Basel

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy

Hops zue: Navigation, Suech
Wappe
Wappe vu Basel
Basisdate
Kanton: Baselstadt
Bezirk: keini Bezirk
BFS-Nr.: 2701
PLZ: 4000
Koordinate: 47° 33' n. Br.
7° 35' ö. L.
Höchi: 260 m ü. M.
Flächi: 22,75 km²
Iwohner: 166'593 (30. Oktober 2005)
Websyte: www.basel.ch
Charte
Charte vu Basel
Dialäkt: Baseldytsch

Basel (IPA: [b̥aːsəl], frz. Bâle [bɑːl], ital. Basilea [bazi'lɛːa]) isch e Schwizer Stadt am Rhy im Halbkanton Basel-Stadt und glychzytyg d'Kantonshauptstadt. Basel isch die drittgreeschti Stadt vo dr Schwyz. 188'000 Persone läbe 2004 im Kanton Basel-Stadt; und 690'000 in dr Trinationale Agglomeration Basel (TAB), was Basel zum zweitgreeschte Balligsruum vor Schwiz macht.

Inhaltsverzeichnis

[ändere] Geografi

Ussicht uf Basel

Basel liggt im Nordweschte vo dr Schwyz am Rhy und isch e groosses induschtriells Zentrum fyr die chemischi- und pharmazeutischi Industrie. Basel isch e Gränzstadt und liggt näbe Dytschland und Frankrych. D'Region Basel zämme mit em sydwestlige Sydbade und em Süd-Elsass haisst Regio TriRhena. Basel wird im Volksmund au als dytschsproochige Dail vo dr Romandie (franzeeschsprochig Westschwyz) gnennt; das liggt vor allem an de ähnlige Resultat bi nationale politische Abstimmige (d Dytschschwyz stimmt eher konservativ, d Westschwiz und Basel eher e weeneli liberal) und au durs Motto vo dr Stadt, "Basel tiggt anders". Usserdäm hett me in Basel friener allewyl Franzeesch greedet, wenn me sich hett welle fyrnähm ussdrugge.

[ändere] Quardier

D Schdadt Basel isch in 19 Quardier iideilt, die meischte in Grossbasel uf dr lingge Siite vom Rhii, dr Räscht in Glaibasel.

  • D'Grossbasler Quardier: d Grossbasler Altschdadt, d Vorschtedt, Ring Quardier (Am Ring), Breiti (Breite), Dalbevorschtadt (St.Alban), s'Gundeli (Gundeldingen), Bruederholz (Bruderholz), Bachlätte, Gotthälf, Iiseli Quardier (Iselin), Santihans (St. Johann).
  • D'Glaibasler Quardier: d'Glaibasler Altschdadt, Gloore Quardier (Clara), Wettschtei (Wettstein), Hirzbrunne (Hirzbrunnen), Roosedaal (Rosental), Mattys (Matthäus), Gliibi (Klybeck), Glaihünige (Kleinhüningen), wo 1893 iigmeindet worden isch.

[ändere] Quardier und Gmeinde vom Kanton Baselschdadt

Basler Quardier
Quartier ha Quartier ha
Grossbasler Altschdadt 37,63 Glaibasler Altschdadt 24,21
Vorschtedt 89,66 Gloore Quardier 23,66
Ring Quardier 90,98 Wettschtei 75,44
Breiti 68,39 Hirzbrunne 305,32
Dalbevorschdadt 294,46 Roosedaal 64,33
Gundeli 123,19 Mattys 59,14
Bruederholz 259,61 Gliibi 91,19
Bachlätte 151,39 Glaihünige 136,11
Gotthälf 46,62 Schtadt Basel 2275,05
Iiseli 109,82 Rieche 1086,10
Santihans 223,90 Bettige 222,69
Kanton Basel-Schdadt 3583,84

Es git au inoffizielli Quardier: Emn ä Deil vo Bachlätte und Gotthälf wird Neubad gsait, Channefeld isch in Santihans, d Lehmatt in dr Breiti.

[ändere] Iiwohner

Iiwohner vo dr Schdadt Basel

1774 het Basel nume 15.040 Iiwohner gha und isch au in de neggschte Johrzähnt nume langsam gwachse bis wäge dr Induschtrialisierig in dr zweit Hälfti vom nünzähte Johrhundert Schdadtbevölkerig schtark het afo wachse. Anderi Schwiizer Schdädt hei vil Nochbergmeinde iigmeindet, aber Basel het sich nit chönne usbreite. In dr zweite Hälfti vom zwanzigschte Johrhundert si vil Schwiizerbürger vo Basel in s Baselbiet abgwanderet, wo si niidrigeri Schtüüre müesse zahle, und d Iiwohnerzahl vo dr Schdadt isch hützudag chliiner und d Bevölkerig ermer als früener.

