Kanton Aargou

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Zur Navigation springen Zur Suche springen
Disambig.svg Dä Artikel behandlet en Schwizer Kanton. Anderi Bedütige findt me under Aargau.
Kanton Aargau
Wappe vum Kanton Aargau

Basisdate
Staat: Schwiz
Abchürzig: AG
Amtssproche: Deutsch
Hauptort: Aarau
Gröschter Ort: Wettige
Flächi: 1'404 km²
(Rang 10)
Iwohner: 635'797[1] (31. Dezämber 2013)
(Rang 4)
Bevölkerigsdichti: 447 Iw./km²
(Rang 6)
Bitritt zuem Bund: 1803
Websyte: www.AG.ch
Lag
Lag vum Kanton Aargau in dr Schwyz
Charte
Charte vum Kanton Aargau
Gmeinde
Gmeinde im Kanton Aargau
Dialäkt: Aargauerdüütsch

De Kanton Aargou, yhäimisch de Aargäu und früener au s Aargöi (hochdütsch: Aargau; Französisch: Argovie; Italiänisch: Argovia; Rätoromanisch: Argovia), isch en Kanton vo de Schwyz.

Geografy[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Der Aargau lyt im Norde vo de Schwyz, im Middelland und i de öschtleche Uuslöifer vom Jura.

Syn Name het de Kantoon vo der Aare. Är gränzt im Norde an Rhy, im Oschte a de Kanton Züri, im Süüde a d Kantöön Luzärn und Zug, und im Weschte a d Kantöön Bärn, Soledurn und as Baselbiet.

Der Aargau chame i vier Regione ufdäile: S Fräiamt, d Grafschaft Baade, s Frickdaal und de Bärner Aargau.

Areaalstatistik (Stand: 1994)[ändere | Quälltäxt bearbeite]

gsamt: 1'403,7 km²
Wald/«Beschtockti Flechi»: 517,9 km² 37,0 %
Landwirtschaftlechi Nutzflechi: 635,6 km² 45,3 %
Sidligsflechi: 216,7 km² 15,4 %
Unproduktiivi Flechi: 33,5 km² 2,4 %

Gwässer[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Bevölkerig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

De Aargäu het mit 7,8 % vo de Schwiizer Gsamtbevölkerig en Aateil vo 7,2 % am Schwyzer Volksvermöge. (Stand: 1990)

Schproche[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Di dütsche Dieläkt vom Kanton Aargau ghöre em Hochalemannische a. Im wytere het de Kanton aber kei homogeni Mundart: Wäge vo sinere Lag ghöre si täilwys zum weschtliche Schwyzertüütsch (fliege, zwöiförmige Plural bym Verb) – innerhalb dadevo zum Täil zum Nordweschtschwyzertüütsch (Dag Tag) – und täilwys zum öschtliche Schwyzertüütsch (Tag, flüüge, Eihäitsplural bym Verb); im südleche Teil mache sich au innerschwyzerischi und weschtlozärnerischi ond bärnerischi Züg bemerkbar.

Im Surbtal, wo z Ändinge und Längnau jahrhundertelang en bedütendi jüdischi Bevölkerig gläbt het (im 19. Jorhundert und 20. Jorhundert gröschteteils of Züri uusgwandert), isch bis is 20. Jorhundert en weschtjiddische Dialäkt gredt worde.

Religion[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Well de Kanton Aargau im Joor 1803 us verschidene Territorie gschaffe worden isch, ghört är zu de paritätische Kantön. Tradizionell reformiert isch der ehemalig Bärner Aargau mit de hütige Bezirk Aarau, Brugg, Chulm, Länzburg und Zofige. Traditionell katholisch sind di ehemalige Gmeine Herrschafte (gemeinsami Untertanegebiet vo mehrere Kantön) mit de hütige Bezirk Bade, Brämgarte, Muri und Zurzach, woby s z Bade und Zurzach traditionell en reformierti und en israelitischi Minderhäit git, sowie s Fricktal mit de hütige Bezirk Laufeburg und Rhyfälde, wo bis 1803 öschtriichisch gsi sind. Z Rhyfälde isch au di chrischtkatholischi Chile starch verträte.

