Geschichte der Schweiz

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
«Dr Stammbaum vo dr Eidgnosseschaft». Das Schmuckblatt us em 19. Jahrhundert illuschtriert d Entstehig vom modärne Schwiizer Bundesstaat, wo 1848 gründet worde isch. D Wappe vo «Underwalde nid em Wald» und vo «Underwalde ob em Wald» sind grad vertuuscht.

D Schwiiz existiert as Bundesstaat in ihrer gegewärtige Form sit dr Anahm 1848 vo dr Schwiizerische Bundesverfassig. D Vorläufer vo dr modärne Schwiiz si die Alti Eidgenosseschaft, e locker organisierte Staatebund wo sich vom Ändi vom 13. Johrhundert aa het afo bilde, die zentralistisch ufbauti Helvetischi Republik zwüsche 1798 und 1803, und die «Schwiizerischi Eidgenosseschaft», wo 1803 as Bundesstaat gründet und 1815 im Sinn vo der Restauration sich neu as Staatebund konstituiert het.

Staatsrächtlig het s Gebiet vo der hütige Schwiiz sit der Mitti vom 6. Johrhundert zum Frankeriich ghört, isch denn, wo das im 10. Johrhundert ändgültig in Deilriich zerfallen isch, zum grösste Deil zum Heilige Römische Riich cho. In däm siim Rahme hai die erste Eidgenosse vom 13. Johrhundert aa um d Riichsunmittelbarkeit kämpft. Erst mit em Drissigjöhrige Chrieg het sich d Eidgenosseschaft vom Riich afo löse und 1648 im Westfälische Friide hai die Drizäh Alte Ort d Unabhängikeit vom Dütsche Riich gwunne. Mit der Uflösig vom Dütsche Riich im Johr 1806 isch d Drennig vo der schwiizerische Eidgenosseschaft vo de andere dütsche Länder ändgültig worde. Ihri Souveränität isch 1815 vom Wiener Kongress bestätigt worde, wo die hütige Gränze vo dr Schwiiz bis uf chliineri Abwiichige anerkennt het.

Wichtigi Grundlinie in dr Schwiizer Gschicht si dr usbrägti Föderalismus, wo sit dr Gründig vo dr Alte Eidgenosseschaft immer e grossi Rolle gspiilt het, die bewaffneti Neutralität, wo im 16. und 17. Johrhundert het afo Form aneh, wil en anderi Ussebolitik dr Staatebund verrisse hätt, und wo vom Wiener Kongräss 1815 international anerkennt worden isch, und die diräkti Demokratii, wo as Erb vo der Französische Revolution und der Helvetik im spoote 19. Johrhundert wider iigfüehrt worden isch.

Vorgschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Us dr Altsteizyt git's Funde, wo uf bewohnti Neandertaler-Höline hiiwyse. Über längi Abschnitte vo dere Zyt, tuusige vo Johr isch di hüttigi Schwiiz vo de Alpegletscher ddeckt gsy. Ersch ab öppe 22'000 v. Chr., wo sech ds Klima erwarmet het, isch ds Gebiet wider besidlet worde. Ds hüttige Chur zum Bispil isch sit zirka 11'000 Jahr besidlet.

I dr Jungsteizyt isch s Land dicht besidlet gsy. Es git e Huuffe Fundstelle. Me fint a de Uferzone vo de Schwiizer Seene Räschte vo Pfahlboute us dr Stei- u Broncezyt.

Bevor dass d Römer sy cho, hei ir hüttige Schwiiz keltischi Stämm gläbt: d Helvetier im Mittuland, d Lepontier im Tessin, d Seduner im Wallis und am Gänfersee, d Allobroger um Gänf, d Räter i der Südoschtschwiiz (u derzue im Vorarlbärg u Allgöi) u d Rauracher im Jura um Basel. Der Julius Caesar het das alles i sym Chriegsbricht "De bello Gallico" beschriibe.

Antike[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Römerzyt[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Römer hai scho aafangs vom zweite Johrhundert vor dr Zitwändi die keltische Isubrer, wo südlig vo de Alpe gläbt hai, underworfe (197–194 vor dr Zitwändi), und churz vor em Gallische Chrieg isch au s Gebiet vo de Allobroger mit Genava (Gämf) Deil vo dr Provinz Narbonensis worde. Wo d Helvetier ids Rhonetal hei wölle uswandere, sy si im Johr 58 vor dr Zitwändi bi Bibracte vom Cäsar ufghalte und zrügggschickt worde, und d Römer hai agfange ihri Kontrolle über s Land uszbreite. No i dr republikanische Zyt si d Colonia Julia Equestris (Nyon) und Augusta Raurica (Kaiseraugst) gründet worde. S Land zwüsche de Alpe und em Rhii isch denn i ds Römische Rîch integriert worde. Zersch het de gröscht Teil vor Schwiiz zur Provinz Gallia Belgica, nächär zur Germania Superior und dr Oste zur Raetia ghört. S Wallis het zu de Provinz Alpes Graiae et Poeninae ghört.

Im Middelland si e Hufe Kolonie aagleit worde, zum die römischi Herrschaft dört z befestige. D Sicherig vo dr Rhiigränze und d Underwärfig vo de Alpevölker im Wallis und in Graubünde isch spöötistens bis zum Ändi vo dr Regierigszit vom Augustus (31 v. Chr.–14 n. Chr.) beändet gsi, und die strategisch wichtige Alpebäss si fest in römischer Hand gsi. D Römer hei chrüz und quer dur d Schwiiz Strosse bout. Entlang vo dene hei sech de Sidlige entwicklet, vor allem zwüsche Gänf und Arbon: Arbor Felix (Arbe), Ad Fines (Pfyy), Basilia (Basel), Brenodor (Bärn-Engihalbinsle), Curia (Chur), Genava (Gemf), Lousanna (Lausanne), Octodurus (Martigny), Salodurum (Soledurn), Turicum (Züri), Urba (Orbe), Vindonissa (Windisch) und Vitudurum (Oberwinterthur).

Bis in d Spotantike het die keltischi Bevölkerig vo dr Schwiiz römischi Sitte, Kultur und Sprooch übernoh, zletzt au no s Christedum. Wo dr Kaiser Diokletian die römische Brovinze im 3. Johrhundert neugordnet het, isch d Nordschwiiz zur Brovinz Maxima Sequanorum choo und em Rhi nooch isch e dichti Chetti vo befestigte Stedt, Kastell und Wachdürm aagleit worde (→ Donau-Iller-Rhein-Limes).

D Landnahm vo de Germane[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Nach em Fall vom Limes het ds Weströmische Rîch d Provinze Rätie und Helvetie nüm chönne halte und het im Jahr 401 alli Truppe zrüggzoge. D Herrschaft über d Westschwiiz isch an s Riich vo de Burgunder übergange, d Zentral- und Ostschwiiz isch vo de Alemanne kontrolliert und besiidlet worde, während d Alpegebiete witerhi in dr Hand vo kelto-romanische Lokalherrscher bliibe si. E baar vo de römische Strukture hai d Schwiiz über s Ändi vo dr römische Herrschaft use brägt: S Stroossenetz, die römische Siidlige und die alti römischi Ruumiideilig, bsunders die chirchligi Organisation mit de Bistumsgränze.

Christianisierig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Christianisierig isch i dr Schwiz ersch ab em 3. Jahrhundert nachegwise, allerdings nume spärlech. Ds Christetum het sech entlang vo de römische Strukture verbreitet. D Schwärpünkt si em Âfang ir Westschwiz gsî.

In Genf, Sion und Basel si im 4. Jahrhundert Chilene und Bischofssitze entstande. I Chiledokumänt isch bezügt, dass es 381 ä Bischof Theodul vo Martigny, um 400 ä Bischof Isaak vo Genf und 451 ä Bischof Asinio vo Chur het gä. Im Graubünde und im Tessin si im 5. Jahrhundert zahlrîchi Chilene baut und es paar Chloster (Sanggalle, Riichenau, Moutier-Grandval und Romainmôtier etc) gründet worde. I dr Westschwiz isch d Christianisierig dür d Burgunderchönige scho gförderet worde, so das im 6. Jahrhundert, wo d fränkischi Herrscher d Burgunder hei abglöst, d Westschwiz scho christlech isch gsî.

I dr Ostschwiz het's vereinzelti christlechi Gmeinschafte us dr Römerzit gä. aber di heidnische Alemanne hei dominiert. Wo di irische Wandermönche Columban, Gallus und Fridolin im 7. Jahrhundert a Bodesee si chô, hei si starche Widerstand gfunde. Di erste Chilene uf alemannischem Gebiet si Säckinge und d Einsidelei vo Gallus gsî. D Mönche si glich zimlech erfolgrîch gsî, so das es im 8. Jahrhundert i dr Ostschwiz zu vilne Chlostergründige isch chô. Di heidnische Volksbrüch hei sech glich no lang näb dene vom Christetum chönne halte.

Mittelalter[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Früehmittelalter[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Im Jahr 534 isch di burgundischi Westschwiz, 536 de ds Herzogtum Alemannie, ä Teil vom Frankerîch worde. Dür e Vertrag vo Verdun (843) isch ds Gebiet vor Westschwiz zu Lothringe übergange, de zum neue Königriich Burgund, während d Ostschwiiz als Teil vom Stammherzogtum Schwabe zum Ostfrankeriich, em spätere Heilige Römische Riich (vo dütscher Nation), cho isch. Wo d Kaiserdynastii vo de Ottone (1033) s Burgund übernoh het, het s ganze Gebiet vo dr hütige Schwiiz zum Heilige Römische Riich ghört. D Feudalisierig vo dr Gsellschaft het in dere Zit stattgfunde: d Buure hai uf ihri Unabhängikeit verzichdet für zum sich schütze und si so geistlige oder adlige Grundherre erbhörig worde.

D Königspfalz Züri, wo sit 800 di südlechschti Königspfalz in Schwabe gsi isch, isch vo de Karolinger hüfig bsuecht worde. Dr Ludwig der Fromm het für sini Töchter ds Fraumünster gründet, wo zu eim vo de rîichschte Grundbsitz i dr Zentral- und Oschtschwiz worden isch. O dr Karl der Dick isch mehrfach z Züri gsi. → Hauptartikel Schweiz im Karolingerreich

Hochmittelalter[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Für die römisch-dütsche Kaiser si d Alpebäss für d Kontrolle über Italie vo entscheidender Bedütig gsi, bsundrigs für d Romzüg, wo si gmacht hai, zum sich vom Babst zum Kaiser lo chröne. Us däm Grund hai d Kaiser sit em Früehmiddelalter im Alperuum umfangriichi Gebiet gha, wo si als Riichsguet diräkt verwaltet und nit als Lehe vergee hai. Wie au d Karolinger vor en, si au d Ottone und d Salier hüfig uf Züri greist, wahrschinlech uf em Wäg noch Italie.

Verschidnigi Adelsgschlächter hai im Alperuum rivalisiert, d Zähringer, wo im 12. Johrhundert e baar Stedt im Mittelland gründet hai, drunder Bärn, Murte, Friburg und Thun, d Kyburger, d Länzburger, d Habsburger, wo ihr Stammschloss Habsburg im Aargauische und i dr Brüggestadt Brugg im 11. Jahrhundert ihri erschti stedtischi Residenz gha hai, und d Savoyer. Im 12. und 13. Johrhundert si d Länzburger (1173), d Zähringer (1218) und d Kyburger (1263) usgstorbe und d Habsburger hai ihri Ländereie a sich grisse, so dass si die grösste Herre im Land worde si.

