strübin (1908-1988) hän siner Schuelklasse noch witere Spure gsuecht. Im Herbscht 1950 isch me denn uff d Fundamänt vonere riesige, ursprynglig prachtvolle und bis dato völlig unbekannte reemische Villa gstosse. Au wenn d Alag nur in Teil freiglegt worde isch (Usgrabige bis 1974), muess me vonere Lengi vo 350 Meter und enere Breiti vo 160 Meter usgoo. D Villa dirfti am Afang vom 1. Joorhundert n. Chr. baut worde sy und isch denn ständig erwiteret worde. So stamme die prächtige Mosaik vo öppe 220 n.Chr. D Villa isch en Usseposchte vo Augusta Raurica und muess enere üsserscht vermeegende römische Familie (Adel?) gheert ha. Im 4./5. Joorhundert n. Chr. isch d Villa woorschiins uffgee worde uffgrund vom Zämmebruch vom röömische Ryych. D Gebäude dürfte aber wyter gnutzt worde syy und d Entstehig vom Ort Munzach (die römisch Villa het Monciacum gheisse) dirfti unmittelbar uff die römisch Villa zrugg goo.

römischs Kaschtell[ändere | Quälltäxt bearbeite]

In spotröömischer Zyt, woorschiins irgendwenn im 4. Joorhundert n. Chr., isch im Gebiet vo dr hyttige Stadtchile e römischs Kaschtell erbaut worde, wo woorschiins dr Wäg uber dr Hauestai bewacht hett. Übers Kaschtell isch so guet wie nüd bekannt, und siner Exischtänz loot sich au nur indiräkt nochwiise: So isch dr hyttig Chilehof sehr untypisch für e mittelalterligi Siidlig wie Lieschtel. Allerdings stimmt är mit siner fascht rächteggige Form und sine vier visavis glägene Zuegäng komplett überyy mit de spotröömische Kaschtell vo Ingehuuse (Pfäffikon ZH) und Schaan FL. Us däm Kaschtell use dirfti sich mit enere woorschiins im 9. Joorhundert baute Chile im Zentrum d Siidlig vo Lieschtel entwicklet ha. Über d Kaschtellgränze use dirfti me sich aber erscht im 12. Joorhundert gwogt ha.

Römerstrooss[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Usgrabige an dr Burg- und Langhagstrooss hän belegt, dass d Römerstroos vo Augusta Raurica über dr Hauestai dur Lieschtel gange isch. Klari Spure, wie z.B. z' Langebrugg, gitts aber nid. Woorschiins hett die Stroos bim hyttige Steinebrüggli d Fränke quert, ob die hyttig Brugg uff d Röömer zrugg goht, loot sich nymmi feschtstelle.

vo de Römer zur Stadtgründig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Munzach[ändere | Quälltäxt bearbeite]

No vor dr Erwäänig vo Lieschtel isch Munzach (hytte s Goldbrunnequartier) 825 als Munciacum urkundlig erwäänt. Dä Ort goot uff die römisch Villa Monciacum zrugg und dürfti öppe im 6. Joorhundert entstande sy (bis dört ane isch die römisch Villa wyter gnutzt worde). Es isch unklar, ob Munzach oder Lieschtel elter sin, do s spotrömische Kaschtell im Chilehoof uffs 4. Joorhundert zrugg goot. Verfolgt me aber d'Theori, dass vor dr Erbauig vo dr römische Villa e glaini keltischi Siidlig exischtiert hett, wär Munzach elter. Woorhschiins dirfti schliesslig sowohl z'Munzach wie uffem Kaschtell dr Übergang vo de Röömer zue de yfallende Alemanne fliessend gsi sy. Bereits im 14. Joorhundert isch Munzach uffgee worde. S St. Lorenz-Chileli vo Munzach isch aber erscht 1765 abbroche worde. Munzach isch im 1. Joortusig n. Chr. e Wallfaartsort gsi, will dr Sag noch z'Munzach die heilig Maria - d Muetter vom Jesus Chrischtus - erschyyne syg, und dert, wo si uff dr Bode zaigt hett, isch Wasser vo arg prächtiger Qualität uss em Bode gsprudlet (d Munzachquelle). Dr Quartiername "Goldbrunne" dirfti uff die Sag zrugg goo.

friehmittelalterligi Siidlige usserhalb vo dr Altstadt[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Näbe Munzach isch au beleggt, dass vom 9. bis 11. Joorhundert im Röseretal e Gwärbgebiet (Yseverhüttig) exischtiert ha muess. Uff dr Burghalde thront zudäm en erscht teilwys erforschti usdehnti Feschtigsalag uss dr Joortusigwändi.

uss em römische Kaschtell wird e Stadt[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Woorschiins im 7./8. Joorhundert isch in dr Mitti vom Kaschtell d Stadtchile St. Martin baut worde und s Kaschtell hett sich zunere alemannische Siidlig entwicklet, äänlig wiene Dorf, aber vill stercher befeschtigt wäg de römische Ursprüng. Woorschiins hett sich öppe im 11. Joorhundert die Siidlig über d Kaschtellmuure usbreitet mit emene sog. Freihof (curtis), öppe dört, wo hytte s Regierigsgebäude stoot. Gnaueres weiss me nid, will im 14./15. Joorhundert s Gebiet rund um dr Kirchhof abtöift worde isch und dodrby die friehmittelalterlige Spure vernichtet worde sin. Sini wyteri und bald rasanti Entwicklig verdankt Lieschtel sinere verkehrsgünschtig und strategisch wichtige Lage a dr Strossegabelig vo de beide Hauesteipäss. Zuedäm isch dr Ort uff emen natürlige glaine Terrassesporn gläge. Noch dr Ereffnig vom Gotthardpass und em Bau vo dr erschte Rhybrugg z Basel erkenne d Froburger d Wichtigkeit vo Lieschtel und dr Möglichkeit vo dr Kontrolle vom Nord-Süd-Verkeer. Dr Hartmann IV. vo Froburg baut Lieschtel um 1240 zer befeschtigte Stadt (burgum) us und macht sii zumene sichere Etappeort zwüsche Nord und Süd. Lieschtel bikunnt schnäll Muure, Türm und Tor. Dr Märt wird vom offene "Altmärt", in dr Neechi vom Zämmefluss vo Ergolz und Fränke, in die sicheri Stadt verleit. Fürs Joor 1296 erschyynt Lieschtel als "oppidum", also als Ort mit Märträcht, verwaltet vomene Schultheiss, gsicheret dure massivi Stadtmuur mit Türm und Tor. Die Sicherheit vo dr Stadt hett d Bevölkerig vo Munzach und Lause-Bettenach in die ney Stadt glockt; Munzach und Lause-Bettenach sin bald druffabe uffgee worde.

