Baseldeutsch

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Baseldytsch
Verbreitig: Schwiz (Basel)
Linguistischi
Klassifikation
:
Offizieller Status
Amtssprooch vo:
Sproochchürzel
ISO 639-1

ISO 639-2

gsw (Schwizerdytsch)

ISO 639-3

gsw (Schwizerdytsch)

Dialäkt: Baseldytsch

Baseldytsch (hyt maischtens mit [y] ússgschproche und dorum Baseldütsch gschriibe; uf Hoochdytsch Baseldeutsch) isch dr Dialäggt vo dr Stadt Basel.

Im Geegesatz zu den allermaischte andere dytschschwizer Dialäggt isch s draditionelle Baseldytsch Niideralemannisch (mit Usnahm vo de Diäläggt am Rhy im Kanton Sanggalle, z Chur un wenige andere Ort im Bindner Land sin die andere Schwyzer Dialäggt hooch- oder heggschtalemannisch). Dypyschi Mergmool vom Baseldytsch sinn unverschoobeni [] (z.B. in de Wort Keenig (König), Kreis, kenne, aber au hyffig und dradizionellerwyys in Weerter wie Kind, Kueche), Konsonanteschwechig (Tag > Daag), Deenig vo Vokaal in offene Doonsilbe (z.B. wird Basel mit langem [] ússgschproche und nid wie uf Zyridytsch mit eme kurze [a]). Au seer karaggteristisch fir s Baseldytsch isch d Rundig vom eltere /aː/ zu /ɒː/ (Haar > Hoor; wi z.B. im Schwedische) und d Entrundig (öi /œj/ > ai /aj/, ey /ej/; ü /ʏ/, /y/ > i /ɪ/, /i/; ö /ø/, /œ/ > e /e/, /ɛ/, üe > ie; wi z.B. im Jidische).

D Entwigglig vom Baseldytsch zum Baseldütsch[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Hit schprächen ebbe 50% vo de Baslere und Basler s K in «Kind» als CH /x/ úss. Au d Lenis g, wie in «glai», wird zur Fortis k oder ch («klai» ooder «chlai») und basst sich dr Uussprooch in dr Umgäbig vo dr Stadt aa. D Entrundig spiilt hit kai groossi Rolle mee: numme no [iə̯] («grien» statt «grüen») und friener statt früener sinn no seer verbraitet; aber s git au Lyt wo sunscht seer ússbräggt Baseldytsch schwätze und drotzdämm [yə̯] grüen saage. Au s Zäpfli-r, [ʁ], wird als wie weeniger als [χ] («ch») uusgsproche, so sait me hitzedaag «Bilder», wo s friener im traditionelle Baseldytsch «Bild(e)ch» ghaisse het. S Alldags-Baseldytsch, wo die Veränderige duure gmacht het, isch doodermit e Mischig vo Niider- und Hoochalemannisch. Däm Dialäggt sait me Baseldütsch statt Baseldytsch.

Zämmegno ka me saage, dass s glassische Baseldytsch, wo friener vor allem vo der Oberschicht gschwätzt worden isch – und in verarmte Vierdel wie dr Rhygass sowieso nie vorkoo isch – nimm vo vyyle Lyt greedet wird. Maischtens reede elteri Lyt non esoo und die vom "Daig", also de "meebesseren" Altigsässene. Allerdings wird s Baseldytsch an de ‹drey scheenschte Dääg›, dr Basler Fasnacht, no seer pflägt. Und me ka s au im Alldag braggdisch iberaal in der Stadt no aadräffe: Zuem Byschbiil uff Menükartene, in dr Wärbig oder in Zyttige.

D Mundarte, wo uff der Basler Landschaft greedet wärde haisse Baselbieterisch oder Baselbieterdütsch und sinn nooch verwandt mit em Baseldütsch und e weeneli entfärnter au mit em Baseldytsch.

S Baseldytsch im Schwyzer Film[ändere | Quälltäxt bearbeite]

In de Schwyzer Dialäggtfilm, wo vor allem z Ziri broduziert worde sinn, het s Baseldytsch lang zur Markierig vo Bösewichter dient. Das Stereotyp ka me scho im eltschte no erhaltene Dialäggtfilm Jä-soo! us em Johr 1935 gsee und s wird au in de Film, wo im Zug vo der Gaischtige Landesverdaidigung entstande sinn, dr Landammann Stauffacher vo 1941, dr Gotthälf-Verfilmig Uli der Pächter und dr Bäckerei Zürrer, wo in dr Stadt Ziri spiilt, bis in d Fuffzger Joor bruucht. Iber Doggumentarfilm und em Dani Levy syym «Peperoni» in der Färnseeseryy Motel uus den Achtzger Joor, het sich der Basler Dialäggt filmisch kenne rehabilitiere.[1]

Lydderaduur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Baseldytsch-Grammatig vom Rudolf Suter isch woorschyynlig die populäärschti Dialäggt-Grammatig in dr Dytschschwyz. Vom Suter isch au s Baseldeutsch-Wörterbuch, und der Hans Peter Muster und d Beatrice Bürkli-Flaig hänn s Baselbieter Wörterbuch uusegää.

  • Suter, Rudolf. 3. Uuflaag 1992. Baseldeutsch-Grammatik. Christoph Merian Verlag, ISBN 978-3856160487
  • Christoph Merian Verlag (Hg.). 2010. Neues Baseldeutsch-Wörterbuch. Christoph Merian Verlag, ISBN 978-3-85616-502-4
  • Hans Peter Muster, Beatrice Bürkli-Flaig, 2001. Baselbieter Wörterbuch, Christoph Merian Verlag, ISBN 978-3-85616-129-3
  • Pilch, Herbert. 1977. Baseldeutsche Phonologie. Auf Grundlage der Intonation. In: Phonetica 34: 165–190.
  • Gustav Adolf Seiler: Die Basler Mundart. Ein grammatisch-lexikalischer Betrag zum schweizerdeutschen Idiotikon, zugleich ein Wörterbuch für Schule und Haus. Detloff, Basel 1879; unveränderete Noodrugg: Sändig Reprint, Wiesbaden 1970.

Noowyys[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. aeppli.ch: Felix Aeppli: Vorsicht Baseldeutsch! Zur Funktion des Dialekts im Schweizer Film. Aus Zürcher Filmrollen (hsg. von der Zürcher Kantonalbank), Zürich 2005