Wiiti Gebiet vo dr Schwiiz hai verschidnige chirchlige Institutione ghört, zum Bischbil Chlöster, Stiftige oder sogar diräkt de Bischöf oder Äbt. Vo dene si e baar im Hochmiddelalter in dr Fürstestand ufgstiige, wie d Fürstäbt vo Sanggalle oder d Fürstbischöf vo Basel, Chur, Sitte und Konstanz. Andrersits hai sich d Schtedt Züri, Bärn, Basel und Friburg vo dr fremde Bevormundig befreit und si im 13. Johrhundert zu freie Riichsstedt worde.

Dr Âfang vor Eidgenosseschaft[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Im 13. Jahrhundert isch dr Gotthardpass wägem Bou vor Tüfelsbrügg zu re Handelsschtrass worde und drmit zum ne wichtige politische Faktor. Bsunders d Habsburger si a dr Kontrolle vo dem Übergang sehr intressiert gsi.

D Waldstätte Uri und Schwyz hai sech im 13. Jahrhundert Freiheitsbrief vom Friedrich II. gholt. Di Brief hai ihne Selbschtverwaltig dürn e Landamme gsicheret. 1273 isch dr Rudolf I. vo Habsburg dütsche König worde. Är het i de Waldstätte Vögt îgsetzt, offiziell als Grichtsverträter für e Kaiser, faktisch aber als Interässeverträter für ds Hûs Habsburg. Er het o planet, sim Sohn Albrecht ds Herzogtum Schwabe (mit em Gotthard) als erblechs Herzogtum z übertrage. De wäre de si rîchsfreie Gebiet natürlech nümme rîchsfrei gsî.

D Waldstätte (oder Orte) Uri, Schwyz und Unterwalde hai druf ä Bund gschlosse. Nach dr Legände isch das uf em Rütli passiert, wo si Afang Ouguscht 1291 en ewige Bund heige beschlosse. Wo ds Theaterstück Wilhelm Tell vom Schiller isch usechô, isch die Legände ids Bewusstsî vo de Mönsche träte.

Tatsächlech isch dr erst Bund vilech scho früecher gschlosse worde (ca. 1240-1290), nume isch s im 1291i schriftlech beurkundet worde. Dä Bundesbrief isch erhalte und befindet sech momentan im Bundesbriefarchiv in Schwyz. Er isch aber sehr wahrschinlech nur ä Teil vom ene grössere Vertragswärch zwüsche de drü Orte. Öppe glîchzitig si di habsburgische Vögt vertribe worde. 1292 duet dr Albrecht, dr Sohn vom Rudolf, d Freiheitsbrief nid beschtätige.

1315 het dr Leopold I. vo Öschtrîch dr habsburgisch Machtaschpruch i dr Innerschwiiz welle düresetze. Wo s e Strit gä het zwüsche de Schwyzer und em Chloschter Eisiidle, het dr Leopold das als Âlass für e Chriegszug gnô. Sis panzerete Ritterheer isch aber in e Hinterhalt vo de Eidgenosse grate und isch i dr Schlacht vo Morgarte fasch vollschtändig vernichtet worde. Nach de Schlacht händ d Eidgenosse ire Bund am 9.Dezämber 1315 z Brunne erneueret.

Für sälbschtändig gägänüber Habsburg z blibe, het sech d Stadt Luzärn 1332 em Bund vo de Waldstätte âgschlosse.

Züri het nach dr Zunftrevolution Schwirigkeite mit em habsburgische Rapperswil übercho, wo sech di vertribene Adlige und Handelsherre hei feschtgsetzt, und het se 1351 mit emne Bündnis mit de Waldstätte glöst. O Glarus het wägem habsburgische Druck e Bîtritt wölle, het dä 1352 aber nume als Zwöitklass-Eidgenoss übercho.

Zug het nach em Zürcher Bîtritt Problem überchô mit em Handelsumschlag uf dr Gotthardroute. D Stadt Zug isch habsburgisch gsinnt gsî, d Umgebig eher eidgenössisch. Nach ere Belagerig isch Zug îgnô worde und isch 1352 em Bund bîträtte.

Di Achtörtigi Eidgenosseschaft[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Als ä Folg vom Siig über d Habsburger bi Laupe 1339 het o Bärn 1353 en «ewige Bund» mit de Waldstätte gschlosse. Däm politische Gebild sait me die Acht Alten Orte oder die Achtörtigi Eidgenosseschaft. Es het sech dadrbi nid um ne gwöhnleche Staatebund ghandlet, sondern um nes Konglomerat vo Bündniss vo de einzelne Partner unterenand. Di nächschti Usenandersetzig mit de Habsburger isch 1386 chô: Dr Leopold III. vo Östriich isch bi Sempach in offener Fäldschlacht vo de Eidgenosse besiigt worde. D Bärner händ bi Sämpach no kniffe und iri Underschtützig verweigeret, aber mit em Sempacherbrief vo 1393 isch de Achtörtigi Bund gfeschtiged worde, und das Dokumänt bedüüted eigentlich de Aafang vo de Eidgenosseschaft als unabhängigs Staatsgebild.

Innerhalb vor Eidgenosseschaft isch s 1449-1450 zum Alte Zürichrieg cho, wil sech Züri und Schwyz um d Ländereie hai gstrite, wo dr Graf vo Toggeburg het hinderlâ. Bi Sankt Jakob an der Birs si 1'500 Schwiizer dür ds 40'000 Maa starke französische Armagnakeheer, wo uf d Aawiisig vom dütsche König Friedrich IV.[1] em belagerete Züri het welle zu Hilf cho, ufgribe worde. D Franzose hei aber nach dr starche Gägewehr uf ne Witermarsch verzichtet.

Vo 1474-1478 hei sech d Eidgenosse in de Burgunderchrieg mit em Herzog Karl em Küehne usänandergsetzt. Nachdem d Bärner d Waadt, wo zum Burgung het ghört, eroberet hei ghâ, het dr Karl der Küehni ä Fäldzug unternô, isch aber am 2. März 1476 i dr Schlacht vo Grandson id Flucht gschlage worde. D Eidgenosse hei nid nume vili Gschütz chönne erbüte, sondern o ds Lager vom Herzog, wo nid grad bescheide isch usgschtattet gsî. Es par Monet später het dr Karl Murte belageret. Am 22. Juni 1476 isch er ir Schlacht vo Murte vo de Eidgenosse vertribe worde. Im nächschte Jahr si d Eidgenosse em Herzog vo Lothringe ga häufe. Dr Karl der Küehni isch am 5. Januar 1477 i dr Schlacht vo Nancy umcho.

Ä wäsentlechi Folg vo dene Chriege isch gsî, das d Fürschte vo Europa di erfolgrîche Eidgenosse als Söldner, sogenannti Reisläufer hei âgworbe. Usserdem het sech innepolitisch ds Glîchgwicht i dr Eidgenosseschaft zugunschte vo de Städt afo verschiebe. Es het ä Krise gä zwüsche dr Stadt- und Landort, wo zwei Städt, Friburg und Solothurn, wo im Chrieg mit de Eidgenosse hei kämpft, hei wölle i Bund ufgnô wärde. Bim Stanser Verkommnis isch dank em Nikolaus vo Flüe ir letschte Minute zu re Einigung chô.

Neuziit[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Di Drizähörtigi Eidgenosseschaft[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Nach em letzte Versuech vo de Habsburger im Schwabechrieg sich d Eidgenosse gfüegig z mache, hai die 1499 im Fride vo Basel de facto d Unabhängigkeit erreicht, si aber Deil vom Heilige Römische Rîch bliibe.

Mit em Bîtritt vo Solothurn und Friburg 1481, Basel und Schaffhuse 1501 und Appezäll 1513 het sech d Eidgenosseschaft uf di Drizäh Alten Ort oder die Drizähörtigi Eidgenosseschaft erwiteret. D Waadt isch eroberet worde, Lugano und Locarno hei sech äbefalls âgschlosse. Drzue si d Fürstabtai Sanggalle, d Städt Sanggalle, Biel, Rottweil, Mülhuse, Gänf und Nöieburg als zuegwandti Ort chô.

Schlachtszene us dr Schlacht bi Marignano, 1515

Am Afang vom 16. Johrhundert hai sich d Schwiizer, agstachlet vom Kardinal Schiner, als Söldner stark in dr Politik vo Oberitalie engagiert. 1506 het dr Papst Julius II. d Schwiizergarde (Cohors Helvetica) errichtet, wo no hüt di offizielli Armee vom Vatikan isch, Frankriich het bis 1507 Schwiizer Druppe gege Mailand iigsetzt und d Mailänder hai sich mit Schwiizer Reisläufer verdeidigt. Dr Höhepunkt vor eidgenössische Militärmacht isch 1513 gsî, wo si Schutzherre vom Mailänder Herzog si worde. Nach dr Niderlag gäge Frankrîch bir Schlacht vo Marignano 1515 hei d Eidgenosse Fride mit em Franz I. vo Frankrîch gschlosse und hai sich as Staatebund us fremde Händel afo usehalte. Das isch dr Afang gsi von ere de facto Neutralitäts-Politik, wil d Eidgenosseschaft als Ganzes innerlig eso verstritte gsi isch, dass si sich d Ort nüme uf e gmeinsami Ussepolitik häi chönne einige. Als Söldner hei Schwizer, vor allem di katholische, bis zum ändgültige Söldnerverbot 1859 i frömde Dienschte kämpft.

D Reformation und d Gegereformation[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Mit dr Reformation z Züri 1528 het e Kapitel in dr Schwiizer Gschicht agfange, wo d Eidgenosse vor allem mit sich sälber beschaftigt gsi si. In Stadtort wie Bärn, Basel, Schaffhuuse und Sanggalle, aber au in de Landständ Appezäll, Glarus und in den Drei Bünd het mä d Chille reformiert, und au im Thurgau, im Rhiidal und in der Fürstabtei Sanggalle het sich d Reformation grösstedeils chönne duresetze. D Innerschwiizer Landort, wo mit em Papst verbündet gsi si und de Stadtort sowiso missdrauisch gegenüber gstande si, hai sich gege d Politik vom Zwingli gwehrt, wo vorgha het, die ganzi Schwiiz wenn nötig mit Gwalt z refomiere. Das het in 1529 und 1531 zu de zwei Kappelerchrieg gfüehrt, wo 1531 mit em Kompromiss vom zweite Kappeler Landfriide abgschlosse worde si. No däm si d Ständ souverän bliibe in dr Religionsfroog und hai au in ihre Underdanegebiet d Religion vo dr Bevölkerig chönne festlege. In de Gmeine Herrschafte isch d Verbreitig vom reformierte Glaube aaghalte worde. 1541 het dr Calvin Gämf reformiert und vo dört het sich si Spiilart vom Protestantismus, dr Calvinismus, au z Frankriich und in andere europäische Länder afo usbreite.