die mittelalterlig Stadt unter dr Knächtschaft vo Basel[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Um 1300 isch dur Erbteilige d Macht vo de Froburger zerfalle. Scho 1265 isch Lieschtel an d Homburger, e Syteascht vo de Froburger, gange. 1303 isch die Linie aber usgstorbe und 1305 hett dr Bischof vo Basel s Stedtli kauft. Unter dr Herrschaft vom Bischof bichömme d Lieschtler witgehendi Sälbschtständigkeit. Sie müen sich aber drmit abfinde, dass dr Bischof ihre Ort ständig anderere Herre verpfändet, wo denn widr moll mee moll weniger zghorche isch. S Basler Ärdbebe vo 1356 duet au Lieschtel arg zersteere, es wird druffabe nur nodisno widr ufbaut.

1374 hett dr Bischof vo Basel Lieschtel mit Waldeburg und Homburg zämme em Herzog Leopold vo Öschtriich verpfändet. Dä het sie aber bald de Grafe vo Thierstei überloh. Wo die den 1381 s Pfand nid händ welle zrugg geh, hett dr Herzog Lieschtel ignoh und s Stedtli verbrennt. No im gliche Joor löst dr Bischof s Pfand aber widr i und gitt Lieschtel neui Rächt. 1400 kauft die uffstrebendi Stadt Basel em Bischof, wo ständig Schulde hett, Lieschtel ab und scho widr göhn d Freiheite und Vorrächt verlore. Lieschtel wird vo dr Stadt vorübergehend zumene Schloss degradiert, aber stark befeschtigt. Mit de Joore hett d Stadt de Lieschtler aber vili Rächt widr zrugg geh

Will d Lieschtler e freiheitsliebends und wehrhafts Völkli sin, sin sie au immer wieder in Krieg verwicklet gsi. 1444 sin d Lieschtler als Untertane vo Basel mit eigenem Banner bi dr Schlacht bim Joggeli drby, wo sie 23 eigeni Lüt verliere. 1476 und 1477 kämpfe d Lieschtler in de Burgunderkrieg. 1499 unterstütze d Lieschtler im Schwoobekrieg d Solothurner und d Eidgenosse, obwohl ihne d Stadt Basel strikti Neutralität vorgschribe het. 1501 leit dr Schultheiss vo Lieschtel uffem Basler Märtplatz im Name vo sine Mitbürger und Nochberdörfer dr Eid uff dr Schwizerbund ab. Druff abe kunnts immer widr zu heftige Gschleig mit de habsburgische Rhyfäldner. Immer wieder au lehnt sich Lieschtel gege d Bevormundig vo Basel uff, die setze ihri Vormacht aber mit Gwalt dure.

Au beiflusst vom süddytsche Buurekrieg hän die ständige Uffständ gege Basel im 16. Jahrhundert denn Erfolg: Lieschtel bichunnt 1525 en Freiheitsbrief, wo unter anderem d Lybeigeschaft uffhebt. Kurz druffabe schliesst sich Lieschtel dr Reformation ah. Geges Änd vom 16. Joorhundert wird d Lybeigeschaft widr yygfiehrt, was arg ärgeret.

Im 17. Jahrhundert beteilige sich d Lieschtler a dr schwizerische Buurebewegig und revoluzze widr emoll gege d Vorherrschaft vo Basel und bsunders au gege d Lybeigeschaft. Das Moll schiteret dr Uffstand, Lieschtel wird 1653 vo Basler Truppe bsetzt und die drei Lieschtler Afiehrer wärde z Basel gkepft. Die rebellisch Stadt muess arg biesse und Teil vo de Befeschtigungsalage wärde gschlyft. Aber scho drei Joor spöter glingt de Lieschtler, begünschtigt dur d Wirrlete vom 1. Villmerger Krieg, d Wiederbewaffnig vom Stedtli. Lybeigeschaft blibt aber.

vo dr Helvetik zur Kantonsgründig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

dr Napoleon z'Lieschtel[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Noch dr Revolution vo 1789 z Frankriich verlange d Lieschtler als erschte Ort vom Baselbiet scho 1790 d Wiederhärstellig vo de alte Rächt. Begeischteret fiire d Lieschtler 1797 dr Napoleon, wo durch Lieschtel durereist. «Liestal bien patriote» nennt er s Stedtli, wo zem Mittelpunkt vo dr endgültige Baselbieter Befreigsbewegig wird. Z Lieschtel stoht dr erscht Freiheitsbaum vo dr Dütschschwiiz. Im Januar 1798 verrisse rebellischi Lieschtler d Fahne vo dr Obrigkeit und setze d Tricolore. Unter dr Fierig vo Lieschtel erlangt s ganze Baselbiet d Freiheit. Doch dr Napoleon hett nid numme d Freyheit, sondern au d Armuet noch Lieschtel broocht, hett d Stadt in nur 273 Wohnhyyser 4'000 Soldate miesse beherbärge. Erscht dr Sturz vom Napoleon hett däm en Änd gmacht. Aber Basel hett au sini alte Rächt als Herr über d Landschaft widr gältend gmacht und vili Errungeschafte vom Napoleon sin ruckgängig gmacht worde.

