Freiburg im Üechtland

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Freiburg
Wappe vo Freiburg
Basisdate
Staat: Schwiiz
Kanton: Friburg (FR)
Bezirk: Saanebezirkw
BFS-Nr.: 2196i1f3f4
Poschtleitzahl: 1700-1709
UN/LOCODE: CH FRB
Koordinate: 578943 / 18392146.8061137.162775610Koordinate: 46° 48′ 22″ N, 7° 9′ 46″ O; CH1903: 578943 / 183921
Höchi: 610 m ü. M.
Flächi: 9,32 km²
Iiwohner: i36'633 (31. Dezämber 2012)[1]
Website: www.fr.ch/ville-fribourg/de
Karte
Karte von Freiburg
www

Frybùrg im Üechtland (IPA: [ˈfrib̥ʊrg̊], au Frybereg[2] hochtütsch Freiburg, frz. Fribourg [fʀiˈbuʀ], Patois Friboua?/i) isch d Houptschtadt vom Schwiizer Kanton Frybùrg. D Schtadt isch gliichzitig au de Houptort vom Saanebezirk. D Schtadt ligt uf em sognannte Röschtigrabe, also uf de Sprochgränz zwüsche de welsche un de Dütschschwiiz. Fryburg het eine vo de gröschte zämmehängendi Altschtädt vo de Schwiiz.

Geographi[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Blick uf d Schtadt

Fryburg ligt uf 581 Meter öpper 28 km südweschtlich vo Bärn. D Schtadt isch geographisch drüteilet, in e oberi Schtadt am Ostufer vo de Saane, en oberer Teil am Weschtufer vo de Saane un de untere Altschadt uf beidne Site vom Fluss.

D Markig vo de Schtadt isch mit 9,3 km² nöd so gross un so isch Fryburg in siinere Entwicklig iigschränkt.

Zu de Gmeind Fryburg gehört au de ehemalig Wiler Bürgle, wo uf 655 Meter Höchi uf eme Plateau südlich vom Galteregrabe ligt. D Nachbargmeinde vo Fryburg sin Düdinge, Tafersch, Pierrafortscha, Marly, Villars-sur-Glâne, Givisiez un Granges-Paccot.

Schtadtquartier[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Fryburg un Umgäbig im Siegfriedatlas (1874)
Quartier BFS-Code
Bourg 2196011
Beauregard 2196012
Jura 2196013
Pérolles 2196014
Neuveville 2196015
Auge 2196016
Schoenberg 2196017
Places 2196018
Bourguillon 2196019

Bevölkerig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Bevölkerigsentwicklig
Johr Iiwohner Ateil dütschsprachigi
1450 6'000
1798 5'117
1850 9'065
1870 10'581
1888 12'195 37,1 %
1900 15'794 35,4 %
1910 20'293 33,0 %
1930 21'557 33,3 %
1950 29'005 33,2 %
1960 32'583
1970 39'695 28,0 %
1980 37'400
1990 36'355 22,8 %
2000 35'547 21,2 %

D Schtadt Fryburg het Ends 2007 33'836 Iiwohner ghäbe. D Agglomeration wird vom Bundesamt für Statistik (BFS) mit öppe 100'000 Iiwohner gfüert.

D Stadt Fryburg isch hüt mehrheitlich französischsproochig. D Mehrheitsverhältniss zwüsche de Sproochgruppe het sich aber in de Gschicht vo de Stadt meemools gänderet. Wo Frybùrg im Üechtlann anno 1157 va de Zähringer (Stammsitz: Fryburg im Brysgau) a de Spraachgränza gründet cho isch, hets no as usglichnigs Verhäutnis zwüsche de französischi (wäuschi) ù de dütschi (alemannische) Spraachgruppa gä. Di Romanischsproochige sin aber wohl bal in de Mehrheit gsi, un sin es bis in s 14. Joorhundert au blybe[3]. In de Urkunde un Protokoll vo de Stadt, isch ab 1360 s Latiinisch vunere lokale Schrybsprooch abglöst worde. Die Sprooch het uffem Französisch vo Paris basiert, isch aber voll vo Element ussem lokake frankoprovenzalische Dialäkt. Ab em frie 15. Joorhundert isch au s Dütsch als Schrybsprooch uffcho, wo deno mee un mee bruucht worde isch. D Sproochwaal het vo mehrere Faktore abghange: vo de Preferänz un Sproochkenntniss vum Kanzler, vo de Sprooch vum Empfänger un je nooch däm was gschrybe worde isch. Wichtigi Dokumänt sin in alli drüü Sprooche übersetzt worde. In de Missive, Noochrichte aa Usserhalb, isch bsunders vil Wärt uff en eiheitliche Sproochbruuch glait worde. In de Rächnigsbiecher dergege isch di französisch Schrybsprooch bsunders starch vum Frankoprovenzalische un Alemannische beyflusst. In de Rootsprotokoll isch d Mischig uss Französisch, mit frankoprovenzalische Element, Latiin, un Dütsch am uffälligste. So zum Byspil imene Protokoll vo 1476:
Uff den 3. tag Julii
Scriba a Berna quoad attento le rest et le bestand volumus mit den friheiten und andern und mit den unsern verbieten, daz si in der Waut nit gangen butiner, bis daz man seche, wie der tag usgat
[4].