D Gegereformation het im spötere 16. Johrhundert in the katholische Ort vo dr Innerschwiiz agfange. 1574 hai d Jesuite z Luzärn ihri ersti Schuel ufdoo und 1579 isch z Mailand s Collegium Helveticum gründet worde, en Universitet für Priester us dr Schwiiz. Dr päpstlig Nuntius für d Schwiiz het sich 1586 z Luzärn niidergloo, und denn si au no d Kapuziner in s Land grüeft worde. Die katholische Initiative hai zu grosse Spannige und Komflikt gfüehrt. D Gegereformation het in dr Nordwestschwiiz und in dr Ostschwiiz grossen Erfolg gha, aber z Appezäll hai die Reformierte ihre Glaube chönne bhalte, und dr Ort het sich in e katholische und e reformierte Halbkanton deilt.

Die konfessionelli Spaltig het d Eidgenosseschaft, meh no as d Interässeunderschiid zwüsche Stadt- und Landort, politisch geschwecht, wil d Dagsatzig kuum no fähig gsi isch, zu gmeinsame Beschlüss z cho. Gmeinsami Inträsse si konfessionelle zum Opfer gfalle. So isch d Ufnahm in d Eidgenosseschaft vo de reformierte Stedt Gämf, Konstanz, Strossburg und Mülhuuse vo de Katholike abglehnt worde. Die konfessionelli und politischi Spaltig vo der Eidgenosseschaft isch 1586 dur dr Goldigi Bund vo de siibe katholische Kantön besiiglet worde. In de Hugenottechrieg z Frankriich 1562 bis 1598 hai d Eidgenosse je noch Konfession in underschiidlige Lager kämpft: D Katholike hai dr Heinrich III. und spöter d Liga unterstützt, die Reformierte dr Heinrich vo Navarra.

Us em Drissigjöhrige Chrieg, wo Mitteleuropa vo 1618 bis 1648 verwüestet het, het sich d Eidgenosseschaft grösstedeils chönne uusehalte. Nume die Drei Bünd si vo de Habsburger und de Franzose, wo dört um d Alpepäss kämpft hai, verwüestet worde und im Birsegg, won em Fürstbistum Basel ghört het, hai d Schwede brandgschatzt. Es hät aber au andersch chönne cho. D Zürcher und d Bärner si scho churz drvoo gsi, mit Schwede e Bündnis abzschliesse, und die katholischen Ort hai mit Spanie verhandlet. Das alles isch aber dank dr schwedische Niiderlag bi Nördlinge 1634 zu nüt cho, und so isch e Bürgerchrieg und d Iimischig vo de usländische Mächt in dr Schwiiz verhinderet worde. Im Defensionale vo Wil, der ersten eidgenössische Wehrverfassig, hai die XIII Ort 1647 schliesslig die bewaffneti Neutralität beschlosse. Im Westfälische Friide im Johr druf, wo Europa neu gordnet het, isch d Eidgenosseschaft us em Dütsche Riich entloo worde.

Die starki Aristokratisierig vo de Stadtort im Zug vo der Zentralisierig vo de Landesherrschafte, die absolutistischi Tendänz vo der Herrschaftsusüebig und d Wirtschaftskrise, wo in der Schwiiz uf e «Boom» vom Drissigjöhrige Chrieg cho isch, hai grossi Unzfriideheit in de Undertanegebiet vo de Stedt im Mittelland usglöst, bsunders under de Buure. 1653 isch s dorum im Herrschaftsgebiet vo de Stedt Bärn, Luzärn, Solodurn und Basel zum Schwiizer Buurechrieg cho, wo grausam niidergschlage worden isch. Der Chrieg het die aristokratische Tendänze no versterkt und dr Grabe zwüsche Stadt und Land isch no diefer worde. Vili Buure si dorum noch em Buurechrieg in s entvölkerete Dütschland usgwanderet, wo verschiidnigi Staate Iiwanderer mit Privilegie und finanzielle Aareiz azoge hai.

E baar Johr noch em Buurechrieg het s Projekt von ere Bundesreform 1655 die konfessionelle Underschiid wider an d Dagesornig brocht. Im Erste Villmergerchrieg 1656 hai Bärn und Züri vergäblig brobiert, d Bestimmige vom Zweite Kappeler Landfriide mit Gwalt zu ihre Gunste z verändere. Der Siig vo de katholischen Ort in der Erste Schlacht vo Villmerge am 24. Januar 1656 het aber bestätigt, ass die Reformierte in de Gmeine Herrschafte schlächter gstellt gsi si. Die inneri Schwechi und Verstritteheit vo der Eidgenosseschaft het aber s Soldbündnis mit Frankriich nit in Froog gstellt, und es isch au mit em Louis XIV. vo allne Ort und Zuegwandte erneueret worde. D Eidgenosse hai vo denn aa d Aawärbig vo bis zu 16'000 Söldner erlaubt, und für das hai si Handelsvergünstigunge und regelmässigi hochi Gäldzahlige, sog. «Pensione», übercho. Spöter isch Frankriich au zum Schiidsrichter für inneri Komflikt in der Eidgenosseschaft erklärt worde und het e freis Durchmarschrächt dur d Schwiiz überchoo. D Eidgenosseschaft isch mit dr änge Bindig an Frankriich im 18. Johrhundert faktisch zum ene französische Protektorat abgsunke. Drotzdäm si noch der Ufhebig vom Edikt vo Nantes 1685 öbbe 60'000 Hugenotte in der reformierte Schwiiz ufgnoh worde und hai in de Stedt und im Jura d Textil- und d Uhrenindustrii beläbt.

Der wirtschaftlig Ufschwung in de Stedt het dr militärisch Vordeil vo de Landort lo verschwinde, dorum hai 1712 im Zweite Villmergerchrieg, wo dur religiösi Spannige in der Fürstabtei Sanggalle usglöst worden isch, die reformierte Stedt d Oberhand bhalte. Im Friede vo Aarau, wo noch der Zweite Schlacht vo Villmerge gschlosse worden isch, hai die katholischen Ort ihren Iifluss in de Gmeine Herrschafte Bade, de Freie Ämter und Rapperswil verlore und hai Bärn in d Verwaltig vo de Herrschafte Thurgau, Rhiidal und Sargans müesse ufneh. S Prinzip vo der Parität, also vo der Gliichberächtigung vo beide Konfessione in de Gmeine Herrschafte het dr katholische Vormachtstellig in der Eidgenosseschaft en Ändi gmacht.

S Ancien Régime 1712–1798[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Die Alti Eidgenosseschaft im 18. Johrhundert
D Struktur vo der Alten Eidgenosseschaft im 18. Johrhundert
Schema vo der Struktur vo der Alten Eidgenosseschaft im 18. Johrhundert
Der Historiker und Literat Johann Jacob Bodmer im Gspröch mit em Mooler Johann Heinrich Füssli

D Sterkig vo der Staatsgwalt noch em französische Vorbild vom Absolutismus under em Ancien Régime het in de verschiidene Ort zu drei Verfassigstype gfüehrt, wo aristokratischi Forme und Gottesgnadedum mit de republikanische Draditione vereint hai:

  • In de Stadtort Bärn, Solodurn, Freiburg und Luzärn s Patriziat, s Regimänt von e baar altiigsässene Gschlächter;
  • d Zunftaristokratii z Züri, Basel und Schaffhuuse, wo dr Iifluss vo de Zümft d Oligarchii vo de altiigsässene Gschlächter begränzt het;
  • in de Landsgmeindort schliesslig het sich au e gmeinsami Aristokratii vom alte Landadel und vo de Familie, wo dur e Solddienst zu Riichdum und Adelsprädikat cho si, afo bilde.

Die absolutistische Tendänze in der Herrschaftsusüebig hai im 18. Johrhundert e ganzi Reihe vo Ufständ in de bedroffene Underdanegebiet verursacht. Si si aber alli bis 1798 mit grösster Herti zsämmegschlage worde.

D Ufklärig het aber in der Eidgenosseschaft drotz de aristokratische Tendänze chönne Fuess fasse. Dr Albrecht von Haller und dr Jean-Jacques Rousseau hai mit ihre Verherrligung vo der Natürligkeit, Einfachheit und Unverdorbeheit vo der Eidgenosseschaft e regelrächti Schwiizbegeisterig und en ersti Wälle vo Touriste usglöst. Mit siner Staatstheorii het dr Jean-Jacques Rousseau au no e wichtige Biidrag zur spötere Entstehig vo der diräkte Demokratii gleistet. Züri isch dank dr grosse Zahl vo Glehrte, wo in ganz Europa bekannt gsi si, drunder dr Johann Jakob Bodmer, dr Salomon Gessner, dr Johann Heinrich Pestalozzi und dr Johann Caspar Lavater, zum «Athen an der Limmat» worde. Der Iizug vo Vernunft und Planig hai näbe der Verbesserig vo dr Infrastruktur und dr Wirtschaft au e Lockerig vo der stränge religiöse Zucht in de reformierten Ort mit sich brocht und d Konfessione si sich im Zeiche vo dr gegesiitige Toleranz wider nööcher cho.

Die ziitgenössische Dichter und Glehrte hai die ächte oder iibildete schwiizerischen Eigenarte verdeidiget und so isch zum erste Mol e Schwiizer Nationalbewusstsii entstande. 1761/62 hai sich die patriotische und ufklärerische Strömige manifestiert in der Gründig vo der Helvetische Gsellschaft, wo sich für Freiheit, Toleranz, d Überwindig vo de Standesunderschiid und dr patriotische Verbundeheit vo de Eidgenosse iigsetzt het. In der zweite Helfti vom 18. Johrhundert het d Lidderatur au s Motiv vo der gmeinsame ‹heldehafte› Vergangenheit vor Marignano entdeckt, wo denn as «Schlachtegschicht» bis ins spoote 20. Johrhundert s Gschichtsbild vo der Schwiiz bestimmt het. Dank dere gmeinsame idealisierte Vergangeheit het me so en Usenandersetzig mit der schwiirige Zit vo de konfessionelle Spannige chönne vermiide.

Vo dr Helvetische Revolution zum Bundesstaat 1798-1848[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Lueg d Hauptardikel Helvetischi Republik, D Mediationsziit, D Restauration in dr Schwiiz und Die liberali Regeneration in dr Schwiiz

1798 isch die Alti Eidgenosseschaft, währed em Franzoseniifall, vo Frankriich, resp. vo Druppe vom Napoléon Bonaparte bsetzt worde und noch em französische Vorbild isch der zentralistisch Eiheitsstaat, die Helvetischi Republik gründet worde. D Kantön, wo bis denn autonomi Staate gsi si, si zu Verwaltigseiheite degradiert worde und me het se wie z Frankriich d Départements neu iideilt. Underdanegebiet si zu neue Kantön worde: Léman, Oberland, Aargau, Säntis, Linth, Thurgau, Bellinzona, Lugano, Baden und Fricktal und die Drei Bünd zu Rhätie, und die alte Innerschwiizer Kantön zu Waldstette vereinigt worde. Genf, Mülhuuse und der Jura mit Biel si zu Frankriich cho; Neueburg isch preussisch bliibe und het kei Verbindig mit der Schwiiz meh gha. D de facto Hauptstadt isch Aarau gsi. Zwüsche 1799 und 1803 het s in der Helvetische Republik vier Staatsstreich gee (under anderem het der Waadtländer F. Laharpe d Eleiherrschaft noch em Napoleon sim Vorbild z Frankreich welle.[2]), d Iideilig vo de Kantön und au d Verfassig si e baar mol veränderet worde.

