Brugg

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Disambig.svg Dä Artikel behandlet d Stadt Brugg. S gliichnaamige Bauwärch wird under Brugg beschribe.
Brugg
Wappe vo Brugg
Basisdate
Staat: Schwiiz
Kanton: Aargau (AG)
Bezirk: Bruggw
BFS-Nr.: 4095i1f3f4
Poschtleitzahl: 5200
UN/LOCODE: CH BGG
Koordinate: 658010 / 25982947.4866638.208342352Koordinaten: 47° 29′ 12″ N, 8° 12′ 30″ O; CH1903: 658010 / 259829
Höchi: 352 m ü. M.
Flächi: 6.38 km²
Iiwohner: i11'172 (31. Dezämber 2016)[1]
Website: www.stadt-brugg.ch
Brugg vom Bruggerberg us gseh

Brugg vom Bruggerberg us gseh

Charte
Dütschland Kanton Solothurn Bezirk Aarau Bezirk Bade Bezirk Bremgarte Bezirk Laufeburg Bezirk Lenzburg Bezirk Zurzach Auenstein AG Birr AG Birrhard Böze Brugg Effinge Elfinge Gallenkirch Habsburg AG huuse Linn AG Lupfig Mandach Mönthal Mülige Oberözberg Oberflachs Remige Rinike Rüfenach Scherz AG Schinznach-Bad Schinznach-Dorf Thalheim AG Unterbözberg Veltheim AG Vilige Villnachern Windisch AGCharte vo Brugg
Iber des Bild
w
Dialäkt: Aargauerdüütsch

Brugg isch e Stadt im Kanton Aargau. Sie isch de Hauptort vom Bezirk Brugg.

Geografii[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Brugg liit am Jurasüdfuess, öppe 16 Kilometer vo Aarau, 27 Kilometer vo Züri und 45 Kilometer vo Basel wäg. S Stadtgebiet isch vo Südweschte nach Nordoschte meh als sächs Kilometer lang, a de breiteschte Stell aber nur grad öppe en Kilometer breit. D Aare trönnt do zwo ganz verschideni Landschafte, s Schwiizer Mittelland uf der Südsiite und der Dafelejura mit em Bruggerbärg uf der Nordsiite, und Brugg liit i beidne Gebiet.

Sid em 1. Jänner 2010 ghört Umike, wo vorher e sälbständegi Gmeind weschtlech vo dr Stadt gsi isch, zu Brugg.

D Stadt liit bim «Wasserschloss» vo de Schwiiz; das isch die Landschaft, wo d Aare, d Rüüss un d Limet zämechöme. D Mündig vo dr Rüüss isch unden a Windisch, d Mündig vo dr Limet bim Stroppel am Rand vo Gäbischtorf. Dr Aare noo goot e länge Streife mit Naturlandschafte. Im Südweschte vo der Stadt liit d Auelandschaft im Gebiet «Wildischache», es grosses kantonals Naturschutzpiet unden am Wülpelsbärg; uf däm Bärg stoot d Habsburg knapp usserhalb vo dr Brugger Gränze. Am südlechschte Punkt chunt s Stadtgebiet grad an Viadukt vo dr Autobaan A 3 a. Für s neue Wasserchraftwärch isch näbe der Aare im Schachewald e länge Kanal baut worde. Nach ungfähr zwe Kilometer chömed der alt Aarelauf und der Kanal bi der Insle «Geisseschache» und bi Alteburg wider zäme. Churz drufabe goot d Aare dur ne ungfähr 200 Meter längi Schlucht. Der Fluss isch dört nume 12 Meter breit und derfüür ungfäär 16 Meter töif, won er doch süscht wyter oben und unde bis zu 130 Meter breit isch.

I der Gägend öschtlech vo der Stadtsidlig sind a dr Aare drü verschideni Naturschutzareaal: s kantonale Schutzgebiet i dr Ägerte, s Schutzgebiet Auschache, und vo dr Casinobrugg bis uf Lauffohr d Flechi vom Aueschutzwald. Ganz im Nordoschte, an dr änge Stell zwüschem Reinerbärg (522 m ü. M.) und der Limetmündig, isch bi Lauffohr oben a dr Insle Fischergrien s nördleche Ändi vom Stadtbann.

Im Süde vo der Altstadt isch d Ebeni bim Baanhof fasch ganz mit Gwärbareal, Wohnkwartier, Schule, Industriialaage und Vercheersflechine überbaut.

Dr Stadtbann isch 558 Hektare gross, do dervo sind 167 Hektare Wald und 270 Hektare überbauts Land. Die höchschti Stell isch mit 516 Meter ufem Bruggerbärg, der tüfschti Punkt a der Aare wisawi vo dr Limetmündig uf 328 Meter.

D Nochbergmeinde vo Brugg sind Rinike, Rüfenach un Vilige im Norde, Undersiggetaal im Nordoschte, Gäbischtorf und Windisch im Oschte, Huuse und Hapschbrg im Süüde, Schinznach-Bad im Südweschte und Vellnachere und Böözbrg im Weschte. Die meischte vo dene Gmeinde ghöre wie d Stadt zum Bezirk Brugg, nume Undersiggetaal und Gäbischtorf öschtlech vo der Rüüss-Aare-Linie sind im Bezirk Bade.

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Der Name vo de Stadt bedütet uf Dütsch: «Brügg». D Stadt liit a der ängschte Stell vo dr Aare im ganze Mittelland, wo s scho lang e Brügg gha het, vilecht sid der Römerzyt. Noch bi dr Aare isch sid em 1. Joorhundert s römische Legionslager Vindonissa gsi und bi Alteburg im 4. Joorhundert es Kastell. Vo Vindonissa us isch e römeschi Stross übere Bözbrg und dure Jura id Stadt Augusta Raurica ggange, und für die het s e Brugg über d Aare brucht.