[ändere] Gschicht

Offiziell isch Basel vo de Römer im Johr 44 v. Chr. gründet worde und mä het 1957 2000 Johr Basel gfiirt, au wenn d Rauriker im Stadtgebiet Siidlige gha hai, bevor d Römer cho si. Um die Ziit hai d Römer uf em Münsterhügel e Kastell errichtet—mä het em General Lucius Munatius Plancus, em Gründer vo Augusta Raurica, im Rootshuus a Statue ufgstellt drwäge—astell vomene ältere Oppidum vo de Rauriker, aber d Bevölkerig isch überwiegend keltisch bliibe.

D Statue vom Lucius Munatius Plancus im Basler Rootshuus

In de neggste Johrhundert isch si romanisiert worde, vor allem die Adlige hai schnäll römischi Brüüch aagnoh. 374 wird dr Ortsnamme Basilia s erstmol urkundlig erwähnt. Um 400 si die römische Druppe abzoge und Alemanne hai sich niiderglo. Am Ändi vom sechste Johrhundert isch Basel an d Franke gfalle.

[ändere] D Bischofsschdadt

Basel isch im sibte Johrhundert ä Bischofssitz worde, und um 900 zum Königriich Hochburgund cho. 917 isch d Schdadt vo den Ungare zerschtört worde. 999 isch d Abtei Moutier-Grandval und alles wo drzue ghört het em Bischof Adalbero II. vo Basel gschänggt worde. Das isch dr Afang vom Fürschtbischdum Basel gsi.[1] 1010 het dr Neubau vom Münschter agfange und 9 Johr schböter isch s konsekriert worde.[2] 1033 isch Basel e Deil vom Heilige Römische Riich worde, wo dr Kaiser Konrad II. zum König vo Burgund gwehlt worden isch. An dr Riichsversammlig z Basel im Johr 1061 isch dr elfjöhrig Kaiser Heinrich IV. mit dr Chrone vo Rom krönt worde. Um 1100 isch die erschti Schdadtmuure baut worde und um 1225, underem Bischof Heinrich vo Thun, die erschti Rhiibrugg, wo vo dr jüdische Gmeind finanziert worden isch.[3] Chliibasel isch baut worde für zum d Brugg z sichere. 1263 het d Bürgerschaft s Mitschbroochrächt vom Bischof Heinrich vo Neueburg übercho. Im enä Groosbrand si 1294 sächshundert Hüüser verbrennt. 1348 isch fascht d Hälfti vo dr Bevölkerig an dr Pescht gschtorbe. Mä het dä Jude schuld gä und am 9. Januar 1349 si alli Jude, wo noch em Wienachtspogrom vom vorige Johr no in dr Schdadt bliibe si, zsämmedriibe und läbig verbrennt worde.[4][5] 1356 het es Ärdbebe und ä Grossbrand a grosse Deil vo dr Schdadt zerschtört. 1362 si die erschte Jude sit dr Pescht wider z Basel iizoge und drei Johr schböter het d Schdadt s Schtüürrecht über d Jude vom Kaiser Karl IV. übercho. 1392 het sich Basel scho wieder gnueg erholt gha, für zum Chliibasel em Bischof Friedrich vo Blankenheim für 29.000 Gulden abzchaufe. Zu sällere Ziit hai d Bürger au eis Rächt nach em andere ihrem Bischof abkauft. 1397 het die zweit jüdischi Gmeind Basel verloh will allethalbe gege sä ghetzt worden isch. Dr Root het druf beschlosse, keini Jude meh z Basel uffznäh, was mit Uusnahme bis öbbe 1800 äso bliiben isch.

Basel 1493

Währed em Konzil vo Basel (1431-1449) isch dr Gegebabscht Felix V gwehlt worde. Zu sällere Ziit het mä afo Bapiir mache in dr Schdadt und ä Generation schböter het me au afo Büecher drucke. Bekannti Basler Drucker si dr Johannes Petri (1441-1511), dr Johann Amerbach (1444-1513) und dr Johann Froben (1460-1527) gsi. 1444 isch bi St. Jakob es eidgenössischs Kontingent vo de französische Armagnake gschlage worde, aber d Franzose hai s Gebiet druf verloh. 1460 het dr Babscht Pius II. d Uni gschtiftet. 1471 het Basel vom Kaiser Friedrich III. s Rächt übercho Früehlig- und Herbschtmässen abzhalte.[6] Im Schwobechrieg isch Basel de Eidgenosse nochgschtande. Dr Chrieg isch mit em Friide vo Basel 1499 z Änd gange. Eini vo de indiräkte Folge vom Chrieg isch gsi, ass Basel 1501 dr Eidgenosseschaft biidrätten isch.