Politik[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Die gältendi Kantonsverfassig isch vom Joor 1980 (mit spötere Änderige).

Legislative[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Gsetzgäbendi Bhörde isch de Gross Root, wo nöierdings 140, vom Volk für en feschti Amtsduur vo vier Joore, im Proporzverfaare gwèèlti Mitglider het.

Drüber use isch s Volk diräkt a de Gsetzgäbig beteiliget: Verfassigsänderige und Gsetz, wo vom Grosse Root nid mit absoluter Mehrheit agno worde sind, underligged zwingend enere Volksabschtimmig; anderi Gsetz müend uf Aatrag vo 3'000 Stimmberechtigte ine Volksabschtimmig (Referändum). 3'000 Stimmberechtigti chöned zudem e Verfassigs- oder Gsetzesänderig oder es Gsetz überhaupt vorschloo (Volksinitiative).

D Sitzverteilig nach de Waale isch in de letschte paar Legislature di folgendi gsi:

Partei 1997 2001 20051 2009 2012 Sitzverteilung 2013
Schweizerische Volkspartei (SVP) 47 72 46 (−1)2 45 45 Sitzverteilung des Grossen Rats 2013
Freisinnig-Demokratische Partei (FDP) 40 40 24 (−1)2 20 22
Sozialdemokratische Partei der Schweiz (SP) 48 36 30 22 (−2)4 22
Christlichdemokratische Volkspartei (CVP) 37 32 26 (+1)2 21 19
Grüne Partei der Schweiz (GPS) 6 7 7 13 10
Evangelische Volkspartei (EVP) 8 8 7 6 6
Grünliberale Partei (GLP) 0 0 0 (+1)2 5 (+2)4 8
Bürgerlich-Demokratische Partei (BDP) 0 0 0 4 6
Schweizer Demokraten (SD) 7 4 0 2 0
Eidgenössisch-Demokratische Union (EDU) 1 0 0 2 2
Auto-Partei (AP) 4 1 0 0 0
Landesring der Unabhängigen (LdU)3 2 0 0 0 0

1 D Aazahl vo de Sitz isch im 2005 vo 200 uf 140 verringeret worde.
2 De Urs Leuenberger het im Lauf vo de Legislatur vo de SVP zu de CVP, und de Peter Schuhmacher vo de FDP zu de glp gwächslet.
3 De LdU het sich im 1999i ufglöst.
4 De Roland Agustoni un d Christine Haller hei im Lauf vo de Legislatur von de SP zu de glp gwächslet.

Exekutive[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Uusfüerendi Bhörde isch de Regierigsroot, wo föif vom Volk im Majorzverfaare uf e feschti Amtsduur vo vier Joor gwäälti Mitglider het.

  • Landamme: Vorsitz vom Regierigsroot, vom Grosse Root us de Mitglider vom Regierigsrot gwäält.
  • Landschtatthalter: Schtellverträtter vom Landamme, vom Grosse Root us de Mitglider vom Regierigsrot gwäält.
  • Di föif Regierigsrööt sind Scheff vo je emene Departemänt:

Judikative[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Oberschts kantonals Gricht isch s Obergricht mit Sitz z Aarau, Gricht mit regionaler Riichwiti sy d Bezirks- und Jugendgricht; kommunali Riichwiti händ d Fridesrichter. Denäbe gits Schpezialgricht. D Verwaltigsgrichtsbarkeit wird im Wesentleche vom Verwaltigs- und Versicherigsgricht uusgüebt.

Parteiesyschteem[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S Parteiesyschteem vom Kanton deckt sech mit em schwyzerische. Die kantonale Sekzione vo drei vo de vier Bundesregierigsparteie, dr CVP, dr FDP und dr SVP händ s Zepter i de Hand. Di bürgerleche Mittiparteie sind tendenziell rächter als iri schwyzerische Muetterparteie.

