Frankoprovenzalische Sprache

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Frankoprovenzalisch
patouès, francoprovençâl, arpitan, arpetan
Verbreitig: Frankreich Frankriich, Schweiz Schwiiz, Italien Italie
Sprecher: ca. 140.000 (1988)
Linguistischi
Klassifikation
:
Unterteilige:

lüeg im Artikel

Schriftsyschtem: latiinischs Alphabet
Offizieller Status
Amtssprooch vo:
Anerkannti Minderheitesprooch vo:
Sproochchürzel
ISO 639-2

roa

ISO 639-3

frp

Verbreitig vum Frankoprovenzalische

S Frankoprovenzalisch odder Arpitanisch (Eigebezeichnige: patouès, francoprovençâl, arpitan, arpetan) isch e galloromanischi Sproch, wu z Frankriich, Italie un in de Schwiz gschwätzt wird. Es wiist Gmeinsamkeite mit em Französische un em Okzitanische uff.

Bezeichnige[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Frankoprovenzalisch, Franko-Provenzalisch[ändere | Quälltäxt bearbeite]

De Usdruck „Frankoprovenzalisch“ goht uff de italiänisch Linguist Graziadio Isaia Ascoli zruck, wu 1873 gschribe hät:

„I nänn sälli Gruppe ‚Frankoprovenzalisch‘, wu, näbe gwüsse eigene Charakterzüg, Gmeinsamkeite mit em Französische (ere Variation vu de Langues d'oïl) uff de eine un mit em Provenzalische [= Okzitanische] uff de andere hät, wu nit durch e jüngeri Vermischig vu verschidene Elemänt entstande, sundern im Gegedeil gschichtlig uuabhängig sin.“

Zur Chlorheit un für d'Uuabhängigkeit vu de Sproch vürezhebe, isch s Wort ohni Bindestrich gschribe wore. Die Schriibig soll au d'Aanahm vermiide, dass s Frankoprovenzalisch numme e Kombination vu langues d'oïl un langues d'oc isch.

S Wort „Provenzalisch“ hät zur Zit vum Ascoli nit numme d'Sproch vu de Region Provence bezeichnet, sundern s Okzitanisch als Ganzes, wu vor sinem hüttige Namme zerscht „limousin“ un deno „provençal“ gheiße hät.

Romand[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Sälle Namme isch sit em 15. Johrhundert als Bezeichnig für s Frankoprovenzalisch belèggt. Er daucht zum erschte Mol i'me-ne Dokumänt us Friiburg im Üechtland uff, wu de Notar erlaubt, ihri Brief uff Dütsch un Frankoprovenzalisch z schriibe („faire des lettres en teif [=allemand] et en rommant“). Z Waadt un z Friiburg daucht er au während em 17. un 18. bis ins 19. Johrhundert uff, hät's abber nie übber d'Schwizer Gränze uuse gschafft.

Arpitanisch[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Arpitan odder arpian isch entstande, wiil de Begriff Frankoprovenzalisch verwirrt hät. Es bedütet ursprünglig „Bärgbewohner“ un gliichzitig „Hirt“. Es chunnt vu de indogermanische Wortwurzle alp- (vgl. Alpe). Im Frankoprovenzalische bedütet s Wort allerdings nit „Bärg“, sundern bezeichnet d'Bärgweide, wu d'Herde anedribe were gò de Summer verbringe. Au in viile Ortsnämme findet mer d'Wurzle verstreut übber s Sprochgebiet widder. Variante devuu gitt's au z Dütschland un z Östriich.

In de 70er- un Aafang 80er-Johr isch au di orthografischi Variante harpitan bruucht wore.

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

De Wäg vum Latiin zum Frankoprovenzalisch isch nit übberliefert. Es gitt keini Tekscht, wu übber di eltiste Forme vu de Sproch dete Uffschluss gee, numme alti Ortsnämme (Arrondine, Arve, Alpe, Truc, Bec) sin erhalte blibe. De Iifluss vu de Kelte, wu in viile Däler sesshaft wore sin, zeigt sich an Wörter wie nant (*nantu, „Dal“) un balme (*balma, „Loch“). D'Existänz vu'me-ne burgundische Superstrat isch umstritte.