Zyt vo dr Kantonstrennig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Lueg dr Artikel D Basler Kantonsteilig

1830 wird au s Baselbiet vo dr franzeesische Julirevolution erfasst. Im Lieschtler Rothuus fangt im Januar 1831 e provisorischi Regierig a z schaffe. Das leen sich d Basler nid biete und bsetze mit ihrer Armee nur es paar Dääg spöter Lieschtel und vertriibe d Regierig. Dur Zuegständnis vo de Basler glingts ihne zerscht, dr Volksuffstand im Oberbaselbiet zem Erliige z'bringe. Doch sii mache en entscheidende Fähler: Sie bestöön uff dr Bestrofig vo de Uffwiigler vom Januar und falle im Summer 1831 erneut ins Stedtli yy. Das leen sich vili Baselbieter nid gfalle und d Joore 1831 bis 1833 wärde usgsproche turbulänt und kriegerisch. Haltet mängi Gmeind zue Basel, fordere vili anderi ihri Unabhängigkeit und Gnad für d Uffwiigler. Am 22. Februar 1832 schliesslig entloot d Stadt Basel 42 Gmeinde, drunter au Lieschtel, uss ihrer Herrschaft. Die Gmeinde wän sich denn sälbstständig mache, woruff Basel sin Entscheid doch widr bereut und mit kriegerische Mittel versuecht, d Landschaft widr yyznee. Am 3. Auguscht 1833 ruckt e 1200 Maa starki Basler Armee mit 14 Kanone gege Lieschtel vor und brandschatze Muttez und Prattele. A dr Hülfteschanz z Fränkedorf bereite Baselbieter Freiheitskämpfer de Baselstädter aber e schweri und endgültigi Niiderlag. D Basler wärde Richtig Basel verfolgt und d Landschäftler verastalte unter de Gschlagene e hässligs Gmetzel.

Im Auguscht 1833 entscheidet die eidgenössischi Tagsatzig denne, dass Basel teilt wird und s Baselbiet e neue Halbkanton wird. Als Hauptstadt wird natyrlig Lieschtel gwählt.

Die ney Hauptstadt[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Industrialisierig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

No langi Zyt prägt die revolutionäri Gsinnig d Lieschtler Politik. Im 19. Jahrhundert wärde viili politische Flüchtling vo dr damalige Zyt uffgnoh. 1854 bichunnt Lieschtel mit dr Hauensteinlinie Aschluss ans internationale Ysebahnnetz, was dr Grundstei für d Industrialisierig vo Lieschtel isch. Bemärkenswärt isch, dass sich d Lieschtler z'erscht gege d Ysebahn gsträubt hän, isch sii doch vo Basel ko, numme 20 Joor noch dr Kantonstrennig. Und dozmool isch alles Baslerische schlächt gsi. Doch mit dr Ysebahn (und de neue Zentrumsfunktione vo Lieschtel) isch vill Gwärb und Induschtrie noch Lieschtel agloggt worde. Um 1870 ume isch Lieschtel dr bedytendschti Standort vo dr ganze Schwiiz in dr Textilinduschtri gsi.

Lieschtel hütte[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Lieschtel isch e glaini Stadt mit regionale Zentrumsfunktione und hett e eigeni glaini Agglomeration. Dr Bahnhof vo Lieschtel isch Usgangspunkt vo vilne Buslinie und dr Waldeburgerbahn in d Agglomeration und s mittlere Oberbaselbiet. Z Lieschtel findsch au lokali, regionali und kantonali Schuele und die eidgenössischi Zollschuel.

S Yyzugsgebiet vo Lieschtel bestoht vor allem uss sinere Agglomeration (Fränkedef, Füllschdrf, Lause), em ganze Bezirk Waldeburg, Sältis- und Lupsibärg, Herschbrg, Buebedorf und d Gmeinde vom soledurnische Oristal (Nuglar-St. Pantaleon, Büre).

Z Lieschtel kasch guet ikaufe, es hett Läde us allne Sparte. Will Lieschtel dr einzig schwizerischi militärische Stützpunkt nördlig vom Jura isch hett Lieschtel au bsunders viel Beize und Reschtorong. Für Unterhaltig sorge zwei Kinos und e Glaitheaterszene. Do Lieschtel Sitz vo dr kantonale Verwaltig isch und vieli Schuele hett, isch s Stedtli vor allem übere Mittag stark durch Agstellti vom öffentliche Dienscht und Schieler prägt.

Verkehr[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Ysebahn[ändere | Quälltäxt bearbeite]

En S3 uf Olte im Bahnhof Lieschtel im März 2006 wäärend em Joorhundertschnee. D Komposition SBB RBDe 560 wie im Bild isch Ändi 2006 dur Stadler-Flirt-Kompositione ersetzt worde.

Lieschtel ligt a dr internationale Bahnlinie Köln - Basel - Chiasso/Brig - Mailand. Intercitys und Schnällzüg vo dr SBB verbinde in kurze Intervall Lieschtel mit de wichtigschte Schwizer Stedt und Mailand. Natyrlig haltet au d S-Bahn, und Lieschtel isch dr Usgangspunkt vom Waldeburgerli. Im Schnitt halte am Bahnhof z'Lieschtel pro Stund 14 Züg.

