Zürichdeutsch

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Dialäkt: Züritüütsch
Zuercher Mundarten.png
Sprachecharte vom Kanton Züri
    Wëschpi/Wäschpi, eng/äng
    Aabig/Oobig
    nid/nöd
    e Chind/es Chind (veräifacht)
    Summer/Sumer, machid/mached, olt/alt

Züritüütsch isch de hööchalemannisch Dialäkt vo de Stadt Züri und irer Umgäbig.

Gebiet[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Als Gebiet vom Züritüütsche gilt de Kanton Züri, aber ooni d Gebiet nördlich vo de Thur (s Wiiland, mit de Wiiländer Mundart) und em Rii (s Rafzer Fäld), wo zum Ostschwiizerische Dialäkt ghööred. Züritüütsch wird i sächs Under-Mundarte undertäilt:

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Speziell zürcherischs Alemannisch isch sit em 14. Jaarhundert us em Mittelalemannisch beläit, mit em Eberhard Müller siinere Chronik. De Titel luutet

diess buoch hiess Herr eberhart müller Ritter schultheiss der statt zu zürich schriben und sind die krieg und louff so die von zürich gehept hand in der jarzal als die hinnach geschriben staut des ersten von der mordnacht

Und en Iitrag wo d Zürcher grad Rümlang verwüeschted,

Item ain sant ulrichs abent Do man zalt CCCLXXXV jar do gewunnent wir rümlang und brachtend vil genss und hüner und tuben und stauchend durch Better und stampfetend häfen und kessi und liessend den win uss.

I dere Chronik wird vo de Zouftrevoluzion vo 1336 prichted, und d Ereigniss vo de Ziit nachem Biitritt vo Züri zu de Eidgenosseschaft bis 1386.

Us de 1520er Jaar hämmer dänn d Bible, wo de Zwingli zäme mit em Leo Jud und anderne übersetzt hät. De Zwingli isch aber us Wildhuus im Toggeburg gsii und ekän gebürtige Zürcher, und de Leo Jud isch sogaar usem Elsass choo. Doozmaal hät s en eidgnössischi Kanzleischpraach gää, wo mee oder weniger äinheitlich gschribe worde isch. Die isch aber im 17. Jaarhundert wider underggange, wil sich immer mee ä tüütschi Schtandardschpraach duregsetzt hät, und au d Zürcher Bible hät sich bi jedere Revision de Lutherbible aagnööcheret.

Phonologii[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Vokäl[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Wie bi de andere Schwiizertüütsche Mundarte isch d Vokallengi distinktiv. I de Schwyzertütsche Dialäktschrift vom Eugen Dieth – a däre orientiert sich d Schriibwiis vo Weber und Bächtold (1983) – wärded d Langvokal mit Doppelbuechschtabe bezäichnet. S Züritüütsche kännt 15 phonologisch distinktivi Vokalfarbe. i, o, ö, u und ü käned zwoo phonologisch verschideni Serie vo Langvokäl, ii, oo, öö, uu, üü und ìì, òò, ö̀ö̀', ùù, ǜǜ. Hüt wird das aber immer weniger underschide. Scho de Weber und Bächtold regischtriered òò nu na i Äigenäme, hüt sind au ìì, ùù, ǜǜ wiit ume verloore. Nur ö̀ö̀ isch au hüt no überal läbig, warschinlich gschtützt dur sini Role als Umluut vo aa (em mittelhoochtüütsche lange /a:/), öppen i brö̀ö̀tle (bräteln, braten), rö̀ö̀tle (rät(s)eln, raten), Nö̀ö̀t (Nähte), spö̀ö̀ter (später) usw. Sis churz Gägeschtuck ö̀, wo vo Weber und Bächtold aagsetzt wird, isch aber au wiitume verschwunde. Nu i Hö̀ (Hä? Wie bitte?) git s es na.