Bildig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Die obligatorischi Schuelzyt isch nüün Joor und foot mit em Ytritt i d Primarschuel im Alter vo öppe 7 Joor a. De Bsuech vom Chindergarte isch nid obligatorisch. Bym Ytritt chunt me entweder i di reguläri erschti Klass oder i d Yführigsklass, wo zwöi Jahr duuret. D Primarschuel duueret i de Regl 5 Joor (1. bis 5. Klass).

Nochäär chunnt de Übertritt in e Real-, Sekundar- oder Bezirksschuel. Die duuret normalerwys 4 Joor (6. bis 9. Klass), und denn isch d Schuelpflicht fertig, woby d Schance uf en aaschlüssendi Bruefsusbildig für Sekundar- u Bezirksschüler wäge de höchere Leischtigsstufe i de Regl besser synd als für Realschüeler. Wächsl innerhalb vo dene drü Stufe gits über Ufnameprüefige, mängisch längt au d Empfälig vom Lehrer (gäg ufe) bzw. freiwilligi oder Zwangsrelegation (gäg abe). In ere aaschlüüssende Pruefslehr muess me au immer ine Pruefsschuel. Somit sorge d Betriib für di praktischi Uusbildig, di (schtaatlech) Schuel für di theoretischi.

Nume vo de Bezirksschuel us isch de Übertritt a di kantonale Maturitätschuele, d Kantonsschuel, möglech. Dezue muess d Bezirksschuelabschlussprüefig mit ere Mindischtnote vo 4,7 beschtande wärde (woby d 6 di beschti und d 1 di schlächtischti Note sind). Di praktische Prüefigsfächer sind Dütsch, Französisch (schriftlech und mündlech) und Mathematik. Usem Jooreszügnis chöme Änglisch, Gschicht, Biologii, Chemii, Musig u Zeichne, waalwys au no Latiin dezue. Mit ere Mindischtnote vo 4,4 isch me zum Übertritt a d Diplommittelschuel, a d Wirtschaftsdiplomschuel oder a en Pruefsmaturitätsschuel berächtiget. Woby letschteri pruefsbegleitend isch.

A de Kantonsschuel, wo öppe 4 Joor duuret (10. bis 13.Schuljahr), cha me di Eidgenössischi Maturität mache. Näbe obligatorische Grundlagefächer chöned d’Schüler ires Akzäntfach (1./2. Joor, 3 Wucheschtunde), ires Schwärpunktfach (3./4. Joor, 6 Wucheschtunde), ires Ergänzigsfach (4.Joor, 4 Wuchenschtunde), sowie verschideni Freifächer sälber wääle.

De Kanton Aargau het ekei Universität. D Fachhochschuele ermögliche defür de Absolvänte vo de Pruefsmaturitätsschuele verschideni Schtudierichtige. Der Aargau ghört zu de Fachhochschuelregion Nordweschtschwyz.

Für Erwachseni gits en Erwachsenematuritätsschuel. Für d Volksbildig sorge Kürs vo de Volkshochschuel, sowie verschideni Bibliotheke i Gmeinde und d Kantonsbibliothek z Aarau.

Es git au verschideni spezielli Schule, wie z. B. di Häilpädagogische Sonderschuele.

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Sidligsgschicht vom Aargou foot i dr Jungschteizyt a.

I dr Zyt vom Römische Rych sind grösseri Zäntre Vindonissa, Augusta Raurica, Aquae Helveticae und Tenedo gsi.

Ds Gebiet vom hüttige Kanton Aargou isch sid im 5. Joorhundert nodisno vo de Alemanne bsidlet worde. Es het im 6. Johrhundert zum Frankeriich ghört, de Name «Aaregou» isch ane 768 zum erste Mool erwäänt worde und ghört zu de alte Gau-Bezäichnige us em früene Middelalter.