Im einzelne:

  • 5x stündlig noch Basel, dodrvo:
    • 3 Intercitys etc. uss dr ganze Schwiiz diräkt noch Basel dure Adlertunnel
    • 2x d Regio-S-Bahn Linie 3, wo noch Laufe und 1x stündlig noch Dälsbrg-Puntrut witerfahrt
  • 2x stündlig s Waldeburgerli noch Waldeburg (zue de Stossyzte 4x pro Stund)
  • 2x stündlig Akunft vom Waldeburgerli (zue de Stosszyte 4x pro Stund)

Büss[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Bus vo dr AAGL am Bahnhof z'Lieschtel

Regionalbüss vo dr Autobus AG Liestal (AAGL) erschliesse d Agglomeration vo Lieschtal und s Tal uff Reigetschwyl wie aber au d Ergolz durab yber Augscht noch Basel. Mit Poschtauti chunnt me ins hügelige Hinterland vo Lieschtel und ins Dorneck. Im Detail:

  • d Linie 70 (AAGL) fahrt vo Basel yber Augscht uff Lieschtel und denn yber Ziefe uff Reigetschwyl und widr zrugg
  • d Linie 71 (AAGL) fahrt vo Lieschtel yber Titterte und Arbetschwyl uff Reigetschwyl und widr zrugg
  • d Linie 72 (Poscht) fahrt vo Lieschtel yber Neunugler - Lupsige - Sältisbärg zrugg uff Lieschtel
  • d Linie 73 (Poscht) fahrt vo Lieschtel uff Büre und widr zrugg, mängisch macht sie e Schleife yber Nugler
  • d Linie 76 (AAGL) fahrt vo Lieschtel uff Lause Furle und widr zrugg
  • d Linie 78 (AAGL) fahrt vo Fränkedef Bächliacker yber Lieschtel uff Lause Stutz und widr zrugg
  • d Linie 80 (AAGL) fahrt vo Lieschtel yber Füllschdrf (Schöntel) und Brattele uff Basel und widr zrugg
  • d Linie 83 (AAGL) fahrt vo Lieschtel yber Aschdrf und Augscht uff Brattele und widr zrugg, mängisch macht sie e Abstächer uff Herschbrg

D Linie verkehre meischtens all halb Stund, zue de Stosszyte mängisch au hüfiger und in de Randstunde mängisch au nur all Stund.

Individualverkehr[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Ä Schnällstroos noch Sissach bindet Lieschtel ans Autibahnnetz a. Durch Lieschtel sälber füehrt kei Autibahn, es git au (no) kei Schnällstroos noch Basel (isch aber sit 2006 im Bau und ca. 2012 fertig).

Sehenswürdigkeite[ändere | Quälltäxt bearbeite]

uss dr Röömerzyt[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S'Steinebrüggli über d Fränke

In Munzach (Goldbrunnequartier) findet sich e römischi Villa uss em 1. Joorhundert n. Chr. D Grabige vo 1950-1974 hän en mit Mosaik und Heizige rych usgstattete Herresitz samt Landwirtschaftsbetrieb ans Tageslicht beförderet. Zur Zyt isch d Alag allerdings imene usgproche erbärmlige Zuestand. Alli wichtigere Fünd sin in Musee, v.a. em Römermuseum z'Augscht, usgstellt.

Witers gits im Heideloch und a dr Obere Burghalde Überräscht vo dr Röömische Wasserleitig vo Lause noch Augscht. Z'besichtige und begehbar sin zwei Teilstygg im Heideloch bzw. im Weideli (Oberi Burghalde).

Im Gräubere gitts no s Steinebrüggli über d Fränke. Im Volk haltet sich dr Glaube, dass die Brugg röömisch isch und Bestandteil vo dr Römerstroos übere Hauestai gsi isch. Archäologischi Fünd maches woorschiinlich, dass es i däm Gebiet e Römerstrooss gee hett - und au nöime e Übergang über d Fränke. Ob die hüttig Steibrugg, vo de Röömer erbaut worde isch, muess stark aazwyflet wärde. Guet meeglig isches aber, dass Teil drvo uff enere friehnere röömische Brugg basiere. Bereits im 14. Joorhundert jedefalls isch s Steinebrüggli urkundlig erwäänt. 2008 isch d Brugg renoviert worde und hett e Betonkärn bichoo. Sitdäm datiert me d Brugg, wie sie jetzte stoot, uffs 17. Joorhundert. Wiiso an däre zimli abglägene Stell e massivi Brugg baut worde isch, isch nid klar. Allfelligi Tourischte wird Obacht empfohle: Dr Ort hett bis zer Zwischekriegszyt als verwunsche golte, will deert immer widr Fraue "für immer ins Wasser gange sin".

uss em Mittelalter[ändere | Quälltäxt bearbeite]

s Lieschtler Wohrzeiche, s Törli

Uss em Mittel- und vor allem Spootmittelalter hett sich vor allem s Stedtli, dr Ortskärn vo Lieschtel, erhalte. Vor allem andere isch s Törli znenne, offiziell Obertor, wo's Woorzeiche vo dr Stadt isch. Anderi erhalteni Teil vo dr Befeschtigungsalag sin dr Thomasturm, Räscht vo dr Stadtmuure a dr Büchelistroos und die alt Stadtmihli vo 1422.

In dr Altstadt sälber fallt vor allem s Rothuus vo 1568 uff, wo wie das z Basel in rot ghalte isch. Bsunders sehenswärt isch dr alti Rotsaal mit Kabinettschybene ussem 16. und 17. Joorhundert. Im Rothuus wird au d Burgunderschale uffbewahrt. Das isch e silberni, zem Teil vergoldeti Schale vom Karl em Kühne, wo vom Lieschtler Wirt Heinrich (Heiri) Strübin in dr Schlacht vo Nancy (1477) erbütet worde isch.