  • a, aa: [ɒ], i Hand, Haar
  • ä, ää: [æ], i schlächt, Määl
  • e unbetonts Schwa [ə]
  • e, ee: betonts [e], i Bett, leere. De Luut cha men au mit é, éé notiere, zur Underschäidig vo Schwa bi ungwoonter Betoonig, z. B. i Fremdwöörter wie Buggé, Porpmonéé, mausé(tot)
  • è, èè: [ɛ], i fèrtig, mèrke, fèèle
  • i, ii: [i], i Rinde, Bibiili
  • ìì: offes [ɪː], in Rììs
  • o, oo: [o], i Ofe, root, Roose
  • òò: offes [ɔː], nu i Näme
  • ö, öö: [ø], i Öpfel, Rööti
  • ö̀ö̀: offes [œː], i brö̀ö̀tle, nö̀ö̀ch
  • u, uu: [u], i rund, Uufer
  • ùù: offes [ʊː], i Pùùrscht
  • ü, üü: [y], i Büsi, tüür (teuer)
  • ǜǜ: [ʏː] i tǜǜr (dürr), Tǜǜr

Diphtöng:

  • ai, ei, äi, ou, öi, au, ö̀i, ie, ue, üe. S öi [øɪ] wird hüt vo vilne Lüüt als oi [oɪ, ɔɪ] uusgschproche.

Konsonante[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S Züritüütsch hät 28 Konsonantephonem. Zue de Allophon ghööred di uvulare Frikativ [χ] un [ʁ̥] als freji Allophon vo de velare [x] un [ɣ̊]. S Phonem /r/ cha als Zungespitze- oder (sältener) Zäpfli-r ufträte.

  Bilabial Labio-
dental
Alveolar Post-
alveolar
Palatal Velar Glottal
Verschlussluut p     t       k    
Affrikat   pf t͡s   kx  
Nasal m   n     ŋ  
Vibrant     r        
Frikativ   f   s   ʃ  ʒ̊   x  ɣ̊ h
Approximant   ʋ     j    
Lateraler Approximant     l        

S Konsonanteinväntaar vom Züritüütsch bestaat, wie au suscht im Alemannisch, us Fortis und Lenis Konsonante und kännt ekäi stimmhafti Obstruänte. D Fortis (/p t k/ usw) duuret lenger wie d Lenis (/b d g/) und chönd au mit Doppeltkonsonante (/pp tt kk/) oder miteme ː (/pː tː kː/) kännzäichnet werde. Usserdäm sind d Fortis im Gägesatz zum Standardtüütsch nöd behuucht usser i Lehnwörter. Wil d Konsonantelengi au am Änd vom Wort erhalte blybt, git s im Züritüütsch ekäi Usluutverhärtig wie im Standardtüütsch.

Andersch als im Noihoochtüütsch, wo d Vokallengi zwingend vo de Silbeschtruktur abhanged, chan s Züritüütsch au nach churze Vokal äifachi Konsonante und nach lange Vokal doppleti Konsonante (Geminate) haa. Biischpiil sind schile (schielen), schare (scharren) un Chele (Kelle).

D Plosiv chönd am Aafang, i de Mitti und am Änd vomene Wort sowohl als Fortis wie au als Lenis ufträtte. D Frikativ sind im Aaluut aber alewiil Lenis.

Quelle: Fleischer, Jürg un Schmid, Stephan. (2006). Illustrations of the IPA: Zurich German. Journal of the International Phonetic Association, 36/2.

Wortschatz[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Wörter, wo innerhalb vum Alemannisch typisch für s Züritüütsch sin:

Züritüütsch Hoochtüütsch Biispiil
Pfulme Kissen
Vogelböögg Vogelscheuche
Muesueli Lätzchen
gröönele verschimmeln
Karfiool Blumenkohl
Froschblaatere Gänsehaut
Haab Bootshafen
Chrottepösche Löwenzahn D Wise isch vole Chrottepösche.
nidsi hinab, herunter, abwärts S Wasser lauft nidsi i s Meer.
Schoche Haufen Mi Frau macht en Schoche Härdöpfel zur Wienacht.
Schürgerei Polizei D Schürgerei fahrt mit Blauliecht zur Bank.
Sibesiech ausgefuchster Kerl De Seppetoni, de Sibesiech, hät de Stier iigfange!

