Kanton Basel

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
S Wappe vom Kanton Basel, wo noch dr Deilig vom Kanton Basel-Stadt wiiter gfüehrt worden isch
Dialäkt: Baseldütsch

Dr Kanton Basel isch e historische Kanton uf em Bode vo dr hütige Schwiiz gsi, wo sit 1501, wo d Stadt Basel dr Eidgenosseschaft biidrätten isch, bis zur Kantonsdeilig im Johr 1833 existiert het.

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Stadt Basel und ihri Underdanegebiet[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Im 13. und 14. Johrhundert het sich d Stadt Basel noh di noh vo der Herrschaft vo ihrem Fürstbischof befreit. Si het em siini historische Rächt und Ortschafte abkauft, so zum Bispil 1392 s Chlaibasel und 1400 Liestel as Pfand und isch e Freiji Stadt im Dütsche Riich worde. Au Adligi hai ere ihri Territorie verkauft, wenn ene s Gäld usgangen isch. Gälterchinde isch mit der Herrschaft Farnsburg 1461 zur Stadt cho, und sit 1465 isch au Sissech baslerisch gsi. D Münch vo Münchestei, wo meh as ei Basler Bischof gstellt und in der Regierig vo der Stadt bis ins 15. Johrhundert e Rolle gspiilt hai, hai ihri Burg und s Dorf Münchestei scho 1470 an Basel verpfändet. Au d Wartebärgburge, denn scho Ruine, und s Dorf Muttez, wo derzue ghört het, hai si zerst verpfändet und denn 1515 verchauft. Bettige isch 1513, d Herrschaft Ramstei mit Bretzwil 1518 und Rieche 1522 zu Basel cho. 1525 het d Stadt Brattele vo de Eptiger erworbe und so ihre Wäg ins Oberbaselbiet gsicheret. Denn het si 1526 Biel und Bängge, 1532 Arisdorf, 1534 Binnige und Boppmige kauft und mit em Kauf vo Rotheflueh het Basel e zsämmehängends Territorium bis Langebrugg gha.[1] 1640 isch Chlaihünige derzue cho und noch der Uflösig vom Fürstbistum Basel het der Wiener Kongräss s Birsegg Basel zuegsproche.

So het sich d Stadt Basel ihri Landschaft Herrschaft um Herrschaft, Dorf um Dorf, zsämmekauft und deren ihri Iiwohner mit ihre Landvögt regiert. Sit 1501 bis zur Basler Revolution 1798, wo d Baselbieter dr stedtische Bevölkerig gliichgstellt het, isch dr Kanton Basel e Stadtort in dr Alte Eidgenosseschaft gsi, wo über es landschäftligs Underdanegebiet gherrscht het.

D Buureufständ im 16. und 17. Johrhundert[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Bewohner vo der Landschaft hai zwar gwüssi Rächt gha und hai hüfig Ämter in de Dörfer, wie das vom Undervogt, vo de Gschworene, vom Grichtsmaa, vom Bammert und anderi sälber chönne ernenne, aber d Liibeigeschaft und d Abgobe hai ene die stedtischi Obrikeit verhasst gmacht. So isch es immer wider zu Ufständ cho. Währed em Dütsche Buurechrieg hai si 1525 vo der Stadt erreicht, ass d Liibeigeschaft ufghobe worden isch und d Ämter in dr Landschaft Freiheitsbrief übercho hai. Aber scho siibe Johr druf het d Stadt alles wider rückgängig gmacht. Au im Basler Rappechrieg het d Bestüürig dr Astoss zum Ufstand im Johr 1591 gee. Noch ere Usenandersetzig vo drei Johr hai d Landschäftler müesse igseh, ass si ums Zahle vo der erhöhte Wiistüür nit umechömme und der Komflikt isch schliesslig ohni e Schlacht beändet worde. Im Schwiizer Buurechrieg 1653 hai sich d Baselbieter mit de Luzärner, Bärner und Solodurner Buure verbündet, si gschlage und ihri Afüehrer hert bestroft worde. Liestel het s Rächt verlore, siini beide Schultheisse und der Root sälber z bestimme, der Root isch zum ene eifache Gricht abegsezt worde und het sogar d Bluetgrichtsbarkeit verlore. Aber sit 1674 isch wenigstens ei Schultheiss wider e Liestler gsi.

E wiitgehendi Folg vom Buurechrieg isch gsi, ass d Obrikeite s nüme gwogt hai, d Buure diräkt z bestüüre und so hai si s Gäld nit gha, für zum ihri militärischi Macht z versterke.

D Basler Revolution[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Vereinigungsfiir vo Stadt und Landschaft Basel um dr Freiheitsbaum uf em Basler Münsterplatz am 20. Januar 1798, wo d Landschaft ihre Freiheitsbrief übercho het.