Zmittst in dr Altstadt findet sich au die reformierti Stadtchile mit ihrem Chilehof. Die hyttig Gstalt stammt us em 16. und 17. Joorhundert. S letschte Moll isch d Chile um 2002 ume renoviert worde, dodrby hett me sich bemieht, die urspryngligi Farbgäbig megligscht genau wieder ney wiederzgeh, was nid allne gfalle het, bsunders dr ochsebluetroti Turm isch am Afang gweehnigsbedirftig gsi. Sehenswärt sin suscht die friegotische Tyyrene, d Standschyybene unds Chorgstiehl mit de Flachschnitzereie vo 1506.

Witters z erwähne isch dr Olsbärgerhof vo 1571 und, unwyt vo de Stadtchile, s frienere Korn- und Züüghus, wo um 1530 ume erbaut worde isch. Sit 1981 isch im Gebäude s Kantonsmuseum (Museum.BL) dinne, wo näbe ständig wächselnde Sonderusstellige Duurustellige zue Naturkund, Archäologi, Volkskund und zur Sydebandwäberei, wo friener im Baselbiet sehr wichtig gsi isch, hett.

Uss em friene Mittelalter stamme d Ruine vo dr Burg an dr Obere Burghalde, wo hytte fascht ganz vergässe gange sin.

18. bis 21. Joorhundert[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Uss ehnder neuerer Zyt stamme dr Buurehof Gräubere (1750) und dr Ergolzhof Fäldmihli. Us em Spootbarock (1770-1779) stammts kantonale Regierigsgebäude mit em Landroots- und Regierigsrotsaal. Am Bahnhof stoht s 1891/1892 vom Hans Willhelm Auer, em Architekt vom Bundeshuus z Bärn, erbauti Poschtgebäude, hütte besser als Palazzo (Kulturzentrum und Kino) bekannt. Scho e bizz friener, nämlig 1853/1854 isch au s Kantonale Grichtsgebäude erbaut worde vis-a-vis vom Palazzo, ursprünglig aber als Orisschuelhuus. 1919 hett mes denn zem Gricht umbaut. Fassademolereie am Rothuus unds Wandbild im Liechthof stamme vom Otto Plattner uss em 1937. Uss em 1961 stammt die reemisch-katholischi Chile, wo vom Fritz Metzger (1898-1973) erbaut worde isch. Är gilt als eine vo de bedytendschte Chilearchitekte vom 20. Joorhundert. 2006 isch s Gebäude au bereits unter Dänkmollschutz gstellt worde. Ganz neu isch d 2004 neu eröffneti Kantonsbibibliothek am Bahnhof. Es handlet sich dodrby um e modärne Umbau vomene alte Wyylager.

Musee und Dänkmööler[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Im alte Züüghus ischs Kantonsmuseum, hytte Museum.BL, z finde, wo näbe ständig wächselnde Sonderusstellige Duurustellige zue Naturkund, Archäologi, Volkskund und zur Sydebandwäberei, wo friener im Baselbiet sehr wichtig gsi isch, hett.

A dr Rothusstroos isch sit es paar Joor s Dichter- und Stadtmuseum göffnet, wo dr Nochlass unter anderem vom Carl Spitteler, em Joseph Widmann und em Ehepaar Herwegh z bewundere isch.

Ehnder weniger bekannt ischs Harmoniummuseum, wo mit über 100 Harmonia schwizwyt ainzigartig isch.

Dänkmööler gitts unter anderem für e Georg Herwegh, dr Carl Spitteler und anderi.

Natur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Rund um Lieschtel hetts viel Wald und Wiese und schön isches fascht überall. Fascht yberall sin Spaziergäng und Wanderige meeglig. Bsunders erwähnenswärt sin dr Ussichtsturm uff em Schleifeberg (614 Meter über Meer), wo 1891 erbaut worde isch und me vo obe e tolle Rundblick yber die ganz Region hett. Bsunders scheen isch au d Schaueburger Flue und d Wasserfäll im Kessel und bim Steinebrüggli.

öffentligi Irichtige[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Schuele[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Lieschtel isch s Schuelzentrum vom Oberbaselbiet und hett drumm viel Schuele. D Binggis wärde uff vierzäh Kindzgi (Kindergärte) verteilt. Die bizz eltere gehn in sächs verschiedeni Primarschuelhyser. Drei Sekundarschuele (Burg, Fränkebündte und Rotacker) nämme die Friehpubertierende uss dr ganze Agglo Lieschtel uff. In dr Tertiärstuefe hetts in Lieschtel e Gymnasium, e Fachmaturitätsschuel (FMS), es Handelsmaturschuel (HMS), die kaufmännischi Schuel (KV), die gwärblig-industrielli Schuel (GIBL) und d Landschuel Röseretal. Mit dr Pädagogische Hochschuel (ex Lehrerseminar) isch Lieschtel au e glaine Hochschuelstandort. Drnäbe findet sich z Lieschtel no die Eidgenössischi Zollschuel - die ainzig in dr ganze Schwiiz. Witers hetts no es paar privati Schuelagebot.

kantonali Verwaltig und Regierig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Als Kantonshauptstadt isch z Lieschtel praktisch die ganz kantonali Verwaltig unterbrocht. Alli Departemänt vo dr Regierig hän z Lieschtel ihre Sitz, in dr Regel au mit dr ganze Verwaltig. Die Gebäude sin hauptsächlig rund um d Rhystross ume verteilt. Am Ändi vo dr Rothuusstross zmittst im Stedtli stohts Regierigsgebäude, wo Legislative und Exekutive vom Kanton tage.