Im 15. Johrhundert het in Nordeuropa dr Häxewahn zuegno, und 1484 het dr Babscht Innozenz VIII. d Bulle Summis desiderantis affectibus uusegä und d Häxebrozäss hai zuegnoh.[7] In dr Schdadt und im Bischdum Basel si vom 15. bis zum 17. Johrhundert öbbe hundert Häxeverbrennige bekannt.[8]

Dr Paracelsus isch vo 1527 bis 1528 Schdadtarzt z Basel gsi und het au Underricht gä. 1529 isch d Reformation under dr Aaleitig vom Johannes Oekolampad iigfüehrt worde und dr Erasmus vo Rotterdam, wo z Basel publiziert und underrichtet het und au vili Idee vom Proteschtantismus underschdützt het, isch uf Friiburg im Briisgau umzoge, und au dr Bischof het si Sitz z Basel ufgä.

[ändere] Die reformierti Schdadt

S Basler Münschter

Basel isch ä Zentrum vom Lehre bliibe. Im Johr vo dr Reformation het d Schdadt d Bildig überno, aber vorläufig nume die alt Latinschuel widdergfüehrt, wo vo 1541 bis 1578 vom Humanischt Thomas Platter em Ältere (1499–1582) gfüehrt worde isch. 1589 isch eins vo de erschte Gymnasie in dr Schwiiz, d Schuel uf Burg, am Münschterblatz gründet worde.

Anderi Humanischte hai au in dr Schdadt gschafft. So het dr Andreas Vesalius (1514-1564) siis Anatomiilehrbuech De Humanis Coroporis Fabrica 1543 veröffentligt. Dr Erasmus isch 1535 vo Friiburg zruggcho, aber scho im Johr druf gschtorbe.

[ändere] D Peschtepidemie

In dr Middi vom 16. Johrhundert het Basel öbbe 12.000 Iiwohner gha, do drfo si in der Peschtepidemie vo 1563/64, em "Grosse Sterbendt", ä Driddel umcho. 1576 bis 1578 si non emol 800 Lüt an dr Pescht gschtorbe, im Uusbruch, wo vo 1576 bis 1578 duurt het, hets meh as 1000 Doti gä, und vo 1609 bis 1611 si no einisch 3600 Peschtopfer gä.

[ändere] Dr Schwiizer Separatismus

Im Weschtfälische Friide vo 1648 isch d Eidgenosseschaft, wo vom Basler Bürgermeischter Johann Rudolf Wettstein verträtte worden isch, unabhängig vom Dütsche Riich worde. Vo denn aa het sich d Schwiiz us dr europäische Bolitik uuseghalte. Die französischi Revolution het d Schwiizer in konservativi und reformfreudigi Kanton gschbalte. D Schdadt Basel het afänglig dr Iimarsch vo de revolutionäre französische Druppe durchus begrüesst, wenn si sich au in churzer Ziit zimlig verhasst gmacht hei dur ihr Benäh. Nach de Napoleonische Chrieg isch s Fürschtbischtum Basel am Wiener Kongress (1815) ufdeilt worde zwüsche Basel und Bärn: Bärn hets Laufedaal und dr Jura übercho und Basel s Birsegg.

[ändere] D Kantonsdeilig

Lueg au dr Ardikel über d Kantonsdeilig a

In de 1830er Johr nach dr Wahl vom Bürgerkönig Louis-Philippe in Frankriich het s liberale Baselbiet agfüehrt vom Stephan Gutzwiller d Gliichberechtig mit dr konservative Schdadt verlangt. Basel het am 3. Auguscht 1833 es Kontingent mit Kanone in Richtig Lieschtel gschickt, wo denn an dr Hülfteschanz bi Braddele vo Baselbieter Druppe gschlage worde isch.[9] S isch druf zur Deilig vom Kanton Basel in zwei Halbkantön, Baselschdadt und Baselland, cho, und nume Bettige, Rieche und Glaihünige si bi dr Schdadt bliibe.