Im 15. Joorhundert het s Dütsch mee aa Gwicht gwunne, was mehreri Gründ het:

  • Durch en wirtschaftliche Uffschwung, bsunders in de Textilindustri, sin vili Dütschsproochige zuegwandert.
  • Wo Frybùrg mit sir Landschaft 1481 de Eidgenosseschaft byträtte isch, het Frybùrg versuecht, sich gägenüber de alemannischi Eidgenosseschaft äbefaus us alemannischi Yhiit darzstöle. Im Joor 1483 isch s Französisch als Amtssprooch abgschafft worde, un amtlichi Dokumänt numme no uff Dütsch verfasst worde. Markiert worde isch de Weggsel durch d Ablöösig vum Kanzler Guillaume Gruyère dur de Bärner Humber Göuffi. 1491 sin deno di französischsproochige Schuele gschlosse worde.

Mu het dür z ganza 16. Jahrhundert versuecht, di Wäusche z germanisiere - ohni grossa Erfoug, im private Beryych isch wyterhin Frankoprovenzalisch gschwätzt worde, was all mee vum Französische ersetzt worde isch. Di dütschi Assimilationspolitik isch allerdings nit vam chlyna alemannischa Bürger usgange, sondern va de französischsprachige Regänte va Frybùrg, wo gmiint hii, iines Züu i de Eidgenosseschaft besser z erreiche.

Wie de Sproochalldag in de Stadt ussgsee het, weiss mer nit ganz. D Sproochgmeinschafte hen in verschidne Quartier gläbt un es het z.B in de Textilindustri zwei Gerberzünft gee: e dütschsproochi un e französischsproochigi. Warschynts sin aber bsunders in de Oberschicht sehr vili zweisproochig gsi. Insgsamt isch wohl de Grossdeil vo de Bevölcherig zweisproochig alemannisch-frankoprovenzalisch gsi, un e chlyni Schicht vo Bildete uss de Oberschicht het au Kenntniss vo de Schriftsprooche Latiin, Französisch un Dütsch gha[5].

A Änderig het sich abahnt, wo zwische 1536 ù 1555 d Waadt va de Eidgenosseschaft eroberet cho isch ù demit a grossi französischi Bevöukerig im Weschte ù Süüde vam Kanton Frybùrg dezue cho isch. Im 17. Jahrhundert, wo Frankrych a grossa kulturela ù politischa Ufschwung ghäbe het, het sich d Füehrigsschicht ùmmi stärcher im Französische zuegwändet, Französisch isch zweiti Amtssprach cho. Underùm Yfluss va de französischi Revolution isch Französisch einzigi Amtssprach cho, ab 1815 ùmmi Tütsch. Ab 1830 hii di Liberaale im Französische zu de Vorherrschaft verhoufe. Dür anderi adminischtrativi Massnaame u dür d Schupolitik (bsunders a de höiere Schuele) isch d Romanisierig vürisch trübe cho.

Im 19. Joorhundert isch de frankoprovenzalisch Patois uss de Stadt verschwunde, un Französisch het sich als Umgangssprooch unter de Welsche duregsetzt.

I späterer Zyt ischs ufum Papier zunra Glichstölig va de Sprachgruppe cho. 1991 het mù erreicht, dass 22 Strasse u Plätz im Stadtchärn va Frybùrg o mit tütsche Schüuder kennziichnet cho sin.

Literatur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Lüdi, Georges: Ein historisches Beispiel für Polyglossie: Stadtsprachen in Fribourg/Freiburg i.Üe im XIV./XV. Jahrhundert. In: Nelde, P.H. (Hrsg.): Historische Sprachkonflikte. Dümmler, Bonn 1989.

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Allmänd (Commons): Category:Fribourg – Sammlig vo witere Multimediadateie

Fuessnote[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter (Ständige Wohnbevölkerung)
  2. z Jaun. Max Bürgisser: Die Jauner Mundart. In: Moritz Boschung (Hrsg.). Jaun im Greyerzerland. Freiburg im Üechtland: Deutschfreiburger Heimatverein. 1988. S. 175
  3. Lüdi 1989 pp. 42
  4. Lüdi 1989 pp. 44
  5. Lüdi 1989 pp. 43