Polizei und Gricht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Au alli wichtige Gricht sin z'Lieschtel. Diräkt am Bahnhofsplatz findet me s'hegschte kantonale Gricht, s Kantonsgricht. Witeri Gricht sins Bezirksgricht, s Strofgricht, s Verfahrensgricht in Strofsache, s Enteignigsgricht, s Styyrgricht und s Jugendgricht. Au d Staatsanwaltschaft, s Bsundere Untersuchigsrichteramt (BUR), d Jugendstaatsawaltschaft und es Statthalteramt sin z Lieschtel z'finde.

Au d Zentrale vo dr Baselbieter Kantonspolizei isch z Lieschtel a dr Rhystroos, im gliche Gebäude au s Untersuechigsgfängnis.

Gmeiniverwaltig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Zmittst in dr Rothuusstross im scheene alte rote Rothuus findet sich d Verwaltig vo dr Stadt Lieschtel und die entsprächende Dienscht. Dr Igang isch syt em Umbau vor es paar Joor aber leider nymm a dr Rothusstross, sondern versteckt in dr Salzgass.

Chile[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Z Lieschtel gitts e reformierti Chile im Stedtli (d Martinschile) und an dr Rhystross isch die katholischi Chile (Brueder Klaus) z'finde. Au ehnder glaini Glaubensrichtigi hän z Lieschtel ihri Versammligsort: D Methodischte an dr Kasärnestroos, d Neuaposchtole am Erzebärg, d Heilsarmee im Oristal, d Chrischona-Gmeind uff dr Burg, d Mennonite uff em Bienebärg, Bewegigplus bim Stadion, Vineyard und d Züüge Jehovas am Benzburwäg.

Sportstette[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Z Lieschtel gitts mit em Stadion Gitterli es Multifunktionsstadion mit Tribüne und total 5000 Plätz sowie mehreri Näbeplätz und e Tennishalle. Unwyt drvo isch s'Halle- und Freibad Gitterli, die greescht Badealag vo dr Region noch em Joggeli z'Basel. Bir Kasärne gits e grossi Sporthalle. Lieschtel verfiegt au yber zwei Kunstturnhallene. Zuedäm gitts vieli Raseplätz und Turnhalle bi de Schuelhüser.

Spiteeler[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S wichtigschte Spital ischs Kantonsspital. Aber au die Psychiatrisch Klinik Hasebüehl isch z Lieschtel und mit dr Ergolzklinik e Privatspital. Drnäbe hetts vieli Alters- und Pflägheim.

anders[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Die neu renovierti Kasärne

Z Lieschtel gheert au e Kasärne, dr einzig militärisch Stützpunkt vor Schwiiz nerdlig vom Jura. Lieschtel isch au regionale Fyyrwehrstytzpunkt. Am Bahnhofsplatz findet sich d Kantonsbibliothek Baselland, die grescht Bibliothek vor Region usser dr Unibibliothek z'Basel. Unwyt vom Hasebüehl findet sich en glaine Tierpark.

Freizyt[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Will meh vo Lieschtel uss in zäh Minute mit em Zug z'Basel isch orientiert sich viel noch Basel. Trotzdäm hett au Lieschtel vill z'biete.

Gaschtronomie[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Lieschtel hett - uff d Azahl Yywohner grächnet - e sehr e grossi Zahl an Reschtorong und Beize. Das hett mehreri Ursache. Zum eine schaffe sehr viel Lyt in Lieschtel, wo wän verpflägt wärde, zum andere isch Lieschtel au Militärstützpunkt, und Soldate bruche ihr Bier. Leider liidet do drunter e bizz d Qualiteet vo de Lokal. Wirkli schlächt isch zwar e kes (usser d Schnällmampflokal in Sälbschtbedienig vo de grosse Kette und Warehüüser), aber vieles isch Mittelmass. Trotzdäm gitts es paar feini Lokal. S Reschtorong Bad Schaueburg - im Röseretal es bizz absyts vor Stadt sälber gläge - verfiegt über e Spitzekuchi, wo au heche Asprüch gniegt. Es hett 16 Gault-Miliau-Pinggt. Die meischte Lokal biete vor allem bodeständige Schwiizer Husmaaskoscht aa, es gitt aber au zwei chinesischi und mehreri italiänischi Lokal.

Bars, Pubs, Disco[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Uffgrund vo sinere Zentrumsfunktion fyrs obere Baselbiet träffe sich die junge Lyt hyffig z Lieschtel uff e Bier (oder zwei). So findet me ehnder klassischi Bars wie au änglischi Pubs. In einzelne kennt me theoretisch au tanze. Uff em Schildareal findsch sit es paar Joor au d Disco Modus, wos mängisch au Konzärt gitt.

Hotel[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Wär wott, ka z'Lieschtel au ybernachte. Grad vis-a-vis vom Törli stoot dr alteerwyrdig Ängel mit dr greeschte Bettekapazität. No besser und scheen im Griene usse ka me im ****Hotel Bad Schaueburg (3 Suite, 31 Zimmer) nächtige - deert ka me au sehr guet ässe (lueg obe). Eifacheri Hotel (typischi Gaschthöf) sins Radacker (51 Gäschtebett) unds Gitterli.

Kino, Theater, Musigg[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Z Lieschtel steen zwai Kinos. S Kino Sputnik im Palazzo am Bahnhof bringt Kulturfilm, s Kino Oris im Stedtli zaigt die grosse Kasseschlager, meischt vo Hollywood. Im Palazzo wie au im alte Züüghuus gitts e glaini aber feine Glaitheaterszene. Fyr d Liebhaber vo dr klassische Musigg gitts d Orcheschterreihe "Baselbieter Konzärt", wo meischtens in dr Stadtchile spilt und d Kulturschüüne ar Kasärnestroos fyr glaineri Uffiehrige. Fyr die Junge gitts im Modus im Schildareal Party mit Tanz und Musigg (äntwäder ab Konsärve oder diräggt).