[ändere] Die moderni Schdadt

In de 40er und 50er Johr vom 19. Johrhundert het sich Basel afo in ä moderni Schdadt verwandle. 1844 isch dr erscht Zug in dr Schwiiz z Basel vo St.Louis her acho. 1849 het mä d Museum in dr Auguschdinergass baut, und vo 1859 a si d Schdadtmuure abbroche worde und nume ä baar vo de grössere Schdadtdoor, s Schbaledoor, s Santihansdoor und s Dalbedoor, het mä lo si. Nochdäm s in 1855 än Uusbruuch vo Cholera und 1865 vo Typhus mit hunderte vo Dote ge het, isch in 1875 die öffentligi Wasservorsorgig iigfüehrt worde. D Wettschdeibrugg isch die zweitältischti Rhiibruugg z Basel und isch 1879 baut worde. Im Johr 1881 isch Basel die erscht Schdadt in dr Schwiiz gsi, wo än öffentligi Telifonzentrale baut het. 1899 isch s erscht Elektrizidetswärk an dr Voltaschdrooss uufgmacht worde.

1901 isch s Roothus renoviert und vergrösseret worde. Im Generalschdreik vo 1919 isch s Milidär uufbote worde und het fümf Demonschdrante verschosse. 1926 het im SSB Bahnhof dr erscht Basler Radiosänder afo sände fümf Johr vor em Radio Beromünschder, und vierzäh Johr schböter isch er ufs Bruederholz züglet worde.

Au im Soziale isch Basel vorus gsi. D AHV (Alters- und Hinderbliibene-Versicherig) isch z Basel lang vor dr räschtlige Schwiiz scho 1932 iigfüehrt worde, und 1936 isch ä neui Schdüür vo de Wehler agnoh worde, wo öffentligi Baubrojekt zahlt het und so Arbet für die Arbetslose gschaft het.

Im zweite Wältchrieg isch Basel vo de Amerikaner us Versehe bombardiert worde. Dr Schade isch aber chlii gsi. 1953 isch dr Flugblatz Basel-Mulhouse iigweiht worde as dr erscht bi-national Flugblatz vo dr Wält. Siit 1993 isch er sogar tri-national.

[ändere] D Mäss- und Kongrässschdadt

S alte Symbol vo dr Muschdermäss

Basel het scho früeh ä zentrali Schdellig im Handel vo dr Region gha. D Rhiibrugg us em 13. Johrhundert het dr Dransbort und s Reise erliichderet. Dr erscht grooss Kongräss isch s Konzil gsi, wo vo 1431 bis 1449 z Basel ghalte worde isch, und wo as indiräkti Folg d Gründig vo dr Universidet im Johr 1460 gha het.

11 Johr schbööter het Basel s Mässerächt übercho. D Früehligsmäss isch nur a baar Johr abghalte worde, aber d Herbschtmäss git s sit denn jedes Johr mit wenige Uusnahme und isch die gröschti Johremäss vo dr Region worde, und sit 1917 git s mit dr Muschdermäss (abkürzt MuBa) au widr ä jöhrligi Früehligsmäss.[10]

1499 si z Basel d Eidgenosse und im Kaiser Maximilian siini Abgeordnete zsämmecho und hai underem Druck vom mailändische Vermiddler Galeazzo Visconti ä Friide underzeichnet. Au im erschde Koalitionschrieg vo de europäische Mächt gege die revolutionäri Französischi Republik het d Schdadt ä Rolle gschbiilt, wo dr frankophil Basler Schdadtschriiber Peter Ochs zwüsche de Preusse und de Franzose und denn au zwüsche de Schbanier und de Franzose vermiddlet het. D Friidensverdräag si im April und im Juli 1795 z Basel underschriibe worde.[11]

Im Auguscht 1897 hai d Zionischde ihre erscht Kongräss z Basel abghalte und d Gründig vom enä jüdische Schdaat beschlosse. Au ä baar schbööteri Zionischde Kongräss si z Basel abghalte worde.[12]

Au d Arbeiterbewegig het z Basel Köngräss abghalte. Die Erschti International isch 1869 z Basel zsämmecho in dr Erwartig, dass d Revolution grad um än Egge siig;[13] und 1912 het dr usserordentlig Kongräss vo dr Zweite Internationale schdattgfunde wäge de Chrieg, wo denn uf em Balkan usbroche gsi sind.

1984 isch s Kongrässzentrum Basel eröffnet worde.

Am 5. Mai 1992 isch d Basler Konvention (dr vollständig änglisch Titel isch Basel Convention on the Control of Transboundary Movements of Hazardous Wastes and Their Disposal), wo dr Export vo gföhrlige Abfäll vo de riiche in die arme Länder verbietet, in Chraft drätte.

[ändere] Universität

Basel het die eltscht Universität vo der hittige Schwyz. Si isch anno 1460 grindet worde. Dr Erasmus, dr Paracelsus, dr Daniel Bernoulli, dr Leonhard Euler und dr Friedrich Nietzsche hänn alli zämme dert gschafft.

