Grafschaft Baden

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
D Grafschaft Bade
S Landvogteischloss z Bade

D Grafschaft Baden isch vo 1415 bis 1798 e gmeini Herrschaft vo de Eidgnosseschaft gsi. S Gebiet vo de Grafschaft Bade isch de Nordoschte vom hütige Kanton Aargau gsi mit de Schtadt Bade als Hauptort.

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Vo de Länzburger zu ere gmeine Herrschaft[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Region Bade isch im Mittelalter zerscht unter de Herrschaft vo de Grafe vo Länzbrg gsi, ab 1173 im Bsitz vo de Kyburger u nach em Usschterbe vo dere Familie im 1264i hei d Habsburger Herrschaft übernoh. Im Johr 1415 hei d Eidgnosse im Uftrag vom König Sigismund de Aargau eroberet, wil de Habsburger Herrscher, de Friedrich IV. vo Tirol em Papscht Johannes XXIII. zu de Flucht vom Konschtanzer Konzil verholfe het. Näbem vo der Bärner bsetzte Oberaargau hei d Eidgnosse miteinand s Freiamt und des Gebiet eroberet, wo ab do de Näme Grafschaft Baden gha het. Näbe de bisherige habsburgische Ämter Bade u Siggethal hei au d Vogteie Klingnau, Zurzi u Kaiserstuhl derzu ghört un au no s Kirchspiel vo Lüggere. Verwaltet hei sis als gmeini Herrschaft.

D Reformationszit[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Im 1528 het sich d Bevölkerig in de meischte Ämter vo de Grafschaft Bade de Reformation aagschlosse, hei aber mit de Niderlag in de Schlacht bi Kappel un em aaschliisende Zweite Kappeler Landfride im 1531i wider müesse katholisch werde. Usnahme hets z Zurzi u z Tegerfälde gäh, wo jewils i de Mehrheit reformiirt si blibe, unter Iifluiss vo de Schtadt Züri im Amt Dietike un z Würelos u wäge de Patronatsrächt vom ehemalige Chloschter Königsfälde z Birmischtorf u z Gäbischtorf hei sich in dene beide Ämter Reformiirti chönne halte.

Jude in de Grafschaft[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Grafschaft isch in de alte Eidgnosseschaft die einzig Herrschaft gsi, wo ab em 17. Johrhundert Jude hei dürfe wohne. Ab em 1776 isch des Rächt uf die beide Surbtaler Dörfer Endige u Lengnau beschränkt gsi. Si hei keis Land dürfe bsitze, keis Handwerk dürfe usüebe u sin direkt im Landvogt unterschtellt gsi. Ab em 1696 hei si all 16 Johr en noie «Schutz- u Schirmbrief» müesse chaufe.

S End vo de Grafschaft[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Am 19. März 1798 si französischi Truppe i de Grafschaft Baden iimarschiirt. Si hei di ganz Schwiiz umgschtaltet. D Grafschaft het irs End gfunde, wo am 11. April de noi Kanton Bade innerhalb vo de Helvetische Republik gschaffe worden isch. D Gebiet rechts vom Rhy hei nümm derzu ghört, dodefür sin s Kelleramt bi Brämgarten un di Freie Ämter derzu cho.

Verwaltig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Grafschaft Bade het insgsamt 11 Ämter gha, wo ma nach innere un üssere Ämter unterschide het. Di acht innere Ämter si Birmischtorf, Dietike, Äredinge, Gäbischtorf, Lüggere, Rohrdorf, Siggeamt u Wettige gsi, di üssere Kaiserschtuel, Klingnau u Zurzi. Zu de letsch gnannte Ämter hei au d Kirchspil Kadelburg, Lienheim u Hohetenge gehört. Si si jewils vo eme Untervogt verwaltet worde. D rechtlich Situation isch in de Grafschaft Bade kompliziirt gsi, was öfter emol zu Konflikt gführt het. S het insgsamt 30 verschidnige Inhaber vo de hohe u nidrige Grichtsbarkeit gäh. D Schtädt Bade, Brämgarte u Mellige hei ihri eigni Grichtsbarkeit gha u teilwis au di über Nachbardörfer. Dederzu si als Grichtsherre zum Bischpil s Chloschter Wettige, d Johanniterkommende vo Lüggere, s Chloschter Sankt Blasie u de Fürschtbischof vo Konschtanz cho.

Di acht alti Ort vo de Eidgenossenschaft hei jewils für zwei Johr de Landvogt gschtellt, wo z Bade im Landvogteischloss residiirt het. Nach de Niderlag vo de katholische Ort im Zweite Villmergerchrieg im Johr 1712, hei numme noch di drei reformiirte Ort Züri, Bärn u Glaris Landvögt gstellt.

Wirtschaft[ändere | Quälltäxt bearbeite]

In de Grafschaft Bade isch d Landwirtschaft vorherrschend gsi. Wäge de Realteilig bim Vererbe si d Parzelle immer chliner worde. Marktrecht hei d Schtädt gha, nämlich Bade, Brämgarte, Mellige, Kaiserstuehl u Klingnau. Zurzi isch en wichtiger Messeort gsi. Am End vom 18. Johrhundert, wo d Grafschaft ufghört het i dere Form z exischtiire, hets kei einzige Fabrik oder Manufaktur gäh.


Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]