Sport[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Z'Lieschtel finde sich zaalrichig Sportclüb. Zue de greeschte gheere dr Turnverein, dr Sportclub und dr FC Lieschtel. Überregional bekannt isch dr Inlineskateclub Red Wings.

Bruchtum[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Fasnacht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

E Füürsänfte und Chienbäse am Chienbäseumzug

D Lieschtler Fasnacht isch stark vo dr Basler Fasnacht prägt, hett aber ihri lokale Eigeheite bewahrt. Sie fangt wie jedi Buurefasnacht am Sunntig vor em Basler Morgestraich mit emene grosse Strooseumzug a, em zweitgröschte vo dr Region (noch Basel). Zwysche em Umzug und em Chienbäse findet uf em Züghusplatz e Guggekonzärt statt. Am Mäntig und Zyschtig ziehn d' Schnitzelbänggler vo Beiz zu Beiz. Dr Mittwuch isch dr Daag vo de Binggis mit eme Umzug und eme Maskeball. Am Samschtig denn wird d "Frau Fasnacht" am Cheruss mit eme Guggekonzärt verabschiedet.

Chienbäse[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Dr Chienbäse isch dr Höhepunkt vo dr Lieschtler Fasnacht und zieht 30'000 bis 50'000 Zuschauer us dr ganze Wält a. Am Obe vom Fasnachtssunntig wärde us Föhrescheit bundeni Bäse, wo 20 bis 100 Kilo schwer sin, brennend durch d Altstadt treit. D Höhepünkt vom Umzug aber sind d Fürwäge: Yserni Wäge, wo mehreri Tonne brennends Holz (3x8, 3x5 und 3x2.5 Ster) trage und e unglaubligi Hitz verbreite. Bsunders hoch lodere d Flamme jewils noch dr Durchfahrt durchs alteherwürdige Törli.

Santichlaus-Ylüüte[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Am 6. Dezämber am fünfi zobe versammle sich d Lieschtler Binggis in dr Allee. Dr Umzug wird traditionell vomene blaue Santiglaus agfiehrt. Hinter ihm folge farbig belüchteti Yffle, wo vo grössere Chind treit wärde. Hinter enere riesige, amene Joch treite Glocke folge alli andere, und die maischte Binggis mache mit enere Glocke Lärm. Am Ziel vom Umzug erhalte alli vom Santiglaus e Grättimaa.

Banntag[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Wie in vielne Baselbieter Gmeinde gheert au z Lieschtel dr Banntag fescht zem Joor. Am Mäntig vor Uffert zien d Männer (nur d Männer) vo Lieschtel in vier Rotte us, um d Gränze vo dr Gmeind (dr Gmeinibann) abzlaufe. Als eini vo de letschte Gmeinde wird dä Zug traditionell durch Schwarzpulverschüss us Vorderlader begleitet. In de letschte Joore isch das immer wie meh kritisiert worde und me hett versuecht, es grichtlich verbiete zloh, isch aber gschiteret. Us Protescht gege dr reini Männer-Banntag zieht sit es paar Johre an Uffert sälber e sogenannti Fynfti Rotte zum alternative Familiebanntag los.

Dr Banntag isch e Gmeini-Fyrtig, will heisse dass d Gmeinibetriib zue sin und d Gmeinischüeler (also alli wo z'Lieschtel in d' Primar- oder Sekundarschuel geehn) frei hän, dass si drfür am Banntag kenne mitmache. Allerdings isches ehnder so, dass sich d Jugend a däm Mäntig morge am Bahnhofplatz trifft wo denn über es Dutzend grossi Reisebüss anefahre und die ganzi Schar in Europa-Park uf Ruescht bringe...

Uffertswegge, Maisinge, 1. Auguscht, Räbeliechtliumzug[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Wyteri Brüüch, vor allem fyr d Binggis interessant, sin dr Uffertswegge, s Maisinge und dr Räbeliechtliumzug.

Allewyl am Uffertsmorge bikemme alli Kinder vo Lieschtel (und die, wo so tien, als wäre sie Lieschtler) e Uffertswegge uss Zopfteig uss dr Händ vo dr Stadtregierig yber. Dä Bruch gitts sit em 16. Joorhundert (friener aber nur fyr d Buebe). Dodrmit sell d Verbundeheit vor Regierig mit de Bürger usdruggt wärde.

Am 1. Mai tanzt e Trachtegruppe vor em Roothus um dr Maibaum und begriesst dr Friehlig. In dr hyttige Form gitts dr Bruch sit knapp sächzg Joor.

Wie jedi Schwizer Gmeind fiirt au Lieschtel dr Nationalfiirtig am 1. Auguscht. Lieschtel hett sich dodrby fyr e volkstimligi Variante entschide. Wärs modärner wott ha, goot noch Basel.

Noni bsunders alt isch dr Räbeliechtliumzug im Novämber. D Kindergärtler ziehn mit sälber ussgheelte und mit Kerze erhellte Räbe (ähnlig wie de Kirbis an Halloween in de USA) zämme mit ihrne Eltere singend durchs Quartier.

Politik[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Stadtrot[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Dr Stadtrot isch d Exekutive vo Lieschtel. Är bestoot us fünf Lyt (ei Stadtpräsident im Halbamt und vier Stadtröt im Näbeamt) und wird all vier Joor vo de Lieschtler gwählt. Vo 2004-2008 bestoot dr Stadtroot us folgende Lyt:

  • Regula Gysin-Grieder (FDP): Stadtpräsidentin, Vorsteherin Sozials/Gsundheit/Kultur
  • Lukas Ott (Grieni): Vorsteher Bildig
  • Ruedi Riesen-Schreiber (SP): Vorsteher Stadtbauamt
  • Peter Rohrbach-Munz (parteilos): Vorsteher Zentrali Dienscht/Finanze
  • Marion Schafroth-Martin (FDP): Vorsteherin Betriib

Yywoonerrot[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Dr Yywoonerrot isch d Legislative vo Lieschtel. Är ersetzt als Parlamänt d Gmeiniversammlig vo allne Lieschtler. Är entscheidet über Gsetz und Reglemänt, d Ortsplanig, d Finanze (Büdsche und Rächnig und hochi Einzelusgoobe). Är kontrolliert dr Stadtroot und d Verwaltig. Mit parlamentarische Vorstöss kenne d Mitglider vom Yywoonerrot eigni Aliige ybringe.