D Basler Uni het die vier klassische Fakultete: Medizin, Jura, Theologii und Philosophii und drei moderni: Naturwüsseschafte, Wirtschaftswüsseschafte und Psychologii. Si isch mit öbbe 11.000 Schdudierende chlii, het aber ä guete Ruef.[14]

[ändere] Sport

Basel gilt als erfolgrychi Sport-Stadt. Dr FCB (FC Basel) isch scho syt ainiger Zyt dr erfolgrychschti Fuessball-Club vo dr Schwiiz. 2008 wird z Basel und in andere Stedt die europäischi Maischterschaft im Schutte ussdrait. S "Davidoff Swiss Indoors" isch s greeschti Indoor-Tennis-Event in Europa. Im Joor 2002 sinn World Judo Championships in Basel ussdrait worde. Basel het s greeschte Schutt-Stadion vo der Schwiiz, dr St. Jakob Park mit 41 539 Sitzplätz. D St. Jakobs-Arena isch e modärni Yshockey-Halle. Nit z vrgässe sin die zahlryche Sportler us dr Agglomeration vo dr Region Basel. Zem Byspiil dr Roger Federer, wo bekanntlig dr beschti Tennisspieler vo dr Wält isch (sit 2004), dr Alex Frei, wo "Topscorer" in dr franzeesische Liga gsi isch, und d Pätty Schnyder, wo au e erfolgriichi Tennisspiilerin isch.

[ändere] Dialäggt

S'alt Baseldytsch hett innerhalb vo de dytschschwyzer Dialäggt e Sonderschtellig - ainersyts us linguistische Grind: S isch als ainzige weschtschwiizer Dialäggt niederalemannisch. Anderersyts gniessts e bsunders Prestige, wo mit dr Basler Fasnacht z tue het.

[ändere] Verkehr

Badischer Bahnhof

D lokale öffentliche Verkehrsmittel wärde vo dr Basler Verkehrsbetrieb betriibe. D'Drämmli sin sit am 06.05.1895 uff de Schiine und schrybe mit ihrer griene Farb in dr Basler Gschicht e wichtig Kapitel. Allerdings hetts d'BVB scho fast 14 joor friener gää: Us em Projäkt vo 1874 isch am 11.07.1881 d'BVB e annerkannte e.V. worde und isch offiziell fir alli Lyt zuegänglig gsi. Usserdäm teilt sich d Stadt Basel mit Milhuuse (Frankriich) und Friiburg im Briisgau (Dütschland) dr Euroairport. Dr Flughafe het Vrbindige zu allne grössere Städt vo Europa und het vorallem durch d Fluggsellschaft Easy Jet en Uffschwung erlebt.

[ändere] Wichtigi Persoone wo z'Basel uff d'Wält kho sinn oder deert gschafft hänn

[ändere] Quelle

  1. ↑ The New Encyclopaedia Britannica, Encyclopaedia Britannica, 1993, S.659
  2. ↑ Henry Montague Hozier, William Henry Davenport Adams, The Franco-Prussian War: Its Causes, Incidents, and Consequences, W. Mackenzie, 1872, S.42
  3. ↑ Zur Geschichte der Juden in Basel
  4. ↑ Die Basler Juden im Mittelalter
  5. ↑ Pest und Judenverfolgung vom Jakob Twinger von Königshofen
  6. ↑ Seit wann gibt es die Basler Herbstmesse?
  7. ↑ Hans Gleixner, '"Wenn Gott nicht existiert...": Zur Beziehung zwischen Religion und Ethik', 2005, ISBN 3-506-72931-4, S.169
  8. ↑ Hexenprozesse in Basel
  9. ↑ Mythos Hülftenschanze - der 3.August 1833
  10. ↑ Geographisches Institut, Universität Basel, Regio Basiliensis, Verlag Helbing & Lichtenhahn 1959, S.96-99
  11. ↑ Staatsarchiv des Kantons Basel-Stadt, Festschrift des Staatsarchivs Basel-stadt, 1899-1949, 1949, S.101
  12. ↑ Adolf Boehm , Die zionistische Bewegung, Welt-Verlag 1920, S. 147
  13. ↑ Leslie Derfler, Paul Lafargue and the Founding of French Marxism, 1842-1882, Harvard University Press 1991, S.74ff.
  14. ↑ Academic Ranking of World Universities 2007

[ändere] Lueg au

[ändere] Allmänd

Commons
 Allmänd (Commons): Basel — Witeri Mulitimediadateie zum Artikel


Vun "http://als.wikipedia.org/wiki/Basel"
Persönlichi Wärkzüg
Buech aalege