Die Schwiizerischi Eidgenosseschaft währed der Mediationszit 1803–1814

1802 si die französische Druppe abzoge und es isch zum ene churze Bürgerchrieg («Stäcklichrieg») zwüsche de Unitarier, wo für e Zentralstaat noch französischem Vorbild iidräte si, und de Föderaliste, wo de Kantön meh Autonomii hai welle verschaffe und wo wenigstens e Deil von ene die alte Kantön und s Ancien Régime het welle widerherstelle. D Unitarier hai wäge de stark verwurzlete föderale Draditione wenig Understützig vo der Bevölkerig übercho und hai dr Chrieg verlore. Erst wo dr Napoléon Bonaparte 1803 iigriffe het, isch d Schwiiz wider zur Rueh cho. Er het die politischi Elite vo der Schweiz z Paris an der Helvetische Consulta versammlet und het von ere e neui, föderalistischi Verfassig lo usarbeite, won er de Schwiizer as Mediationsakte präsentiert het. Si isch e Kompromiss gsi zwüsche däm, wo d Unitarier hai welle verdeidige, und däm, wo d Föderaliste hai welle iifüehre. D Sälbständigkeit vo de Kantön isch wider sterker worde, und der Eiheitsstaat isch zum Staatebund worde. Die «Schwiizerischi Eidgenosseschaft», so der neu offizielli Staatsname, het noch der Mediationsakte XIX Kantön gha, und deren ihri Verfassige si au in der Mediationsakte enthalte gsi und hai de Kantön grossi Freiheite in dr Gstaltig vo ihrem politische Läbe glo. Die XIII alte Kantön si wider härgstellt worde. Neu drzue cho si d Kantön Sanggalle, Aargau, Thurgau, Tessin und Waadt. S Wallis isch wäge der strategische Bedütig vom Simplonpass für Frankriich zerst en unabhängigi Republik worde und denn isch s 1810 vo Frankriich anektiert worde.

Bis zur Niiderlag vom Napoleon in de Befreijigschrieg im Herbst 1813 isch d Schwiiz e Vasallestaat vo Frankriich gsi. Schwiizerischi Truppeverbänd und Söldner si bim Chrieg z Spanie drbii gsi und hai au am Russlandfäldzug mitgmacht. Im Dezämber 1813 het sich s schwiizerische Staatswäse, wie s dr Napoleon konzipiert gha het, under em Druck vo der innenpolitische Gegerevolution und de Druppe vo der sächste Koalition, wo aagruckt si, ufglöst. Zwüsche de alte und de neue Kantön het s für e Zitli beträchtligi Spannige ge, wil die reaktionäre alte Ort ihri Underdanegebiet zrugg hai welle, und d Schwiiz isch vor eme Bürgerchrieg gstande. Die siigriichi Koalition vo de Grossmächt het aber Druck uf d Schwiizer usgüebt, und d Kantön, wo im Bundesverein vo 1813 nume lugg organisiert gsi si, hai sich im Summer 1814 änger zsämmegschlosse, so dass am 7. August 1815 mit de Kantön Genf, Wallis und Neueburg, wo neu drzue cho si, 22 Kantön mit em sogenannte Bundesvertrag d Schwiiz wider as Staatebund konstituiert hai.

D Schwiiz am Wiener Kongress 1814
D Schwiiz währed der Restauration 1814–1847

1815 het dr Wiener Kongräss die innere und üssere Gränze vo der Eidgenosseschaft anerkennt, wie si zum grösste Deil bis hüt no bestöhn. Gämf, Neueburg und s Wallis si Vollkantön worde. Bärn isch für e Verlust vo der Waadt und vom Aargau mit Gebiet vom ehemolige Fürstbistum Basel im Jura, d Stadt Biel inklusiv, entschädigt worde. Der nördligi, katholischi Deil vo däm Gebiet bildet hüte dr Kanton Jura. D Schwiiz hät no gärn wiiteri Gebiet in ihrer Umgäbig erworbe, öbbe d Umgäbig vo Gämf, d Stadt Konstanz oder s Veltlin, das isch ere aber nid glunge. Für zum s strategisch wichtige Alpegebiet us em Iiflussberiich vo Frankriich z löse, hai d Grossmächt die «immer währendi bewaffneti Neutralität» vo der Eidgenosseschaft anerkennt.

Dr «Bundesvertrag» vo 1815, wo d Mediationsakte abglöst het, het de Kantön sehr wiitgehendi Sälbständigkeit gloo. D Wehr-, Münz- und Zollhoheit si wider Kantonssach gsi. As Zentralinstanz het wie in dr alte Zit die eidgenössischi Dagsatzig fungiert, wo sich jedes Johr im ene andere vo de drei «Vorort» Züri, Bärn oder Luzärn versammlet het. Die einzigi ständigi föderali Institution isch die eidgenössischi Kanzlei gsi, wo jedes Johr mit der Dagsatzig in dr aktuell Vorort zogen isch.[3] Die konservativi Restauration het zwar s Ancien Regime nit chönne widerbeläbe, isch aber in vile Biet und Stedt as z reaktionär agluegt worde, und 1830/31 isch s under em Iifluss vo de revolutionäre Ereignis z Frankriich zun ere liberale «Regeneration» cho: Die aristokratische Vorherrschafte si an mängge Ort ändgültig broche und vo liberal-demokratische System ersetzt worde. Bis zum Sonderbundschrieg hai die Liberale gegen Katholisch-Konservativi kämpft und «Altliberali», Ahänger vo der repräsentative Demokratii mit Zensuswahlrecht, gege «Demokrate», won e diräkteri Demokratii mit allgemeinem, gliichem Wahlrächt befürwortet hai.

Im Sonderbundschrieg hai die liberale Chreft die katholisch-konservative im ene churze Chrieg underworfe und ihne e neui Verfassig ufzwunge, wo d Schwiiz in e Bundesstaat verwandlet het, und em Bund d Kompetänze in Ussepolitik, Armee, Gäldwäse und e baar andere, gsetzlig bestimmte Beriich ge het.

Dr Schwiizer Bundesstaat[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Gründig und Konsolidierig bis zum Erste Wältchrieg[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Der erst Bundesrot vo der Schwiiz, gwehlt am 16. Novämber 1848
Die erste Münze vo der neu iigfüehrte Währig «Schwiizer Franke» 1850
S «Bundes-Rothshuus» z Bärn 1857, hüte «Bundeshuus West»
Der Gämfer Henry Dunant, Gründer vom Rote Chrüz, um 1860

Am 12. September 1848 isch die ersti schwiizerischi Bundesverfassig umgsetzt worde, und d Schwiiz het sich drmit as «parlamentarische Bundesstaat» konstituiert. E Wäsensmerkmol vo der neue Bundesverfassig isch d Vereiheitligung vom Mäss- und Münzwäsen und d Abschaffig vo de vile Binnezöll gsi, was us der Schwiiz en eiheitlige Wirtschaftsruum gmacht het. D Bundesverfassig isch bis jetzt nume zweimol, 1874 und 1999, gsamthaft überarbeitet worde. D Absetzbewegige z Neueburg vom Königriich Preusse 1857 hai für e jung Bundesstaat en ersti grossi ussepolitisch Uuseforderig bedütet. Währed under em General Dufour d Mobilmachig agloffen isch, isch s im letzte Momänt glunge, dr sog. Neueburgerhandel diplomatisch z regle. Wiiteri Gränzbsetzige het s ge währed de östriichisch-italiänische Chrieg 1859 und 1866. D Kontrovärse um d Rolle vo de Schwiizer Söldner z Italie het schliesslig 1859 zum Verbot vom draditionsriiche «Reislaufe» gfüehrt. 1860 het Sardinie-Piemont Savoye an Frankriich abdräte, was zun ere neue ussepolitische Krise gfüehrt het, wil nationalistisch gsinnti Kreis under der Füerig vom Bundesrot Jakob Stämpfli s Rächt vo der Schwiiz hai welle usüebe, Chablais, Faucigny und Deil vom Genevois z bsetze. Im ene Plebiszit hai sich d Savoyer aber mit ere eidütige Mehrheit für en Aaschluss an Frankriich usgsproche. Der sog. Savoyer Handel isch mit der Iirichtig von ere Freizone um Gämf biigleit worde. 1870/71 isch wägen em Dütsch-Französische Chrieg d Gränze under em General Hans Herzog bsetzt worde. Im Februar 1871 hai öbbe 87'000 Maa vo der gschlagene französische «Bourbaki-Armee» under de Auge vo der Schwiizer Armee d Gränze in d Kantön Neueburg und Waadt überschritte und si interniert worde.

Die Radikale und die Konservative hai sich noch 1848 uf dr Kantonsebeni witer bekämpft. Vo 1863 aa isch zuesätzlig e neui sogenannti Demokratischi Bewegig ufcho, wo sich für en Übergang vo der representative zur diräkte Demokratii und für wirtschaftlig-soziali Reforme iigsetzt het. D Demokrate hai Ufdriib übercho, wil die soziali Froog wäge der Industrialisierig immer dringender worden isch, und der Arbeiterbildigsverein Grütli, wo 1838 gründet worden isch, und linggi Idealiste hai die radikal-demokratische Fordrige understützt. Einzelni Kantön hai zwar Schutzbestimmige für Fabrikarbeiter und Chinder erloo (→ Glarner Fabrikgesetz vo 1864), d Problem vo der Arbeiterschaft si aber dringend bliibe. Schrittwiis hai d Demokrate Verfassigsrevisione in de Kantön erkämpft, wo z. B. z Züri 1869 d Iifüehrig vo der Volksinitiative, s obligatorische Gsetzesreferendum und d Volkswahl vo der Regierig zum Inhalt gha hai. Noch eme erste, gschiterete Versuech 1872 isch denn 1874 au d Bundesverfassig im Sinn vo de Demokrate revidiert worde. Die neui Verfassig het näben em Usbau vo der diräkte Demokratii au e Zentralisierig vom Armeewäse und en allgemeini Vereiheitligung vom Rächt brocht.

1873 isch au in der Schwiiz wägen em Unfehlbarkeitsdogma vom Erste Vatikanische Konzil e «Kulturkampf» zwüschen em Staat und der katholische Chille usbroche. Es isch primär um en Iifluss vo der Chille im neue, liberal-säkulare Staatswäse gange. E chliinere Deil vo de römisch-katholische Gläubige het sich abgspaltet und die neui Christkatholischi Chille bildet. Starki Spannige zwüsche der römisch-katholische Chille und de liberale Kantön het s im Gebiet vom Bistum Basel gee, bsunders im katholische Nord-Jura, wo vom reformierte Bärn beherrscht worden isch. Der Kulturkampf het si Niiderschlag in der Bundesverfassig vo 1874 gfunde, zum Bispil im Verbot vom Jesuitenorde, in der Iifüehrig vo der zivile Hürot und der Gwährig vo der volle Glaubens- und Kultusfreiheit.