S erschte Mol isch der Ort im Middelalter mid em Name Bruggo ane 1064 in ere Kwelle gnännt, wo d Grafe vo Habsburg em Chloschter Muri Psitz a dr Aare bstätigt hend. Nid wyt wäg vo irem Wohnsitz uf der Alteburg hend d Habsburger bi dr Aarebrugg im 12. Joorhundert e grosse Durm bout, dr «Schwarz Durm», und den d Stadt Brugg gründet. Bis denn, wo d Habsburger ire Sitz nach Öschtriich verlegt hend, isch Brugg s Zentrum vom habsburgische Chärnland gsi. Dr Graf Rudolf het Brugg ane 1284 s Stadträcht ggä.

Ane 1415 sind d Bärner in Aargau abe cho und hend s Land vo de Habsburger übernoo. Im Alte Zürichrieg isch Brugg am 13. Juli 1444 vonere Chriegerschar under em Thomas vo Falkestei zum de Zürcher z hälfe überfalle und usplünderet worde. Bi de Eidgnosse het das Ereignis drufabe d «Mordnacht vo Brugg» gheisse.

Bis 1798 het Brugg als Munizipalstadt zum Land vo de Bärner ghört, und sidhär isch s e Stadt vom Kanton Aargau.

Ane 1528, wo Bärn i sym Biet d Reformazion duregsetzt het, isch bi dr Abstimmig vo de Bürger vo Brugg zerscht d Meerheit derfür gsi, bim alte Glaube z blybe, was dr Root vo Bärn aber nit duldet het.

Hüt isch z Brugg de Sitz vom Schwiizerische Buureverband, d Stadt isch en Standort vo de Fachhochschuel Nordweschtschwiiz un si het e Gasärne für d Genietruppe vo der Schwiizer Armee.

Vercheer[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Vo Brugg füere Landschtrosse in alli Richtige, übere Bözbrg is Fricktal und uf Basel, der Aare no uf Choblez, nach Oschte uf Bade und Züri, über Huse zum Birrfeld und a d Autobaan, im Südweschte uf Wildegg, Länzbrg und Aarau.

Bim Baanhof vo Brugg träffe sech d Ysebaanlinie vo Basel, Züri, Aarau und Rotchrüz; vom Bözbärgdunnel fahre vil Güeterzüg dur Brugg und über Otmisinge und Rotchrüz zum Gottert und uf Italie; die Züg müesse nümm im Baanhof go chehre, sid chly westlech dervo die diräkti Linie vo der grosse Aarebrugg uf Huse gmacht worden isch. Bim Ysebaandunnel dure Bözbrg wird jetz grad neu e zweiti Rööre baut.[2]

Dr Aare no goot e Wanderruute und e Velowäg.

Bilder us Brugg[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Gebäud und Sehenswürdikeite[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • d Altstadt
  • dr Schwarz Durm
  • d Stadtchille
  • di katholeschi Chille Sankt Niklaus
  • d Latynschuel
  • s Salzhuus
  • s Rote Huus
  • s Schlössli Alteburg
  • dr Baanhof
  • s alte Züüghuus
  • s Stadthuus
  • s Vindonissa-Museum
  • d Ysebaanbrugg über d Aare
s Stadthuus

Politik[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Stadt Brugg het sid 1965 als Gmeindparlamänt en Ywoonerroot. Bi de Wahle ane 2017 het s Waalvolch dr FDP 13 Sitz, dr SP zäh Sitz, dr SVP nüün, dr CVP sächs, dr Partei vo de Grüene au sächs, dr EVP drü und au dr GLP drü Sitz ggää. Ane 2018 isch dr Stefan Baumann vo dr SVP dr Presidänt vom Ywoonerroot.

Dr Stadtroot vo Brugg isch i dr Legislatur 2018–2021 eso zämegsetzt:

  • Barbara Horlacher (Grüeni), Stadtamme
  • Leo Geissmann (CVP)
  • Willi Däpp (SP)
  • Jürg Baur (CVP)
  • Reto Wettstein (FDP)

Sid ane 1913 pflegt Brugg d Stedtepartnerschaft mit dr düütsche Stadt Rautweil. Me het welle dra erinnere, ass Rautweil en alte Zuegwandten Oort vo de Äidgnosse gsi isch. Nach em Zwöite Wältchrieg hend d Lüüt vo Brugg dene vo Rautweil ghulfe. [3][4]

Literatur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Max Banholzer: Die Stadt Brugg im 15. und 16. Jahrhundert. In: Argovia, 73, Aarau 1961.
  • Max Baumann, Andreas Steigmeier: Brugg erleben. Band 1, Baden 2005. ISBN 3-03919-007-5
  • Astrid Baldinger Fuchs, Max Banholzer, Max Baumann, Felix Müller, Silvia Siegenthaler, Andreas Steigmeier: Brugg erleben. Band 2, Baden 2005. ISBN 3-03919-007-5

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Commons: Brugg – Sammlig vo Multimediadateie

Fuessnote[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Bevölkerungsentwicklung zweites Halbjahr 2016. Departement Finanzen und Ressourcen, Statistik Aargau, März 2017. Abgrüeft am 2017-03-04. (PDF, 779 kB)
  2. Der neu Bözbrgdunnel vo der Ysebaan uf sbb.ch
  3. Titus J. Meier: 100 Jahre Städtefreundschaft Brugg-Rottweil. In: Brugger Neujahrsblätter. 2013, S. 40–43.
  4. Beziehung zwischen Brugg und Rottweil in der Neckar-Chronik