Als romanischi Sproch leitet sich s Frankoprovenzalisch einewäg in erschter Linie vum Latiin ab. De Pierre Bec nümmt aa, dass es de erscht Zwiig gsi isch, wu sich vu de Langues d'oïl unterschide hät, un setzt die Spaltig im 8. odder 9. Johrhundert aa. Eso wär s Frankoprovenzalisch e konservatiivi Sproch, während sich di westlig glägene Langues d'oïl viil witer entwickelt hänn. Eso hät's e Reihe vu mittelalterlige Wörter biibhalte (bayâ für frz. donner „gee“; pâta für frz. chiffon „Lappe“; s'moussâ für frz. se coucher „gò schlofe goh“). Gwüssi phonetischi un vokabularischi Veränderige vu de Lagues d'oïl hät s Frankoprovenzalisch zwar mitgmacht, neueri Entwicklige abber keini. Was d'Morphologii bedrifft, lönn sich Gmeinsamkeite mit em Okzitanisch feststelle.

Hüttigi Verbreitig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Bsunders z Frankriich isch s Frankoprovenzalisch (genauso wie di andere Sproche un Dialäkt vu Frankriich) scho lang abglähnt wore un isch sällewäg au schnäll am Verschwinde. Ähnlig isch es in de Schwiz, wu mer's in erschter Linie no in de Region Greyerz (Gruyère) un in de abglägene Deil vum Kanton Wallis findet, wu's vor allem Lüt ab 60 im Alldag bruuche. Z Frankriich un in de Schwiz wird's nit vum Staat als Regionalsproch aaerkännt, z Italie isch es eini vu de Minderheitesproche. E größere Aadeil Chinder, wu's vu ihrer Familie no lehre, findet sich numme z Évolène (Wallis).

Dass s Frankoprovenzalisch im Aostadal so güet erhalte blibe isch, hät boliitischi Gründ. Bis zum 19. Johrhundert isch in säller Region d'Bevölcherig zweisprochig gsi, wubii s Französisch s Frankoprovenzalisch all meh abglöst hät. Noch de Vereinigung vu Italie im Johr 1861 isch s Französisch abber gächtet un usdribe wore, viili Frankophoni sin uff Frankriich usgwandert. S „patois“ (was in demm Fall für Frankoprovenzalisch stoht) isch degege duldet wore, solang's kei negatiive Iifluss uff s Italiänisch gnuu hät, wu Unterrichts- un Amtssproch gsi isch. Hütt hät d'Regionalsproch im Aostadal e Aadeil vu 27 Prozänt, isch allerdings zimmli ruckläufig.

Sit 2004 bemieht sich de gränzübberschritend Verei Arpitania – Aliance culturèla arpitana drum, dass s Frankoprovenzalisch „für d'Öffentligkeit sichtbar“ wird. S Programm umfasst e Verlag, Lehrmethode, d'Verbreitig vu-n-ere eiheitlige Schriibig, zweisprochigi Stroßeschilder un e arpitanischs Internetradio. Si verbreitet de Namme „Arpitanisch“ anstell vu „Frankoprovenzalisch“, wiil er als eidütig iigstuft wird.

Trotz denne Verei isch s Frankoprovenzalisch im Alldag nit viil meh presänt: In de Region Rhône-Alpes z Frankriich zum Bispil hänn's 2009 uff em Land zwei Prozänt vu de Lüt regelmäßig bruucht, in urbane Regione praktisch niemer meh.

Merchmol[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Charakterisdisch für s Frankoprovenzalisch sin vor allem:

  • Verschlucke vu viile uubedonte Vokäl: ramasse (Bäse) /rmassâ/; mindya (ässe) /mdiâ/; peutet (Chind) /ptêt/
  • Abwiichige bi de Palatalisierig vum Lut /k/: je noch Dal wird er zu /ʃ/, /ts/, /st/ odder /θ/. Eso wird s latiinisch campus (Fäld) /ʃã/, /stã/, /tsã/ odder /θã/ gsait.
  • Diphthongierig vu /a/ zu /ie/ noch palatalisierte Konsonante: canem > /tsiɛ̃/, cadere > /tsiere/, caput > /tsief/
  • Im Oste were d'Zahle noch em Dezimalsystem bildet, mer sait sèptanta (sibbzig), huitanta (achtzig) un nonanta (nüünzig). Im Weste wird wie im Französische s Vigesimalsystem bruucht, sodass d'Zahl Achtzig quatro-vingts heißt.