Geges Ändi vom 19. Johrhundert si die traditionelle Komfliktlinie zwüsche de Liberale und de Konservative ufgweicht worde, wo d Arbeiterbewegig ufcho isch. 1888 hai sich kantonali Arbeiterparteie zur Sozialistische Partei (SP) zsämmegschlosse, der hütige Sozialdemokratische Partei. Numen e baar Johr druf hai sich au die konservative und liberal-demokratische Bewegige uf nationaler Ebeni zu Parteie zsämmegschlosse: 1894 si die Freisinnig-demokratischi Partei (FdP) und die Konservativ-Katholischi Partei (KK), die hütig Christlichdemokratischi Volkspartei (CVP), gründet worde. D Bundespolitik isch zu sällere Zit mit dütlige Mehrheite vo de Freisinnige, de Gründer vom liberaldemokratische Staatswäse, dominiert worde. 1891 het d Bundesversammlig dr Luzärner Joseph Zemp as erste Katholik und Verdräter vom gmässigte Flügel vo der katholisch-konservative Bewegig in Bundesrot gwehlt. Dodrmit het d Integration vo de konservativ-katholische Chreft, wo 1848 und 1874 underläge si, im Bundesstaat agfange.

Nochdäm die erste kantonale Briefmarke, d Züri 4 und Züri 6, 1843 usegee worde si, isch scho 1848 die Schwiizerischi Post gründet worde. Ebefalls im 19. Johrhundert, am 9. August 1847, isch im Zug vo der allgemeine Industrialisierig vom Land d Iisenbahnlinie zwüsche Züri und Bade eröffnet worde, die ersti Linie, wo ganz in der Schwiiz verloffen isch, und wo im Volksmund dr Name «Spanisch-Brötli-Bahn» übercho het. E baar Johr vorhär isch Basel scho dur e französischi Bahnlinie mit Strossburg verbunde worde. Der Usbau vom schwiizerische Bahnnetz isch zerst vo private Bahngsellschafte vorwärtsdriibe worde. Noch schwere politische und wirtschaftlige Usenandersetzige um e Bahnbau si vili Iisenbahngsellschafte in de 1870er Johr in e Krise cho. Drotzdäm isch 1882 d Eröffnig vo der Gotthardbahn mit finanzieller Hilf vo Dütschland und Italie glunge. Noch 1898 si d Bahne schrittwiis bis 1909 verstaatligt und in die Schwiizerische Bundesbahne (SBB) überfüehrt worde.

In wirtschaftliger und sozialer Hisicht isch die zweiti Helfti vom 19. Johrhundert dur d Industrialisierig vom schwiizerische Mittelland und enere starke Zuenahm vo der Bevölkerig prägt. D Schwiiz isch vom Agrarland zum Industriistaat worde. Bis zum Erste Wältchrieg isch d Textilindustrii in der Ostschwiiz füehrend gsi. Noch ihre het sich d Maschinenindustrii und, vor allem z Basel, die chemischi Industrii entwigglet. Wo d Elektroindustrii ufcho isch, het me zwüsche Rhiifälde im Aargau und Rhiifälde im Badische s erste grosse europäische Flusschraftwärk baut, bald si no vili chliineri und grösseri Wasserchraftwärk zur Erzügig vo Strom für d Textil- und d Aluminiumindustrii, spöter au für d Privathuushalt und d Bahne in Bedriib gnoh worde. In der Landwirtschaft isch der Chornaabau wäge de billigere Import immer meh zugunste vo der Milch- und Vehwirtschaft ufgee worde. Chäs, Schokolade und Kondänsmilch si zu wichtige Exportgüeter worde. Drotz em industriellen Ufschwung si aber vili Schwiizer und Schwiizerinne vo de schlächte wirtschaftlige Verhältniss zur Uswanderig uf Nord- und Südamerika und noch Russland zwunge gsi.[4] D Landflucht het e starks Wachstum vo de Stedt bewirkt, so dass der prozentuali Aadeil vo der Stadtbevölkerig an der Gsamtbevölkerig zwüsche 1850 und 1920 vo 6,4 uf 27,6 Prozänt aagstiigen isch.[5]

Uf d Initiative vom Gänfer Henry Dunant (1828–1910) isch 1863 z Gämf s spötere Internationale Komitee vom Rote Chrüz gründet worde. Mit dr Gämfer Konvention, wo bis 1868 alli europäische Staate biidräte si, isch s Rote Chrüz as Hilfsdienst vo der Armee anerkennt und der Sanitätsdienst neutralisiert worde. As Sitz vom Rote Chrüz isch Gämf zur Metropole mit internationaler Usstrahlig worde und het bis ins 20. Johrhundert wiiteri wichtigi internationali Organisatione azoge.

Im Erste Wältchrieg[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Dr General Ulrich Wille, Gmäld vom Ferdinand Hodler, 1916
Flugblatt vom Oltener Aktionskomitee vo 1918 mit em Ufruef zum Landesstreik

Währed em Erste Wältchrieg het d Schwiiz die bewaffneti Neutralität bewahrt. Under em General Ulrich Wille isch d Gränze bsetzt worde. Der Schlieffen-Plan vo de Dütsche, wo scho vor em Chrieg bekannt gsi, isch het vorgseh, Frankriich über Belgie und nit über d Schwiiz azgrife. Es het zwar französischi und italiänischi Plän ge, d Mittelmächt vo Süde dur d Schwiiz azgrife, aber d Schwiiz isch vo militärische Übergriff uf ihr Territorium verschont bliibe.

Fast gföhrliger für s Bestoh vo der Schwiiz isch die politischi und kulturelli Spaltig vom Land der Komfliktlinie Dütsch-Wälsch noch (→ «Röstigrabe») und zwüsche de Bürgerliche und de Sozialististe gsi. Deil vo der Dütschschwiizer Bevölkerig hai mit de Mittelmächt (vor allem mit Dütschland) sympatisiert, während in der Westschwiiz Frankriich unterstützt worden isch. Bsunders die dütschschwiizerischi Militärelite um dr General Wille und dr Generalstabschef Theophil Sprecher von Bernegg isch noch der «Obersten-Affäre» in der Westschwiiz under Verdacht gstande, mit Dütschland oder mit Östriich-Ungarn z paktiere.

S Verdraue vo der Bevölkerig in s Schwiizer Militär und d Politik isch wiiderholt vo Affäre und Skandal erschütteret worde. So het 1917 dr Bundesrot Arthur Hoffmann brobiert zwüsche Russland und Dütschland z vermittle. Dr Hoffmaa het schliesslig uf Druck vo der Entente müesse zruggdräte, wil men im vorgworfe het, Dütschland zun ere Entlastig an der Ostfront welle z verhälfe.

Während em ganze Chrieg het d Schwiiz humanitäri Dienst aabote, so bi der Heimschaffig vo Zivilinternierte vo beide Siite, der Organisation vom Verwundete-Usdusch und em Agebot vo Erholigs-Ufenthalt für Verwundeti in Kurort. En andere Aspäkt vo dr schwiizerische humanitäre Politik het aber no grösseri Konsequänze gha: d Asylpolitik, oder wenigstens ei bestimmte Fall drvo. Zwüsche 1914 und 1917 het der spöter russisch Revolutionsfüehrer Lenin as Flüchtling in der Schwiiz gläbt.[6] 1917 isch er vom Dütsche Riich uf Schwede dransportiert worde und vo dört isch er uf Russland gange, won er im Novämber 1917 die liberali Übergangsregierig vom Kerenski gstürzt, mit Dütschland e Waffestillstand abgschlosse und d Sowjetunion gründet het.

Wirtschaftlig het der Wältchrieg für d Schwiiz und ihri Bevölkerig e starki Belastig bedütet. D Usgobe vom Bund si stark agwachse und mit ihne d Schulde, so dass 1915 en eimoligi Chriegsstüür und 1916 e Chriegsgwinnstüür iigfüehrt worde si. Zum d Versorgig vom Land mit Chohle, Läbensmittel und Stahl sicherzstelle, het der Bundesrot in en Überwachig vom Ussehandel dur d Chriegsparteie iigwilliget und het ihne grösseri Kredit gwährt. Drotzdäm het d Versorgigskrise 1917 d Rationierig vo de wichtigste Nahrigsmittel und Energiidräger nötig gmacht. Wil d Rationierig erst spot iigfüehrt worden isch, wil s kei Lohnersatzornig für d Wehrmanne gee het und wil d Arbetslosigkeit als Folg vom Mangel an Rohstoff bzw. an usländischer Nochfroog aagstiigen isch, isch d Armuet in der Schwiiz grösser worde.

Die politische Parteie hai im August 1914 e «Burgfriide» abgschlosse, so dass es am Afang vom Chrieg keini Parteistritigkeite gee het. Noch den internationale sozialistische Konferänze vo Zimmerwald (1915) und Kiental (1916) im Kanton Bärn isch aber innerhalb vo der SP der Iifluss vo de antimilitaristische und revolutionär gsinnte Chreft stark aagstiige. 1917 het d SP e neus Parteiprogramm in deren ihrem Sinn beschlosse, won e klare Bruch mit der rästlige Parteielandschaft signalisiert het. Die soziale Problem, wo sich verscherft hai, hai d Sozialiste gsterkt, bsunders in de Stedt. Sit em Novämber 1917 hai sich d Spannige in Form vo gwaltsame Unruehe, Streik und Demonstratione afo entlade. Der Landesstreik vom Novämber 1918 gültet as dr Höhepunkt in der politische Konfrontation zwüschen em «Bürgerblock», de draditionelle liberale und konservative Chreft, und der Arbeiterbewegig. Er isch as e nid rächtmässige Akt vo der Armee niidergschlage worde.

D Zwüschechriegszit[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Noch em Ändi vom Chrieg het s östriichische Vorarlberg brobiert sich dr Schwiiz aazschliesse. In de Pariser Vorortverdräg 1919 isch Vorarlbärg aber definitiv Östriich zuedeilt worde. In dene Friidensverdräg isch d Neutralitet vo der Schwiiz no einisch bestätigt worde und d Neutralisierig vo Hochsavoye isch ufghobe worde. 1920 isch d Schwiiz noch ere Volksabstimmig em Völkerbund biidrätte, wo si Sitz z Gämf gha het. Mit däm het e Phase von ere differenzierte Neutralitet vo der Schwiiz aagfange, wo si zwar bi wirtschaftlige aber nit bi militärische Sanktione vom Völkerbund mitgmacht het.

Postkarte zur Reform vom Wahlrächt für e Nationalrot, 1910

1919 het der bürgerlig Bundesroot Reforme umgsetzt, wo d Forderige vo der Arbeiterbewegig wiitgehend erfüllt hai, zum Bispil d Iifüehrig vo der 48-Stundewuche. Im Oktober 1919 isch der Nationalroot zum erste Mol im Proporzwahlrächt bestimmt worde, was s Ändi vo der Dominanz vom Freisinn und e starken Ufschwung für d Sozialiste bedütet het. D SP het am Ändi vom Johr einewäg e Parteiprogramm agnoh, wo mit sim Antimilitarismus und der Ablähnig vo der Demokrati, d Partei in e klari Opposition zur bürgerlig-demokratische Staatsornig gsetzt het. Drotzdäm hai sich die radikale Sozialiste abgspaltet und die Kommunistischi Partei vo der Schwiiz gründet. Die grosse bürgerlige Parteie hai als Reaktion dr «Bürgerblock» bildet, wo während der Zwüschechriegsziit die schwiizerischi Regierig gstellt het und d SP uf Bundesebeni politisch isoliert het. D Innepolitik isch vo de wachsende Gegesätz zwüsche de Buure und Gwärbdriibende uf dr einte und de Aagstellte uf dr andere Siite, bzw. vo de Parteie und Organisatione wo se representiert hai, prägt worde. As neui bürgerligi Chraft het 1918 im Kanton Bärn dr Buurefüehrer Rudolf Minger d Buure-,Gwärb- und Bürgerpartei (BGB) gründet. Si isch ursprünglig as zentristischi Buurepartei in Opposition zu de bestehende bürgerlige und sozialistische Parteie gstande, isch denn aber relativ rasch im Bürgerblock integriert worde und het mit der Wahl vom Minger zum Bundesroot 1929 e Regierigssitz gha.