Orthographii[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Die Notation isch vom Weber und em Bächtold und gaht uf de Eugen Dieth zrugg. Im Gebruuch werded d Gravis normaalerwiis ewäggglaa, mer verzichtet also uf di orthographisch Underschäidig vo è und e (oder ä), èè und ee (oder ää), òò und oo, ö̀ö̀ und öö, ùù und uu, ǜǜ und üü. Es muen äim aber bewusst sii, das daademit di phonologisch Information im Täggscht fèèlt, wo dur lexikalischs Wüsse mues uufpracht werde. Uf d Setzig vom Diphthong äi wird hüüfig verzichtet, und stattdem ei gschribe, analog zum Hoochtüütsch. Au da gaat Information verloore, wil i gheit schtaat ei würkli für ei, aber eigetlich schtaat äigetlich für äigetlich.

D Underschäidig vo f, v und ph isch nöd phonologisch und orientiert sich au am Hoochtüütsch. Ähnlich wie ph sött me y für ü i gwüssne Främdwörter bruuche. Es gilt aber z beachte, das es im eltere Züritüütsch und hüt na i andere Schwiizer Dialäkt zum Teil gängig isch, y für e langs und gschlosses () oder au sekundär gchürzts gschlosses i ii/i z schriibe (öppe Schwyz, Baseldytsch). Das hät historischi Gründ: Scho im 16. Jaarhundert hät me Schwytzerland, wyss, wyt und èènlich gschribe. I dene Fäll sind aber d Lengene vo de anderne Vokäl nöd markiert. Wä me d Vokallengi systematisch wott feschthalte, aso mit aa, ee, uu, oo, ää, öö etc., machts wenig Sinn, daadenäbet y statt ii z bruuche – ussert i Dialäkt, wo näbed em gschlossene lange [i:] au e langs offes [ɪ:] händ (z. B. Baseltüütsch), oder aber umgcheert i Dialäkt wo näbed em offene churze [ɪ] au e churzes gschlosses [i:] händ (z. B. Basel- und Bärntüütsch), wo also d Lengi nöd vo de Qualitèèt abhanget.

D Gruppe st, sp werded immer als scht, schp realisiert. z isch phonologisch wie ts. Es git e Stimmtonassimilation vor s, so das ds phonologisch wie ts isch (z. B. d Sach chönnt phonologisch äidüütig au tSach oder Zach gschribe werde, me ziet aber di erscht Schriibwiis im Interässe vo de Klaarhäit voor).

De feminin Artikel und s Partizipial-Präfix (Hoochtüütsch ge-) füered im Sandhi zu Geminate: Bim feminine Artikel isch de Sandhi fakultativ. Zum Biischpiil chan "die Kirche" bi tüütlicher Uusschpraach als [dxilə] realisiert werde, normaalerwiis aber als [kxilə]. Us dem Grund isch a klèèrendi Schriibwiis d Chile mögli. Andersch bim Partizip. S Partizip vo träffe isch ttroffe (gwönli gschribe troffe), und nie *gtroffe. S Partizip vo bache isch bbache (au pache gschribe), und nie *gbache. S Partizip vo gumpe isch ggumped. Bi Verbe, wo mit ch- aaluuted, füert d Gruppe gch phonologisch zu k, aber zur Klarheit vom Schriftbild chan au gch schtaa: So chame s Partizip vo chaufe als gchauft oder (sälte, wil s hoochtüütsch uusgseet) als kauft schriibe.

D Vokalisierig chan zwüsched de Underdialäkt variiere, vor alem bi archaischere Wörter. Biischpilswiis "Mond" isch als Maa, Mòò, oder Mö̀ö̀ beleit, im 20. Jahrhundert aber wiitgehend vo Mond (pl. Mönd) verdrängt worde.