Wie z Frankriich hai sich au z Basel im 18. Johrhundert ufklärerische Gedangge afo verbreite, und wo dört d Revolution usbrochen isch, hai au z Basel d Patriote, wo Reforme verlangt hai, die konservative Chreft chönne überzüüge, ass öbbis müess bassiere. So het am 21. Septämber 1789 dr Abel Merian e Vorstoss in dere Richdig gmacht und im Juli 1790 het d Stadt Liestel e Petition iigreicht und am 20. Dezämber 1790 het der Grooss Root denn d Liibeigeschaft ufghobe, het aber die meiste Abgoobe, wo mit ere verbunde gsi si, lo si. S Laufedaal und s Birsegg, wo denn no zum Fürstbistum Basel ghört hai, hai scho bald d Uswirkige vo der Revolution im Nochberland afo spüre, z Basel isch s aber vorläufig no ruehig bliibe. Erst gege s Ändi vom Johr 1797 hai sich d Machtverheltnis in der Stadt afo verändere, die revoluzionäre Patriote under der Füehrig vom Oberstzumftmeister Peter Ochs si an s Rueder cho und d Baselbieter hai non e chli nochghulfe, wo si d Schlösser vo de Landsvögt, d Waldeburg, d Farnsburg zwüsche Gälterchinde und Buus und d Homburg z Buckte abebrennt hai. Am 20. Januar 1798 het d Landschaft e Freiheitspatent übercho und me het afo e Verfassig schriibe. Aber bevor die fertig gsi isch, isch am 12.April 1798 die Helvetischi Republik usgrüeft worde, und die indiräkt gwehlti Basler Nationalversammlig, wo sit em Februar gregiert het, het sich ufglöst.

D Restauration und d Kantonsdeilig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Zitgenössischi Darstellig vo der Schlacht bi der Hülfteschanze vom Martin Disteli

Die Helvetischi Republik het au im Räscht vo dr Schwiiz dr Underdanestatus ufghobe, s Missdraue zwüsche Stedter und ihre ehemolige Underdane het aber wiiter bestande. Die politischi Restauration noch der Niiderlag vom napoleonische Frankriich, wo die wichdigste Errungeschafte vo der helvetische Revolution understützt und verdeidigt het, het zwar d Verheltnis vom Ancien Régime nit zruggbrocht, und Basel het sich 1813 em Bundesverein agschlosse, wo gege d Wideriifüehrig vom Underdanestatus gsi isch; aber d Stadt het s doch fertigbrocht, e Dominanz über d Landschaft z erreiche, au wenn die e grösseri Bevölkerig gha het. Zerst het d Landschaft das no akzeptiert, aber noch dr liberale Julirevolution vo 1830 z Frankriich het au in dr Eidgenosseschaft e Zit vo der Regeneration vom Liberalismus agfange, und d Baselbieter hai d Gliichstellig mit dr Stadt verlangt. Wo die aber brobiert het, das mit Gwalt z verhindere, hai si sich vo dr Stadt unabhängig erklärt, und e Stadtbasler Kontingänt am 3. August 1833 bi der Hülfteschanz gschlage. D Kantonsdeilig isch vo dr Dagsatzig am 17. Auguscht 1833 anerkennt worde, und dr Kanton Basel het ufghört z existiere.

D Wiidervereinigung vo de beide Halbkantön[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Inoffiziells gmeinsams Kantonswappe vo Basel-Stadt und Basel-Landschaft

D Deilig 1833 hätt nume sötte provisorisch si, aber d Wiidervereinigung isch immer wider uf die langi Bank gschobe worde. D Bemüehige sider die beide Basler Halkbkantön wider z vereinige, si 1969 gschiiteret, wo d Baselbieter in ere Volksabstimmig mit 59 % Gegestimme d Widerveinigungsvorlag abglähnt hai. Dr Nationalroot Peter Dürrematt het denn in däm Johr scho d Revision vom Artikel 1 vo der Bundesverfassig vorgschlage, so dass die beide Halbkantön Basel-Stadt und Basel-Landschaft in Ganzkantön verwandlet wurde und as Basel und Basel-Landschaft in der Ufzellig vo de Kantön vorchieme.[2]

Am Aafang vom 21. Joorhundert isch d Widervereiniung no einisch uf s Dapeet cho. 2012 het mä wider Underschrifte für e Wiidervereinigung afo sammle und es si politischi Vorstöss in de Parlamänt vo Stadt und Land gmacht worde.[3] Im Septämber 2014 häi d Baaselbieter e Fusionsartikel in dr Kantonsverfassig mit 68% Näi abgleent, d Stadtbaasler häi en zwar mit 55% Joo-Stimme aagnoo, aber wil bäidi Kantöön hätte müesse drfür si, wird nüt us dr Iniziative.[4]

Noowiis[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Geschichte des Kantons Basel-Landschaft: Das Baselbiet entsteht
  2. Kanton Basellandschaft: Chronik für den Monat Dezember 1969
  3. «Regierung veröffentlicht erstmals Zeitplan für Wiedervereinigung» in Basellandschaftliche Zeitung, abgrüeft am 29. Augschte 2012
  4. «Baselland will nicht über Fusion nachdenken» uf bazonline.ch, abgrüeft am 28. Septämber 2014

Quelle[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Artikel Basel (Kanton) im Historische Lexikon vo dr Schwiiz