Vergliich[ändere | Quälltäxt bearbeite]

In derre Tabälle wird s Frankoprovenzalisch mit modärne romanische Sproche un em Latiin vergliche. Si zeigt vor allem d'Evolution vum latiinische p zu v, vum c/g zu y un s Verschwinde vu t un d. Allgemein isch es im Französisch am nöchste.

Latiinisch Frankoprovenzalisch Französisch Katalanisch Okzitanisch Piemontesisch Italiänisch Alemannisch
clavis clâ clef / clé clau clau ciav chiave Schlüssel
cantare chantar chanter cantar cantar (Norde: chantar) canté cantare singe
capra cabra / chiévra chèvre cabra cabra (Norde: chabra, gask. craba) crava capra Geiß
lingua lenga langue llengua lenga lenga lingua Sproch/Zunge
nox, noctis nuet nuit nit nuèch (nuèit, gask. nueit) neuit notte Nacht
sapo, saponis savon savon sabó sabon (gask. sablon) savon sapone Seifi
sudare suar suer suar susar (suar, gask. sudar) sudé (dialektal strassué) sudare schwitze
vitae via vie vida vida (gask. vita) vita (friehjer via) vita Läbe
pacare payer payer pagar pagar (Norde: paiar) paghé pagare zahle
platea place place plaça plaça piassa piazza Platz
ecclesia églésé église església glèisa gesia odder cesa chiesa Chirch
caseus (formaticus) tôma / fromâjo fromage formatge formatge (gask. hromatge) formagg odder toma odder formaj formaggio Ches

Frankoprovenzalischi Literatuur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S Frankoprovenzalisch hät nie Literatuur chönne vürebringe, wu im gliiche Maß bekannt gsi wär wie die in sine dräi große benochberte Sproche Französisch, Okzitanisch un Italiänisch. Dodezüe hänn bsunders d'Uffdeilig uff dräi Länder, d'Usbreitig vu de französische Sproch (gradd in de Stedt) un d'Umsidlig vum Land in d'Stedt gfiehrt.

De eltist bekannt Tekscht uff Frankoprovenzalisch chunnt us em 12. Johrhundert. Es handelt sich um de Aafang vu'me-ne Gedicht übber de Alexander de Groß un er bstoht us 105 Vers. Us demm un de Johrhundert denoch sin witeri Tekscht übberliefert wie de lang Tekscht Vie de sainte Béatrice d’Ornacieux vu de Marguerite d’Oingt, wu im 13. Johrhundert im Dialäkt vu Lyon gschribe wore isch. Us em 14. Johrhundert sin viil Tekscht vu Friiburg erhalte, wiil sällemols s Frankoprovenzalisch Amtssproch vu de Stadt gsi isch; es sin Protokoll vu Rothuussitzige, Dokumänt vu Notär uvm. Scho vorhär hät mer bi de Verwaltig s Latiin uffgee. Im 14. Johrhundert isch au e größeri Zahl Lieder un Gedicht uff Frankoprovenzalisch gschribe wore.

S Verschwinde vum Frankoprovenzalisch hät im 19. Johrhundert aagsetzt. Kulturälli Institutione hänn drum zu derre Zit aagfange, Gschichte, Sprichwörter un Legände bi de Dialäktsprächer z sammle. Modärneri Literatuur uff Frankoprovenzalisch sin d'Übbersetzig vum Büech Le petit prince (Lo Petsou Prince) vum Antoine de Saint-Exupéry, de Comic Le rebloshon que tyouè ! vum Félix Meynet un em Pascal Roman un d'Übbersetzige vu dräi Usgobe vu de Comicheftli Aventures de Tintin. Trotz sälle Bemiehige blibt s Frankoprovenzalisch bsunders noch de Industrialisierig un de Mobilitet vu de Bevölcherig, wu dodemit verbunde isch, hauptsächlig e gsprocheni Sproch.

Externi Site[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Allmänd (Commons): Franco-Provençal language – Sammlig vo witere Multimediadateie

Wikipedia-logo-v2.svg D Wikipedia uff Frankoprovenzalisch


Dä Artikel basiert uff ere fräie Übersetzig vu dere Version vum Artikel „Francoprovençal“ vu de franzeesische Wikipedia.

E Liste vu de Autore un Versione isch do z finde.