Noch em Chriegsändi isch s in der Schwiiz zun ere erste Wirtschaftskrise cho, wo bsunders d Ostschwiiz droffe het, wo d Textilindustrii wäge der fehlende usländische Nochfroog noch Luxusprodukt praktisch zsämmebrochen isch. Wo sich die wirtschaftligi Lag z Dütschland 1923/24 stabilisiert het, het sich au d Schwiizer Wirtschaft zwar wider erholt, isch denn aber im Lauf vo 1930/31 au in Sog vo der Wältwirtschaftskrise grisse worde. Der Zsämmebruch vom Export uf fast ei Drittel het zum ene starke Priisverfall und zum Aastiig vo der Arbetslosigkeit gfüehrt. Die öffentligi Hand het uf Bundes-, Kantons- und Gmeindiebeni vergäblig brobiert mit Notarbeite, Grossprojekt und verschiidene andere wirtschaftspolitische Iigriff dr Krise en Änd z mache. Die staatligi Priis- und Lohnsänkigspolitik het mit ihrer deflationäre Wirkig d Krise sogar no verschlimmeret. D Arbeiterschaft het sich stark afo radikalisiere. Ändi 1932 het d Armee z Gämf en Arbeiterprotest gwaltsam niidergschlage und drbii 13 Arbeiter umbrocht (→ Unruhen von Genf 1932). Im Rahme vom Kampf gege s «Landstriicherdum» isch 1926 s Hilfswärk Chinder vo der Landstross vo der Pro Juventute gründet worde, zum jenischi Chinder ihren Eltere wägznäh. S Ziil isch gsi, die Jenische z zwinge sich z integriere.

D Krise het au in der Schwiiz zur Entstehig von ere rächtsbürgerlige antimarxistische nationale Erneuerigsbewegig gfüehrt, der Frontebewegig. Noch der nationalsozialistischen Machtergrifig z Dütschland im Früehlig vo 1933 hai die schwiizerischen Erneuerigsbewegige im «Frontefrüehlig» zwar Ufwind übercho, hai aber keini nennenswärte politische Erfolg chönne verbueche. Drotz starke politische Spannige, ere Verdrauenskrise vo der Landesregierig, isch 1935 d Volksinitiative zur Totalrevision vo der Bundesverfassig, wo vo der Nationale Front lanciert worden isch und wo drmit d Schwiiz im Sinn vom Faschismus hätt sölle umgstaltet wärde, gschiiteret. Die faschistisch-nationalsozialistischi Bedrohig het d SP und d Gwärkschaftsbewegig drzue gfüehrt, änger mit de bürgerlige Parteie zsämmezschaffe. D SP het ihre Oppositionsrolle ufgee und d Landesverteidigung und d Demokratii in eme neue Parteiprogramm anerkennt. Gliichzitig het der Bundesrot 1936 mit der Abwärtig vom Schwiizerfranke um 30 Prozänt d Vorussetzig für en Erholig vo der Exportwirtschaft und eme Ändi vo der Wirtschaftskrise gschafft. 1937 het mit em Friidensabkomme in der Metall- und Uhrenindustrii zwüsche de Arbetgäber- und Arbetnähmerorganisatione s Zitalter vom Arbetsfriide und de Gsamtarbetsverdräg agfange.

1938 si in zwei Volksabstimmige s Rätoromanische as vierti Landessproch anerkennt und s Schwiizerische Stroofgsetzbuech iigfüehrt worde. Noch em Aaschluss vo Östriich an Dütschland isch d Schwiiz zrugg zur integrale Neutralität, was der Völkerbund anerkennt het. Under em Iidruck vo der dütsche Expansion hai Schwiizer Politiker, Glehrti und Militär dr geistig und militärisch Widerstands- und Sälbstbehauptigswille vo der Schwiiz bechreftigt. Dr Bundesroot Hermann Obrecht het verkündet: «Wer unsere Unabhängigkeit […] angreifen sollte, dem wartet der Krieg! Wir Schweizer werden nicht zuerst ins Ausland wallfahrten gehen.» Die «Geistigi Landesverdeidigung» isch zum ene prägende Elemänt für s Schwiizer Kultur und Geistesläbe bis wiit in d Nochchriegszit worde.

Noch der Iifüehrig vo de Nürnbärger Rassegsetz z Dütschland het sich d Uswanderig und Flucht vo dütsche Jude in d Schwiiz versterkt. Wil d Schwiiz nume politische Flüchtling Asyl gwährt het und nit Verfolgte «us Rassegründ» het dr Heinrich Rothmund, dr Chef vo der Fremdepolizei, 1938 vo Dütschland Massnahme verlangt, wo s de Schwiizer Gränzbeamte sött möglig mache, jüdischi Flüchtling mit dütsche Päss z identifiziere. Druf het Dütschland agfange, Päss vo Jude mit eme J-Stämpel z kennzeichne. Au bi der Komferänz vo Evian 1938 het d Schwiiz sich gweigeret e bestimmts Kontingänt vo Flüchtling für immer ufzneh und het druf bestande, nume e Transitland z bliibe. Dorum hai nume Emigrante in d Schwiiz döfe, wo hai chönne glaubhaft mache, ass si bald wider wurde wiiterreise.[7]

Im Zweite Wältchrieg[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Lueg au dr Haupardikel D Schwiz im Zweite Wältchrieg aa.
Läbensmittelrationierig in der Schwiiz vom 9. Oktober 1940 bis 24. Juni 1948
Büste vom General Henri Guisan

Noch em Usbruch vom Zweite Wältchrieg het sich d Schwiiz wider uf die bewaffneti Neutralitet beruefe und het die allgemeini Mobilmachig vo der Armee under em Oberbefählshaber General Henri Guisan aagordnet. S Parlamänt het em Bundesrot under Beruefig uf e Staatsnotstand und in Aawändig vom so genannte extrakonstitutionelle Notstandsrächt eigentlig verfassigswidrigi (vgl. Usnahmzuestand) umfassendi Vollmachte gwährt, diräkt Massnahme zur Verteidigung vo der Schwiiz und vo ihre wirtschaftlige Interässe z ergrife, wo erst nochdräglig vo der Legislative hai müesse bewilligt wärde (→ Vollmachte-Regime). Währed em dütsche Iimarsch in Frankriich si der Dütsche Wehrmacht z La Charité-sur-Loire gheimi Plän in d Händ gfalle, wo schwiizerischi und französischi Absproche im Fall vom ene dütschen Aagriff uf d Schwiiz enthüllt hai. Am 10. Mai 1940 het d Armee die Zweiti Gerneralmobilmachig usglöst. Währed em Frankriichfäldzug si am Aafang vom Juni 1940 öbbe 42'000 französischi und polnischi Soldate in d Schwiiz gflüchtet und si bis 1941 interniert und denn zum Deil noch Frankriich zrugggfüehrt worde. Noch der französische Niiderlag het dr General Guisan dr Réduitplan zur wiitere Verdeidigung vo der Schwiiz, wo jetzt ganz vo de Achsemächt iigschlosse gsi isch, umgsetzt. Im Fall vom ene dütsche Iimarsch wär s Mittelland ufgee und der Widerstand uf s Alpemassiv konzentriert worde. Glichziitig si zwei Drittel vo de vorhär uufbotne Truppekontingänt demobilisiert worde[8].

Zitwiis hai d Achsemächt in Generalstabs-Planspiil d Invasion vo der Schwiiz (Operation Tannenbaum) plant. In däm Zsämmehang isch au vo Rorschach us mit em Wilhelm Gustloff, wo spöter ermordet worden isch, d Grundlag für e nationalsozialistischi Politik in der Schwiiz gleit worde. Vo chriegerische Aktivitete isch d Schwiiz währed em Zweite Wältchrieg zwar wiitgehend verschont worde, isch aber nit ganz unberüehrt bliibe. Näbe dütsche Luftruumverletzige in der erste Chriegsphase het der Bombechrieg vo de Alliierte bis zum Chriegsändi zu ständige Überflüg und versehentlige Bombardierige vo Schwiizer Stedt und Dörfer gfüehrt, au wil d Schwiiz uf Druck vo de Achsemächt d Verdunklig iigfüehrt het. S Schwiizer Territorium isch im Ganze 77-mol bombardiert worde, 84 Mensche si drbii ums Läbe cho. Der schwerwiegendst Zwüschefall mit 40 Dote, über 100 Verletzte und em Verlust vo Kulturgüeter isch d Bombardierig vo Schaffhuuse am 1. April 1944 gsi.[9]

Während em Chrieg het in dr Schwiiz e Gsamtbevölkerig vo under vier Millione gläbt, drunder für chürzeri oder längeri Zit im Ganze knapp 300'000 Schutzsuechendi. Doderzue hai so underschiidligi Kategorie zelt wie internierti Militärpersone (103'000), Grenzflüchtling, wo temporär ufgnoo worde si (67'000), Chinder uf Erholigsurlaub (60'000), Zivilflüchtling (öbbe 51'000, vo dene si öbbe 21'000 vo jüdischer Abstammig gsi), Emigrante (10'000) und politischi Flüchtling (250). Wäge der prekäre Versorgigslag isch d Ufnahm vo Flüchtling in dr Politik und dr Bevölkerig umstritte gsi. Dr Bundesrot Eduard von Steiger het in däm Zsämmehang s politische Schlagwort «das Boot ist voll» prägt. Vo 1942 aa het der Bundesrot verscherfti Massnahme gegen e illegale Grenzüberdritt aagordnet. Wil s schwiizerische Asylrächt nume Flüchtling us politische Gründ anerkennt het, isch jüdische Flüchtling, wo brobiert hai «us Rassegründ» Dütschland oder si Machtberiich z verlo, d Iireis in d Schwiiz verweigeret worde. Erst im Juli 1944 si Jude als politischi Flüchtling anerkennt worde. Noch neueren Undersuechige si öbbe 24'398 Flüchtling an der Gränze zrugggwiise worde. En Undersuechig z Gämf het aber zeigt, ass drotz der theoretisch gschlossnige Gränze 86 Prozänt vo de «illegale» Flüchtling ufgnoh worde si.[7]

Im Underschiid zum Erste Wältchrieg isch vo 1939 aa die soziali Belastig dur dr aktiv Dienst vo de Wehrmanne dur d Iifüehrig vo der Lohn- und Verdienstersatzornig dämpft worde, so dass soziali Unruehe usbliibe si. Drotzdäm isch d SP in de Parlamäntswahle 1943 mit 56 Sitz zur sterkste Fraktion im Nationalrot worde. D Wahl vom Sozialdemokrat Ernst Nobs zum Bundesrot het d Integration vo der SP in s schwiizerische Parteiesystem und s Ändi vo de Parteiekämpf zwüschen em Bürgerblock und de Sozialiste besiiglet. Die öffentligi Meinig isch vo dr Zensur (Abdeilig Prässi und Funkspruch) kontrolliert worde, extremistischi und staatsgfährdendi Propaganda isch verbote gsi. 1940 si die Kommunistischi Partei vo der Schwiiz und die Nationali Bewegig vo der Schwiiz verbote worde. E Huffe Schwiizer und Usländer si währed em Chrieg wäge Spionage für Dütschland verhaftet worde. Über 1000 Schwiizer Nationalsozialiste hai in der dütsche Waffen-SS kämpft. Im Ganze si 33 Manne während em Aktivdienst wäge Landesverrot zum Dod verurdeilt worde, aber nume 17 Urdeil si vollstreckt worde. Vili wiiteri Persone si zu Gfängnisstrofe verurdeilt oder usbürgeret bzw. usgwiise worde.