Der Unger-Aargou, also ds Gebiet vom hütige Kanton Aargou, het im Mittuauter nachenand de Grafe vo Länzburg, de Grafe vo Kyburg und de Herzög vo Habsburg ghört. Er isch 1415 vo de Eidgnosse erobert worde; dr politisch Hintergrund sind d Schtritigkeite um di römisch-dütschi Königswürde gsy. Drum händ d Gägner vom Sigismund vo Habsburg zur Eroberig vo syne Territorie ufgrüeft.

Der Deil im Weschte, dr Ungeraargou, isch alleinigs Ungertanegebiet vo Bärn worde. Im Oschte sind das vo Züri allei verwautete Chälleramt und di Freie Ämter und d Grafschaft Bade gsy, wo gmeini Herrschafte (gmeinsam verwauteti Gebiet) vo der Eidgnossenschaft gsy sind.

1798 isch dr Aargou vo de Franzose eroberet worde; Aarou isch sogar es haubs Joor d Houptstadt vor Helvetische Republik (un demit erschti Houptstadt vor Schwyz) gsi. Es sind denn im Gebiet vom hütige Kanton Aargou drü helvetischi Kantön entstande:

  • dr Kanton Aargou (hütigi Bezirk Aarou, Brugg, Chulm, Lenzburg u Zofige)
  • dr Kanton Bade (hütigi Bezirk Bade, Bremgarten, Muri u Zurzach)
  • dr Kanton Fricktal (hütigi Bezirk Loufeburg u Rhyfäude; sy vor 1798 öschterrychischi Gebiete gsy)

De hütig Kanton isch 1803 i de Mediationsakte vom Napoleon Bonaparte us de drü Kantön Aargou, Bade u Fricktal pildet worde. Teili vom zürcherische Ungertanegebiet im Limmattal sind aber bi Züri plibe, s Amt Hitzkirch bi Lozärn. Defür sind ds bärnische Amt Aarburg und s lozärnische Amt Merenschwand zum neue Kanton choo.

Di verschidene Gebiet ungerscheide sech ou hüt no i Wirtschaftsstruktur, Konfession und politischer Uusrichtig starch. Nach 1831 het de Kanton Aargou zu de liberale Kantön ghört; vili demokratischi Flüchtling us Dütschland händ doo Ufnaam gfunde. Der Aargouischi Chloschterstryt 1841/43, wo dr Kanton am Afang aui Chlöschter ufghobe het, denn aber d Frouechlöschter (so wie öppe s Chloschter Fahr) wieder zuegloo het, isch eini vo de Ursache für de Sonderbundschrieg vo 1847 gsy, wo dr Wääg zum hütigi schwyzerische Bundesschtaat frei gmacht het.

Stedt und Oort[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Schtedt und Oort vom Kanton Aargou

De Kanton Aargou isch prägt vo Chlystedt. D Zwillingsstedt Wettinge u Bade bilded e wichtige Schwärpunkt.

Gmeinde[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Di gröschte Gmeinde mit mee als 10'000 Ywohner jewils per Endi Johr:

Gmeind Ywohner 2005 Ywohner 2011 Ywohner 2013
Wettige 18647 20'230 20'265
Aarou 15619 20'043 20'130
Bade 16524 18'404 18'523
Wole 14035 14'623 15'139
Oftrige 10722 12'618 13'073
Rhyfälde 10991 12'074 12'552
Zofige 10349 10'990 11'070
Spräitebach 10055 10'955 10'982
Brugg 9085 10'545 10'889
Mehli 8977 10'201 10'617

Oortschafte[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Im Aargou gits vili historisch bedütsami Oort:

Anderi alti Stedt[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Lischte vo de Gmeinde vom Kanton[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Bezirk[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Bezirk vom Kanton Aargou

Dr Aargou isch i 11 Bezirk iiteilt:

Lueg ou[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Literatur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Commons: Kanton Aargau – Sammlig vo Multimediadateie

Fuessnoote[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Bevölkerung – Kantonale Bevölkerungsstatistik. Departement Finanzen und Ressourcen. Kanton Aargau. Abgruefe am 28. Juli 2014