Kanton Bern

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Kanton Bern
Canton de Berne
Wappe vum Kanton BernCanton de Berne

Basisdate
Staat: Schwiiz
Abchürzig: BE
Amtssproche: Deutsch (86 %),
Französisch (11 %)
Hauptort: Bern
Flächi: 5'959 km²
(Rang 2)
Iwohner: 991'562 (2012)
(Rang 2)
Bevölkerigsdichti: 166 Iw./km²
(Rang 16)
Bitritt zue dr
Eidgnosseschaft:
1353
Kantonshyme: Berner Marsch (inoffiziell)
Websyte: www.BE.ch
Lag
Lag vum Kanton in dr Schwyz
Charte
Charte Kanton BernCanton de Berne

Dr Kanton Bärn isch e Kanton im Weschte vor Schwyz. Bärn isch flächemässig (nach Graubünda) u bevöukerigsmässig (nach Züri) jewyus dr zwöitgröschti Kanton vor Schwiiz.

Bärndütsch: Bärn; Dütsch: Bern; Französisch: Berne; Italiänisch: Berna; Rätoromanisch: Berna.

Geographie[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Kanton Bärn, vom Jura bis i d Aupe

Dr Kanton Bärn het di gröschti Nord-Süd-Usdehnig vo aune Kantön. Är geit vom Jura über ds Mittuland bis i d Aupe. Im Norde gränzt är a Kanton Jura, im Weschte a d Kantön Nöieburg, Waadt u Fribourg, im Oschte a d Kantön Solothurn, Aargou, Luzärn, Obwaude, Nidwauden u Uri u im Süden a Kanton Wauuis.

Dr Bärner Jura ghört zum Fautejura, d Houptstadt isch Moutier.

Südlech dervo befindet sech zwüschem Bielersee, Murtesee u der Stadt Bärn im Aaretaul ds Bärner Seeland, wo dür d Juragwässerkorrektur vo Sumpfland zum Gmüesgarte vor Schwyz isch worde.

Im Nordoschte vor Stadt Bärn ligt d’Region Oberaargou (wo nid zum Kanton Aargou ghört). D’Houptstadt vom Oberaargou isch Langethau. De Oberaargou isch im Süüde sehr hügelig u geit natlos is Ämmithau über. Im Norde isches eher flächer, respektiver witer hügeliger, wöu de d’Landschaft i solothurnisch Jura übergeit. Besidlet isch de Oberaargou houptsächlech im Norde ir Region Langethau/Herzogebuchsi/Wange a dr Aare. Dür das wird de Oberaargou ir Regu aus Randregion agluegt. De Dialäkt vom Oberaargouer wird mängisch vo de räschtleche Bärner aus Soledurnisch u vo de Soledurner aus Bärndütsch ufgno. Di wichtigschte Gwässer vom Oberaargou sy d’Langete, wo am Langethetau u ar Schtaat Langethau de name git, u d’Aare. Im Gränzgebiet zue Soledurn het de Oberaargou zuesätzlech no de Äschisee. D’Gränze vom Oberaargou heisech mit de Kantonsverwautigsreform verschobe. Das het zur Foug, dass ehemalegi Oberaargouer Gmeinde hüt zum Ämmithau ghöre und umgchert (z. B. Walterswil, Huttwil, Wyssachen, Eriswil). Berüehmt isch de Oberaargou ir Vergangeheit für syni Rüebene gsii u hüt isch de Oberaargou houptsächlech aus innerbärneschi Schtüüreoase bekannt.

Öschtlech vor Stadt Bärn ligt ds Ämmithau, wo zu de Voraupe ghört u vo wo der berüemt Ämmitaler Chäs chunt (nid nume vo dört). Im Oschte wirds vom Napf abgschlosse. Di grööschte Schtaat vom Ämmithau heisst Burgdorf. Houptort (und Sitz vom Regierigsstatthauteramt) im Verwautigskreis Ämmitau isch nach der nöie Reform aber Langnou. D’Verwautigskreise Ämmitau und Oberaargou büude zäme d’Verwautigsregion Ämmitau-Oberaargou. Im Dialäkt vom Ämmithau, wo im Unger- u Ober-Ämmitau verschiden isch, sy viu kelteschi Wörter enthaute blibe, wie «Charrä» für Outo oder «Bänne» für e Höiwagge. De Dialäkt vom Ämmithau passtsech auerdings immer wie meh ar Region Bärn a u dür das schtärbe die ursprüngleche Wörter vom Ämmithau immer wie meh us. De Dialäkt vom Ämmithau giut usserhaub vom Ämmithau ou aus eher vougär.

Im Süde vom Kanton ligt ds Bärner Oberland. Daderzue ghören im Oschte ds Haslital, der Brienzersee, der Thunersee u ds Jungfrougebiet, im Weschte d Regione Saanenland, Simmental, Frutigland (Adelboden) u Lötschberg.

Bevölkerig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Sprache[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Dütsch: 802'740
Französisch: 74'338 (im Jura u der zwöisprachige Stadt Biu/Bienne
Italiänisch: 26'359
Rätoromanisch: 875
Angeri: 53'880

Religione - Konfessione[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Reformiert: 691'812
Katholisch: 172'906
Christkatholisch: 1'263
Jüdisch: 803
Angeri: 50'059
Konfessionslos: 41'350

Es git im Kanton Bärn vrglychswys viu Mitglider vo proteschtantische Freichilene, bsungers im Ämmitau u im Bärner Oberland.

Verfassig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Di gäutendi Kantonsverfassig datiert vom 1993.

Legislative[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Der 160-chöpfig Grossi Rat isch d Legislative vom Kanton. Är wird vom Vouk für nen Amtsduur vo jewyus vier Jahr gwäut. Über Volksabstimmige - obligatorisches Referendum by Verfassungsänderige, fakultativs Referendum by Gesetzesänderige (wenn vo mindeschtens 10'000 Stimmberächtigte verlangt), Vouksinitiative (vo mindeschtens 15'000 Stimmberächtigte ungerstützt) – nimmt ou ds Vouk ar Gsätzgäbig diräkte Ateu. Ds Vouk cha ufem Wäg vore Vouksabstimmig der Grossi Rat ou vor Ablouf vor ordentlechen Amtsduur abberüeffe, we das vo mindeschtens 30'000 Stimmberächtigte beaatreit wird.

Wahlergebnis un Sitzverteilung vo dr Wahl vom 28. März 2010
Partei Prozent
(2010)
Sitz
Schwiizerischi Volkspartei (SVP) 26.62 % 44
Sozialdemokratischi Partei (SP) 18.86 % 35
Bürgerlich-Demokratischi Partei (BDP) 16.03 % 25
Freisinnig-Demokratischi Partei (FDP) 10.34 % 17
Grüeni Partei (GPS) 10.1 % 16
Evangelischi Volkspartei (EVP) 5.9 % 10
Eidgnössisch-Demokratischi Union (EDU) 4.4 % 5
Grüenliberali Partei (glp) 4.07 % 4
Parti socialiste autonome (PSA) 1.04 % 3
Chrischtlichdemokratischi Volkspartei (CVP) 1.16 % 1
Sonstigi Parteie 0.83 %

Der Bärner Grossi Rat trifft sech nid wöchentlech, wi's by einige andere Kantonsparlamenten üeblech isch, sonder i virtujährliche Sessione.

Exekutive[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Exekutive isch der sibechöpfig Regierigsrat ( 3 SP, 1 Grüne Partei der Schweiz, 1 SVP, 1 FDP,1 BDP ), wo vom Vouk ou uf vier Jahr gwäut wird. Mindeschtens 30'000 Stimmberächtigti chöi scho vor Ablouf vo dere Periode beatrage, das er söu abberueffe wärde; denn mues ds Vouk drüber abstimme. Gägewärtig wird der Regierigsrat vom Regierigspresidänt Andreas Rickenbacher (SP) gleitet.

Judikative[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Oberschts kantonaus Gricht isch ds Obergericht; ihm ungergordnet sy d Amts- u Kreisgricht. Wyteri Gricht sy d Verwautigsgricht, ds Wirtschaftsgricht u ds Jugendgricht.

Parteiesystem[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Der Kanton Bärn isch e traditioneu bürgerleche Kanton, woby d SVP (in Bärn zum grosse Teu no d traditioneui Bure- u Gwärbpartei) di dominierendi Roue spiut. Di evangelischi Parteie EVP (Mitti) u EDU (wyt rächts) sy im reformiert prägte Bärn sehr starch, während di (aus katholischi empfundnigi) Bundesratspartei CVP im Kanton Bärn e Chlypartei isch. Augmein sy im Kanton Bärn viu Chlyparteie verträte.

Verchehr[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Der Kanton Bärn ligt a de Bahnverchehrsachse Züri – Frybùrg – Lausanne – Gänf (Oscht-Wescht) u Basu – Lötschbärg – Simplon – Italie (Nord–Süd), wo sech ir Stadt Bärn chrütze. Im Norde quert d Jurasüdfusslinie (Züri – Bieu – Nöiäburg – Lausanne), im Süde d Schmauspurbahn Luzärn – Brünig – Interlake – Montreux (Golden-Pass). Wyteri Täler sy dür diversi Schmauspurbahne erschlosse: Bärner Oberland-Bahn, Wängneraupbahn, Jungfroubahn, Meiringen-Innertkirche-Bahn.

Bärgbahne: Bärgbahn Lutterbrunne-Mürre, Schynigi-Platte-Bahn

Näbe der Bahn spiut ds Poschtouto e grossi Roue, einisch by der Erschliessig vo de Sytetäler, denn aber ou für di berüemte touristische Linie über Grimsupass, Suschtepass oder Grossi Scheidegg.

D A1 St. Gaue – Gänf füert dür ds Mittuland u d Stadt Bärn. I nord-südlicher Richtig füert d Outobahn A6 bis nach Meiringen öschtlich vom Brienzersees. Vo dört starte d Passroutene Brünig (uf Luzärn), Suschte (i Uri) u Grimsle (i ds Wauuis, uf Graubünden u i ds Tessin). By Spiez zweigt d Lötschbärgroute ab, wo überen Outoverlad düre Lötschbärgtunu mit em Wauuis u via Simplonpass mit Italie verbindet.

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Zur Eidgnosseschaft zueghörig syt 1353: Bärn ghört dadermit zu de Acht Aute Orte vor Eidgnosseschaft (Uri, Schwyz, Unterwaude, Luzärn, Zug, Glarus, Züri, Bärn).

Stedt u Orte[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Stedt u Orte vom Kanton Bärn

Lueg ou: Gmeinde vom Kanton Bärn

Bezirke (ou Ämter gnennt)[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Bezirk vom Kanton Bärn

Lueg ou: Amtsbezirke (frz. districts) vom Kanton Bärn

Kultur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Musig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Allmänd (Commons): Kanton Bern – Sammlig vo witere Multimediadateie