Dank dr früehzitige wirtschaftlige Vorbereitig, dr schnälle Iifüehrig vo der Rationierig und der «Abauschlacht» het der Bundesrot d Versorgig vo der Schwiiz mit Läbensmittel chönne sicherstelle (→ Plan Wahlen). Die hoche finanzielle Belastige für e Bundeshuushalt hai die Erhebig vo eimolige Zuesatzstüüre und schliesslig 1941 d Iifüehrig von ere Wehrstüür uf Iikomme und Vermöge nötig gmacht, wo bis hüte as diräkti Bundesstüür überläbt. Wo d Schwiiz ganz vo de Achsemächt iikreist gsi isch, het der Bundesrot mit Dütschland e Wirtschaftsabkomme müesse abschliesse, zum dr Versorgig mit Chohle, Stahl und andere chriegswichtige Güeter z regle. D Schwiiz het Dütschland Kredit im Umfang von ere Milliarde Franke müesse für Rüschtigslieferige gwähre, und es hei alli Kriegsmaterial-Lieferige, wo fürs Uusland produziert worde sii, an Dütschland und sin Achsepartner Italie müesse goo[10]. Drotz der Blockade vo de Achsemächt het d Schwiiz aber wiiter chriegswichtigi Präzisionsinstrument an die Alliierte chönne liifere. Die hai sit 1939 «Schwarzi Liste» gfüehrt, zum die schwiizerischi Maschinenindustrii zur Iistellig vo de Export noch Dütschland z zwinge.

Im Merz 1945 hai sich d Schwiiz und die Alliierte im Currie-Abkomme uf en Änd vo de schwiizerischen Export noch Dütschland und e deilwiisi Usliiferig vo dütsche Vermögenswärt geinigt. Im Washingtoner Abkomme vo 1946 het d Schwiiz schliesslig die Alliierte gloo, der ganz dütsch Bsitz in der Schwiiz z konfisziere.[11] Der Striit um s sogenannte Raubgold, wo über die dütschi Riichsbank in d Schwiiz cho isch, isch mit der Zahlig vo 250 Millione Franke biigleit worde. Denn hai die Alliierte alli wirtschaftlige und finanzielle Massnahme gege d Schwiiz ufghobe. Im gliiche Johr hai d Schwiiz und d Sowjetunion diplomatischi Beziehige ufgnoh. D Rolle vo der Schwiiz im Zweite Wältchrieg isch zum letzte Mol in de 1990er Johr dur e Bergier-Bricht revidiert worde.

D Schwiiz in der Nochchriegszit und im Chalte Chrieg[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Schwiiz het sich im Chalte Chrieg in ihrer lange Dradition as politisch und militärisch neutral gseh, het aber ideologisch klar zum liberal-westlige Block ghört. Si isch us Neutralidetsgründ weder der UNO no der NATO bidrätte. Der europäisch Sitz vo der UNO isch noch der Uflösig vom Völkerbund einewäg z Gämf bliibe. D Supermächt, d USA und d Sowjetunion, hai 1945 die Haltig negativ bewärtet, drotzdäm si si besträbt gsi formell die diplomatische Beziehige wider ufzneh, was sich im Abschluss vom Washingtoner Abkomme niidergschlage het.[12] Vor allem in der unmittelbare Nochchriegszit isch die unzerstörti Schwiiz wirtschaftlig wie au militärisch e wichtige Faktor in Mitteleuropa gsi. Der Chalt Chrieg, wo denn agfange het, het bsunders sit 1951 zur Uufrüstig und Modärnisierig vo der Schwiizer Armee gfüehrt, wo under grosse Choste duuregfüehrt worden isch (1951 bis 1953, während em Koreachrieg, hei d Rüschtigs-Uusgabe fasch d Helfti vo de Bundes-Uusgabe betreit[13]). D Wehrpflicht in der Milizarmee het für alli dienstdauglige Schwiizer vom 20. bis zum 50. Läbensjohr duurt (Armeereform 60). Bis 1967 het men au ersti Schritt zun ere atomare Ufrüstig gmacht, und d Schwiiz het – mit em «Dual Use»-Forschigsreaktor Diorit – as atomars Schwelleland gulte. Mit der Underschrift under em Atomsperrverdrag 1969 het d Schwiiz die atomari Option freiwillig ufgee.[14] Die Geistigi Landesverdeidigung het sich in der Nochchriegszit gege d Gfohr von ere Bsetzig vom Land dur d Druppe vom Warschauer Pakt bzw. gege die kommunistischi Underwanderig vo der Schwiiz grichdet. D Schwiizer hai mit de Gegner vo de osteuropäische Regime sympatisiert und us däm Grund het d Schwiiz 1956 öbbe 10'000 Ungare und 1968 öbbe 12'000 Tschechoslowake ufgnoh, wo vor der sowjetische Intervention in ihre Länder gflüchdet si. Die offizielli Neutralitet vo der Schwiiz het die sogenannte «Guete Dienst» begünstigt, so dass meh as eimol internationali Friidenskonferänze in der Schwiiz, meistens z Gämf, abghalte worde si, zum Bispil 1954 d Indochinakonferenz oder die regelmässige Gipfeldräffe vo de Supermächt.

Wil d Schwiiz der Europäische Wirtschaftsgmeinschaft (EWG) us politische Gründ nit het welle biidräte, het si 1960 zsämme mit Dänemark, Norwäge, Östriich, Portugal, Schwede und em Vereinigte Königriich die Europäischi Freihandelsassoziation (EFTA) gründet. Am 6. Mai 1963 isch d Schwiiz au em Europaroot biidrätte. 1970 het der Bundesroot ersti Schritte uf em Wäg zun ere europäische Integration vo der Schwiiz undernoh, wo 1972 in eme Freihandelsabkomme mit der EWG gmündet hai. Im gliiche Johr het d Schwiiz au die Europäischi Menscherächtskonvention underschriibe. Wirtschaftlig het d Schwiiz noch 1945 e Hochkonjunktur erläbt, wie me sä no nie gseh het und wo bis in d 1970er Johr gangen isch. In dere Zit si d Export fast ufs zähfache gstiige. D Bevölkerig isch immer grösser worde und s Gsicht vo der Schwiiz het sich stark veränderet, wil d Bevölkerig mobiler und vil baut worden isch. Bsunders im Mittelland zwüsche Gämf und Lausanne und zwüsche Bärn und Züri und Sanggalle hai sich d Ortschafte immer meh usbreitet und d Landschaft het ihre ländlige Charakter verlore. Der wachsend Energiibedarf isch dur e Bau vo fümf Atomchraftwärk und dr Usbau vo der Wasserchraftnutzig befriidiget worde. Die private Iikomme si dank dr wirtschaftlige Entwicklig, bsunders im Dienstleistigssektor, stark aagstiige und das het zu allgemeinem Wohlstand gfüehrt. Der Usbau vom Wohlfahrtsstaat (1947 Iifüehrig vo der Alters- und Hinderlasseneversicherig (AHV), 1959 Invalideversicherig (IV)) und dr Abbau vo der Arbetsziit, wobii s wirtschaftlieg Wachstum gliich stark bliiben isch, het der Schwiiz bis in d 1990er Johr soziale Friide brocht. S Wirtschaftswachsdum het sit de 1960er Johr dr Import vo «billige» Arbetschreft us em Usland für d Bau- und Tourismusindustrii nötig gmacht. Der Aadeil vo der usländische Wohnbevölkerig isch zwüsche 1960 und 1970 vo 10 Prozänt uf 17,5 Prozänt aagstiige, wo drvo die meiste Italiener gsi si, wil Italie 1948 mit der Schwiiz e Verdrag zur Vermittlig vo italiänische Arbetschreft abgschlosse het. Sit em Ändi vo der Hochkonjunkturperiode in de 1970er Johr hai sich Überfremdigsängst bi Deil vo der schwiizerische Bevölkerig bemerkbar gmacht. Mehreri Versüech, d Zahl vo de Usländer in der Schwiiz dur sogenannti «Überfremdigsinitiative» z beschränke, si in der Volksabstimmig gschiiteret. Der Bundesroot het zwar brobiert, mit der Schaffig vom Saisonnierstatut die duurhafti Niiderlassig vo de sogenannte «Gastarbeiter» z verhindere, het aber dodrmit nume soziali Härtifälli erschaffe und die raschi Integration vo de Migrante behinderet.[15]

D Vereidigung vo dr Elisabeth Kopp, der erste Frau im Bundesroot 1984

D Iifüehrig vom Frauestimm- und Wahlrächt uf dr Bundesebeni isch 1959 zum erste Mol in ere Volksabstimmig gschiiteret. Waadt und Neueburg hai s aber im gliiche Johr uf dr kantonale Ebeni iigfüehrt. Erst 1971 hai d Schwiizer Manne der Iifüehrig vom Frauestimmrächt zuegstimmt. Uf kantonaler Ebeni het as letzte der Appezäll Innerrhode 1991 uf Druck vom Bundesgricht Fraue bi der Landsgmeind zuegloo. D Fraue si noch der politische Gliichberächtigung 1981 au uf dr gsellschaftlige Ebeni juristisch gliichberächdigt worde. 1984 isch d Elisabeth Kopp (FDP) as ersti Frau zum Bundesroot gwehlt worde.