Dr Yywoonerrot wird all vier Joor vom Volk gwählt, s nägschte Moll 2008. Är bestoot us 40 Mitgliider us villne Parteie (Grieni, SP, CVP, EVP, FDP, SVP). Är isch derzyt bürgerlig dominiert.

Perseenligkeite[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Die bekanntischte Lieschtler Perseenligkeite hän im nünzähnte Joorhundert gläbt, wo Lieschtel sehr liberal, scho fascht revoluzzerisch, ygstellt gsi isch. Z'nenne sin vor allem dr Georg Herwegh und sini Frau, d Emma Herwegh. Dr Georg Friedrich Rudolph Theodor Herwegh (1817-1875) isch en dytsche sozialistisch-revolutionäre Dichter vom Vormärz gsi. Är hett us Dytschland miesse flüchte und hett afangs 1840er Joor s Bürgerrächt vom neu gryndete Baselbiet mit ebbe dr Hauptstadt Lieschtel bikoh. Fyr die Hilf isch dr Georg Herwegh sy Läbe lang dankbar gsi und uff sin eigne Wunsch isch er au z Lieschtel begrabe. Ä Dänkmoll im Park unterhalb vom Bahnhof erinnert bis hytte a dä Revolutionär. Ihrem Maa gfolgt isch au sini Frau, d Emma Herwegh, geboreni Siegmund (1817-1904). Au sie isch e Dichterin gsi und hett näb ihrem Maa uffem Lieschtler Friedhoof ihri letschti Rueh gfunde. Sit 2005 erinnert dr Platz vor dr neye Kantonsbibliothek an die Frau: dr Emma Herwegh-Platz. Dr künschtlerischi Nochlass vo de Herweghs isch ebefalls Lieschtel vermacht worde und sit es paar Joore im Dichtermuseum zmittst im Lieschtler Stedtli dr Öffentligkeit zuegänglig.

E ächte Lieschtler isch dr Carl Spitteler (1845-1924), mit vollem Name Carl Friedrich Georg Spitteler. Är isch en Schwizer Dichter, Schriftsteller, Kritiker und Essayischt gsi. Är isch z Lieschtel gebore, aber scho im Alter vo vier Joor wägzüglet.

Drnäbe gitts no witeri Lyt, wo aber nur regionali oder lokali Prominänz gniesse.

Städtepartnerschafte[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Lieschtel isch Städtepartnerschafte igange mit Onex im Kanton Gänf, Sacramento z Kalifornie (USA) und im alemannische Ruum mit Waldkilche im Brisgau.

Verbindige mit Waldkilche exischtiere syt 1952 und sin zuefellig entstande: E Gruppe Waldkilchner isch zuefellig an dr Baustell vom Stadion Gitterli, wo dennzmoll grad baut worde isch, verbyy ko. Do d Waldkilchner sälber au e Stadion hän welle baue, hän sii sich necher intressiert. Hett Lieschtel in de erschte Joore druffabe vor allem Wiideruffbauhilf noch em 2. Wältkrieg gleischtet, hett sich d Partnerschaft schnäll uff Sportligs bezoge, wo denn nodisnoo uff kulturells und gwärbligs usbaut worde isch. Alässlig vo dr 800-Joor-Fyyr vo Lieschtel 1989 isch d Partnerschaft offiziell worde.

Au 1989 isch Sacramento Partnerstadt worde. Die hänn denne grad ihr 150-Joor-Jubiläum gfyyrt. Will Sacramento vom General Johann August Sutter, wo uss dr Baselbieter Gmeind Rünebrg usgwanderet isch, gründet worde isch, Sacramento d Hauptstadt vo Kalifornie und Lieschtel die vom Baselbiet isch, isch e Partnerschaft für d Amerikaner uff dr Hand gläge und hän agfrogt. Will Lieschtel denn grad 800 Joor gfyyret het, hett me denn d Partnerschaft vollzoge.

Alässlig vo dr 700-Joor-Fyyr vo dr Schwiizer Eidgnosseschaft sins Baselbiet und dr Kanton Gänf Partnerkantön gsi. Dur das hetts divärsi Kontäkt mit Gänfer Gmeinde gee und 1996/1997 hän sich Onex und Lieschtel verschwöschteret.

wyterfiehrendi Literatur / Quelle[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Mee yber Lieschtel ka me in folgende - schriftytsch gschriibene - Biecher erfaare. Ihne (und de extärne Verbindige) sin au die gschichtliche und statistische Date entnoo.

  • Bürgergemeinde Liestal (Hrsg.), Liestal - Eine neue Heimatkunde, Liestal 2004, ISBN 3-85673-544-5
  • Fritz Klaus, Heimatkunde von Liestal, Liestal 1970
  • Gesellschaft für Kunstgeschichte (Hrsg.), INSA (Inventar der neueren Schweizer Architektur) 1850-1920: Liestal, Separatdruck aus Band 5, Liestal 1990
  • Claudia Senn-Feurer, Sagenhaftes Liestal, Liestal 2004
Bligg über Lieschtel vom Ussichtsturm Schleifebärg us (Fotimontaasch, Friehlig 2007)

Fuessnote[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter (Ständige Wohnbevölkerung)

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Allmänd (Commons): Liestal – Sammlig vo witere Multimediadateie