Büecher[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Albert Weber: Zürichdeutsche Grammatik; Hans Rohr, Züri (1987). ISBN 3-85865-083-8
  • Albert Weber: Die Mundart des Zürcher Oberlandes. Frauefäld 1923 (= Beiträge zur Schweizerdeutschen Grammatik XV).
  • Johannes Reese: Swiss German. The Modern Alemannic Vernacular in and around Zurich. München 2007 (= Languages of the World/Materials 462).
  • Albert Weber und Jacques M. Bächtold: Zürichdeutsches Wörterbuch, Hans Rohr, Züri, dritti Uuflaag (1983). ISBN 3-85865-054-4
  • Heinz Gallmann: Zürichdeutsches Wörterbuch, Verlag vo de Neue Züriziitg (NZZ), eerschti und zwäiti Uuflaag Züri (2009). ISBN 978-3-03823-555-2.
  • Häxebränz (=Jacques M. Bächtold): 99 × Züritüütsch. Wie me Züritüütsch tänkt, redt, schrybt. Hans Rohr, Züri (1975). ISBN 3-85865-033-1
  • Adolf Guggenbühl: Uf guet Züritüütsch. Ein kleines Wörterbuch für den täglichen Gebrauch. Züri 1953.
  • Viktor Schobinger:
    • Zürichdeutsche Kurzgrammatik. 3. überarbäiteti Uuflaag Zürich 2007 (s eerscht Maal 1984 usechoo). ISBN 978-3-908105-65-7.
    • Zweifelsfälle – säit me soo oder andersch? dialäkt zum naaschlaa wien im wörterbuech. ISBN 3-908105-63-3
    • Zürichdeutsch kurz und bündig (2006). ISBN 3-908105-66-8
    • Grundwortschatz (2011).
  • Jürg Fleischer und Stephan Schmid: Illustrations of the IPA: Zurich German. I: Journal of the International Phonetic Association, 2006, 36/2.
  • Christoph Landolt: Dialektale Morphologie und Morphonologie im Wandel – Beispiel Zürichdeutsch. (PDF; 449 kB). I: Helen Christen, Sibylle Germann, Walter Haas, Nadia Montefiori, Hans Ruef (Hrsg.): Alemannische Dialektologie: Wege in die Zukunft. Beiträge zur 16. Tagung für alemannische Dialektologie in Freiburg/Fribourg vom 07.–10.09.2008. Stuegert 2010, S. 97–113. (ZDL-Beiheft 141)
  • Martin Salzmann: Resumptive Prolepsis: A study in indirect A'-dependencies. Utrecht: LOT, 2006 (= LOT Dissertation Series 136). Mit Chapter 4: Resumptives in Zurich German relative clauses, online under [1] (uf änglisch).
  • Heinz Wolfensberger: Mundartwandel im 20. Jahrhundert. Dargestellt an Ausschnitten aus dem Sprachleben der Gemeinde Stäfa. Huber. Frauefäld 1967. (Beiträge zur schweizerdeutschen Mundartforschung; 14).
  • Walter Höhn-Ochsner: Tierwelt in Zürcher Mundart und Volksleben; Hans Rohr, Züri (1976). ISBN 3-85865-037-4
  • Walter Höhn-Ochsner: Pflanzen in Zürcher Mundart und Volksleben; Hans Rohr, Züri (1972).
  • Ann Beilstein-Schaufelberger: Züritüütsch, es Lehrmittel für Framdsprachigi mit zwoo Höör-CD; me cha s online bstele under http://www.zuerich-deutsch.ch/ (2005). ISBN 978-3-033-01173-1
  • Renate Egli-Wildi: Züritüütsch verstaa, Züritüütsch rede, Leerbuech mit 2 CD. Küsnacht (2007). ISBN 978-3-033-01382-7

Lueg au[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Links[ändere | Quälltäxt bearbeite]