Innepolitisch isch d Schwiiz sit 1959 von ere Konkordanz zwüsche de füehrende Parteie prägt, wo sich in der sogenannte Zauberformle bi der Verdeilig vo de Bundesrootssitz manifestiert het. Die Konkordanz isch noch em Ändi vom Chalte Chrieg 1989 und em Ufstiig vo der rächtskonservative Schwiizerische Volkspartei (SVP) in e Krise groote, wo 2003 zur Sprängig vo der Zauberformle gfüehrt het. In der Nochchriegszit isch s Verdraue vo der Bevölkerig in d Behörde immer wider dur politischi Affäre und Skandal uf Prob gstellt worde, so 1964 dur d Mirage-Affäre und 1989 durch dr Ficheskandal oder 1990 dur d Ufdeckig vo der P-26. D Stimmbürger hai 1949 der Bundesroot nit gloo, mit em Vollmachteregimes witer z mache, und s fakultative Referendum isch au uf die dringlige Bundesbeschlüss usdehnt worde. D Krise wäge der separatistische Bewegig im Bärner Jura isch 1979 uf demokratischi Art dur d Gründig vom Kanton Jura glöst worde. Die internationali Jugendbewegig het 1968 (→ 68-Bewegig) und 1980 (→ Jugendunruehe in der Schwiiz) vor allem z Züri zu Usenandersetzige zwüsche Jugendlige und de Behörde und zum Deil bluetige Krawall gfüehrt. Politisch und gsellschaftlig si die alten Elite abglöst worde und die Geistig Landesverdeidigung het ihri Leitrolle verlore, gliichzitig isch aber au e konservativi Gegebewegig in de bürgerlige Parteie entstande. E markanti gsellschaftspolitischi Usenandersetzig het s in däm Zsämmehang 1989 gee bi der Abstimmig über d Abschaffig vo der Schwiizer Armee («Armeeabschaffigsinitiative»), wo vo der Gruppe für e Schwiiz ohni Armee (GSoA) initiiert worden isch. D Politik, d Behörde und d Armee hai sich stark gmacht drfür, d Armee z bhalte, aber 35,6 Prozänt vo de Stimmberächtigte hai doch für d Initiative gstimmt. D Kontroverse um d Armee und d Folge vo der Fichenaffäre hai s ändgültige Ändi vo der Geistige Landesverdeidigung bedütet.

D Schwiiz in de 1990er Johr[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Der Bundesroot isch meh as eimol gschiiteret, won er brobiert het die politische Sälbstisolation vo der Schwiiz z beände. 1986 het s Stimmvolk der Biidritt vo der Schwiiz zur UNO und 1992 au sälle zum Europäische Wirtschaftsruum (EWR) abglehnt. Der Bundesroot het mit sim europäische Integrationskurs aber wiitergmacht drotz dr wachsende Opposition vo de rächts-bürgerlige Kreis und het im gliiche Johr z Brüssel e Gsuech für e Biidritt vo der Schwiiz zur EU iigreicht. Der Ufstiig vo der Schwiizerische Volkspartei (SVP), wo sich as einzigi Bundesrootspartei klar gege die europäischi Integration gstellt het und die negativi Stimmig im Volk het der Bundesroot uf e «bilaterale Wäg» zwunge. Ohni e formelle Biidritt het d Schwiiz autonom s EU-Rächt afo iifüehre und het zweimol mit der EU in bilaterale Verdräg e Deilintegration vo der Schwiiz in der EU-Binnemärt und d Liberalisierig vom Persone- und Güeterverchehr abgmacht.

D 1990er Johr si von ere langjöhrige Wirtschaftskrise bzw. vom ene chliine Wirtschaftswachsdum prägt gsi, und das het e starke Aastiig vo der öffentlige Verschuldig zur Folg gha. Gliichzitig het s en intensive Stüürwettbewärb gee uf dr Gmeindi- und der Kantonsebeni, wo Stüürerhöhige wiitgehend ummöglig gmacht het. Der Niidergang vo der schwiizerische Maschine- und Textilindustrii het bsunders in der Ostschwiiz zun ere deilwiise Deindustrialisierig gfüehrt, wo au in der hütige Zit no wiitergoht, zum Bispil im Kanton Glarus und im Kanton Sanggalle. Zum erste Mol sit em Zweite Wältchrieg isch au d Arbetslosigkeit wider für lengeri Zit uf über vier Prozänt aagstiige. Vor allem d Industriiarbeiterschaft isch hert droffe worde. S Ändi vo der Krise isch erst mit em internationale Wirtschaftsaufschwung um d Johrduusigwändi cho. Es isch bis hüte umstritte, öb an der lange Krise der Nitbiidritt vo der Schwiiz zum EWR bzw. zur EU schuld gsi isch oder die falschi Konjunkturpolitik vom Bund oder d Gäldpolitik vo der Nationalbank.

Währed de 1990er Johr het d Schwiiz vili Flüchtling us verschiidene internationale Komfliktregione ufgnoh. Bsunders us Sri Lanka, der Türkei und em ehemolige Jugoslawie. Währed em Chrieg in Bosnie und Herzegowina (1992–1995) het d Schwiiz fast 30'000 Schutzsuechendi ufgnoh, währed em Kosovo-Konflikt (1998/99) si s öbbe 53'000 gsi.[16] Der gross Zuestrom vo Mensche us ländlige Gebiet in Südosteuropa het zu gsellschaftspolitische Spannige gfüehrt, bsunders wäge der schwiirige kulturelle Integration vo de Flüchtling.

Die wehrpolitischi Debatte um d Zuekumft vo der Schwiizer Armee isch au in de 1990er Johr wiitergfüehrt worde. 1993 isch d GSoA in ere Volksabstimmig mit ihrem Aadrag, uf die düüre neue Kampfflugzüüg vom Typ F/A-18 z verzichte, knapp gschiiteret. D Armee het zwar mit ere erste Armeereform 1995 wider Vertraue zrugggwunne, het aber die strukturelli Krise, wo usbrochen isch, wil die alte Bedrohigsszenarie noch em Ändi vom Chalte Chrieg nüm realistisch gsi si, erst mit der Armeereform XXI zum Deil chönne überwinde. Sit em Ändi vo de 1990er Johr debattiert me über d Wiiterfüehrig vo der Miliz bzw. e Professionalisierig vo der Armee.

Im 21. Johrhundert[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Als letschts Land ussert em Vatikan isch d Schwiz nach ere Volksabschtimmig am 10. Septämber 2002 a de Vereinte Natione (UNO) biträte.

Am 10. Dezämber 2003 isch dr Christoph Blocher vo dr SVP ar Stell vor Ruth Metzler (CVP) i Bundesrat gwählt worde. Drmit hei sech zum erste Mal sit 1959 di parteilechi Zämesetzig vom Bundesrat, d "Zouberformle", gänderet. Mit dr Wahl vom rächtspopulistische Blocher isch im Bundesroot e nöji Situation entstande, wo vilech d Konkordanz-Politik vor Staatsfüerig ufd Prob stellt.

Fuessnote[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Dr König Friedrich IV. isch 1452 as Friedrich III. Kaiser vom Heilige Römische Riich worde.
  2. Hist. Lexikon der Schweiz
  3. Wikisource S dütschsprochig Wikisource hät Originaltegscht zum Thema „Bundesvertrag vo 1815“.
  4. Zu sällere Zit isch in Norddütschland d Bezeichnig «Schweizer» für d Mälcher, wo uf grosse Buurehöf iigsetzt worde si, allgemein üeblig worde.
  5. Auszug aus der Schweizergeschichte. Noch em Karl Dändliker, völlig neu bearbeitet und wiitergfüehrt vom Max Bandle. 5. überarbeiteti Uflag. Züri 1977, S. 179
  6. Urs P. Engeler, Grosser Bruder Schweiz, 1990
  7. 7,0 7,1 Artikel Flüchtlinge im Historische Lexikon vo dr Schwiiz
  8. Jakob Tanner: Réduit National und Aussenwirtschaft. In: Philipp Sarasin, Regula Wecker (Hrsg.): Raubgold, Réduit, Flüchtlinge – zur Geschichte der Schweiz im Zweiten Weltkrieg. Chronos-Verlag, Zürich 1998.
  9. Artikel Die militärisch betroffene Schweiz im Historische Lexikon vo dr Schwiiz
  10. Jakob Tanner, a.a.O.
  11. Lueg [1]
  12. Artikel Aussenpolitik und Aussenwirtschaft der Schweiz während des Kalten Krieges im Historische Lexikon vo dr Schwiiz
  13. Eidg. Finanzdepartement: Vademecum Bundesfinanzen
  14. Artikel Atomwaffen im Historische Lexikon vo dr Schwiiz
  15. http://www.ideesuisse.ch/216.0.html
  16. http://www.jugendweb.asyl.admin.ch/php/get_pdf.php?id=200

Literatur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Chronik der Schweiz. (Red. Christian Schütt / Bernhard Pollmann). Chronik-Verlag, Dortmund / Ex Libris, Zürich 1987. ISBN 3-7178-0026-4
  • Hektor Ammann / Karl Schib (Hrsg.): Historischer Atlas der Schweiz. Sauerländer, Aarau 1958.
  • Historisches Lexikon der Schweiz. Schwabe, Basel 2002–
  • Historisch-biographisches Lexikon der Schweiz. Administration des Historisch-biographischen Lexikons der Schweiz, Neuenburg 1921–1934.
  • Andres Furger: Die Schweiz zwischen Antike und Mittelalter. NZZ Verlag, Zürich 1996. ISBN 3-85823-560-1
  • Geschichte der Schweiz und der Schweizer. 4. Auflage. Schwabe, Basel 2006. ISBN 3-7965-2067-7
  • Handbuch der Schweizer Geschichte (Mitarb.: Hanno Helbling u. a.) 2 Bde. Zürich 1972, 1977. ISBN 3-85572-021-5
  • Ulrich Im Hof: Mythos Schweiz. Identität – Nation – Geschichte 1291–1991. NZZ Verlag, Zürich 1991. ISBN 3-85823-270-X.
  • Ulrich Im Hof: Geschichte der Schweiz. Mit einem Nachwort von Kaspar von Greyerz. Kohlhammer, Stuttgart 2007. ISBN 978-3-17-019912-5.
  • Alfred Kölz (Hrsg.): Quellenbuch zur neueren schweizerischen Verfassungsgeschichte. 2 Bde. Stämpfli, Bern 1992–1996. ISBN 3-7272-9381-0 (Band 1: Vom Ende der Alten Eidgenossenschaft bis 1848) / ISBN 3-7272-9383-7 (Band 2: Von 1848 bis in die Gegenwart).
  • Alfred Kölz: Neuere schweizerische Verfassungsgeschichte. 2 Bde. Stämpfli, Bern 1992–2004. ISBN 3-7272-9380-2 (Band 1: Ihre Grundlinien vom Ende der Alten Eidgenossenschaft bis 1848) / ISBN 3-7272-9455-8 (Band 2: Ihre Grundlinien in Bund und Kantonen seit 1848).
  • Otto Marchi: Schweizer Geschichte für Ketzer oder die wunderbare Entstehung der Eidgenossenschaft. Praeger, Zürich 1971 / Zytglogge, Bern 1981 / Rotpunktverlag, Zürich 1985. ISBN 3-85869-035-X
  • Helmut Meyer u. a.: Die Schweiz und ihre Geschichte. Lehrmittelverlag des Kantons Zürich, Zürich 1998. ISBN 3-906719-96-0
  • Volker Reinhardt: Geschichte der Schweiz. C.H. Beck, München 2006. ISBN 3-406-53601-8
  • Jörg Rentsch / Dominik Sauerländer (Hrsg.): Putzger. Historischer Weltatlas – Schweizer Ausgabe. Cornelsen, Berlin 2004. ISBN 3-464-64404-9
  • Roger Sablonier: Gründungszeit ohne Eidgenossen. Politik und Gesellschaft in der Innerschweiz um 1300. Hier und Jetzt, Baden 2008. ISBN 3-03919-085-7
  • Peter Stadler: Epochen der Schweizergeschichte. Zürich, Orell Füssli 2003. ISBN 3-280-06014-1

Weblinks[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Wikisource S dütschsprochig Wikisource hät Originaltegscht zum Thema „Geschichte der Schweiz“.

Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vu dere Version vum Artikel „Geschichte_der_Schweiz“ vu de dütsche Wikipedia.

E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde.