Brugg

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Disambig.svg Dä Artikel behandlet d Stadt Brugg. S gliichnaamige Bauwärch wird under Brugg beschribe.
Brugg
Wappe vo Brugg
Basisdate
Staat: Schwiiz
Kanton: Aargau (AG)
Bezirk: Bruggw
BFS-Nr.: 4095i1f3f4
Poschtleitzahl: 5200
UN/LOCODE: CH BGG
Koordinate: 658010 / 25982947.4866638.208342352Koordinaten: 47° 29′ 12″ N, 8° 12′ 30″ O; CH1903: 658010 / 259829
Höchi: 352 m ü. M.
Flächi: 6.38 km²
Iiwohner: i11'172 (31. Dezämber 2016)[1]
Website: www.stadt-brugg.ch
Brugg vom Bruggerberg us gseh

Brugg vom Bruggerberg us gseh

Charte
Dütschland Kanton Solothurn Bezirk Aarau Bezirk Bade Bezirk Bremgarte Bezirk Laufeburg Bezirk Lenzburg Bezirk Zurzach Auenstein AG Birr AG Birrhard Böze Brugg Effinge Elfinge Gallenkirch Habsburg AG huuse Linn AG Lupfig Mandach Mönthal Mülige Oberözberg Oberflachs Remige Rinike Rüfenach Scherz AG Schinznach-Bad Schinznach-Dorf Thalheim AG Unterbözberg Veltheim AG Vilige Villnachern Windisch AGCharte vo Brugg
Iber des Bild
w
Dialäkt: Aargauerdüütsch

Brugg isch e chlini Stadt im Kanton Aargau i de Schwiiz. Sie isch de Hauptort vom Bezirk Brugg. D Stadt liit bim «Wasserschloss» vo de Schwiiz; das isch die Landschaft, wo d Aare, d Rüüss un d Limet zämechöme. Sit em 1. Jänner 2010 ghört Umike, wo vorher e sälbständegi Gmeind isch gsi, zu Brugg.

Geografii[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Brugg liit am Jurasüdfuess, öppe 16 Kilometer vo Aarau, 27 Kilometer vo Züri und 45 Kilometer vo Basel wäg. S Stadtgebiet isch vo Südweschte nach Nordoschte meh als sächs Kilometer lang, a de breiteschte Stell aber nur grad öppe en Kilometer breit. D Aare trennt do zwei ganz verschideni Landschafte, s Schwiizer Mittelland uf de Südsiite un de Dafelejura mid em Bruggerbärg uf der Nordsiite.

Im Südweschte vo de Stadt liit d Auelandschaft im Gebiet «Wildischache», emene grosse Naturschutzpiet a der Aare und unde am Wülpelsberg, wo d Habsburg druff stoht. Für s neue Chraftwärch isch näbe der Aare e länge Kanal baut worde. Nach ungfähr zwei Kilometer chömed der alt Aarelauf und der Kanal bi der Insle «Geisseschache» und bi Alteburg wider zäme. Churz drufabe goot d Aare dur ne ungfähr 200 Meter langi Schlucht. Si isch dört nume 12 Meter breit und ungfähr 16 Meter tüüf, wo si doch süsch bis zu 130 Meter breit isch.

Im Süde vo der Altstadt isch e Ebeni näbem Baanhof, wo fasch vollständig mit Gwärbareal und Industrii überbaut isch.

Der Gägend öschtlech vo der Stadtgränze seit me au s Wasserschloss vo de Schwiiz, wil sech dört die drei wichtige Flüss usem Middelland träffe: Zerscht mündet d Rüüss unden a Windisch i d Aare und es paar hundert Meter wiiter im Norde d Limet bi Gäbischtorf. Ganz im Nordoschte, an ere änge Stell zwüschem Reinerbärg (522 m ü. M.) und der Limetmündig, liit s Dorf Lauffohr, wo jetz zu Brugg ghört.

D Flechi vo der Gmeind isch 558 Hektare gross, do dervo sind 167 Hektare Wald und 270 Hektare überbauts Land. Die höchsti Stell isch mit 516 Meter ufem Bruggerbärg, de tiefschti Punkt a der Aare bi der Limetmündig uf 328 Meter.

D Nochbergmeinde sind Rüfenach un Villige im Norde, Undersiggetal und Gäbischtorf im Nordoschte, Windisch im Oschte, Huse im Süde, Hapschbrg und Schinznach-Bad im Südweschte, Vellnachere und Underbözbrg im Weschte un Rinike im Nordweschte. D Sidlig vo Brugg isch mit Umike und Windisch zämegwachse.

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Der Name vo de Stadt bedütet uf Dütsch: «Brügg». D Stadt liit a der ängschte Stell vo dr Aare im ganze Mittelland, wo s scho lang e Brügg gha het, vilecht sid der Römerzyt. Noch bi dr Aare isch sid em 1. Joorhundert s römische Legionslager Vindonissa gsi und bi Alteburg im 4. Joorhundert es Kastell. Vo Vindonissa us isch e römeschi Stross übere Bözbrg und dure Jura id Stadt Augusta Raurica ggange, und für die het s e Brugg über d Aare brucht.

S erschte Mol isch der Ort im Middelalter mid em Name Bruggo ane 1064 gnennt, wo d Grafe vo Habsburg em Chloschter Muri Psitz a dr Aare bstätigt hend. Nid wyt wäg vo irem Wohnsitz uf der Alteburg hend d Habsburger bi dr Aarebrugg im 12. Joohrundert e grosse Durm bout, dr «Schwarz Durm», und den d Stadt Brugg gründet. Bis denn, wo d Habsburger ire Sitz nach Öschtriich verlegt hend, isch Brugg s Zentrum vom habsburgische Chärnland gsi. Dr Graf Rudolf het Brugg ane 1284 s Stadträcht ggä.

Ane 1415 sind d Bärner in Aargau abe cho und hend s Land vo de Habsburger übernoo. Im Alte Zürichrieg isch Brugg am 13. Juli 1444 vonere Chriegerschar under em Thomas vo Falkestei zum de Zürcher z hälfe überfalle und usplünderet worde. Bi de Eidgnosse het das Ereignis drufabe d «Mordnacht vo Brugg» gheisse.

Bis 1798 het Brugg als Munizipalstadt zum Land vo de Bärner ghört, und sidhär isch s e Stadt vom Kanton Aargau.

Ane 1528, wo Bärn i sym Biet d Reformazion duregsetzt het, isch bi dr Abstimmig vo de Bürger vo Brugg zerscht d Meerheit derfür gsi, bim alte Glaube z blybe, was dr Root vo Bärn aber nit duldet het.

Hüt isch z Brugg de Sitz vom Schwiizerische Buureverband, d Stadt isch en Standort vo de Fachhochschuel Nordweschtschwiiz un si het e Gasärne für d Genietruppe vo der Schwiizer Armee.

Vercheer[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Vo Brugg füere Landschtrosse in alli Richtige, übere Bözbrg is Fricktal und uf Basel, der Aare no uf Choblez, nach Oschte uf Bade und Züri, über Huse zum Birrfeld und a d Autobaan, im Südweschte uf Wildegg, Länzbrg und Aarau.

Bim Baanhof vo Brugg träffe sech d Ysebaanlinie vo Basel, Züri, Aarau und Rotchrüz; vom Bözbärgdunnel fahre vil Güeterzüg dur Brugg und über Otmisinge und Rotchrüz zum Gottert und uf Italie; die Züg müesse nümm im Baanhof go chehre, sid chly westlech dervo die diräkti Linie vo der grosse Aarebrugg uf Huse gmacht worden isch. Bim Ysebaandunnel dure Bözbrg wird jetz grad neu e zweiti Rööre baut.[2]

Dr Aare no goot e Wanderruute und e Velowäg.

Bilder us Brugg[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Gebäud und Sehenswürdikeite[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • d Altstadt
  • dr Schwarz Durm
  • d Stadtchille
  • di katholeschi Chille Sankt Niklaus
  • d Latynschuel
  • s Salzhuus
  • s Rote Huus
  • s Schlössli Alteburg
  • dr Baanhof
  • s alte Züüghuus
  • s Stadthuus
  • s Vindonissa-Museum
  • d Ysebaanbrugg über d Aare

Literatur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Max Banholzer: Die Stadt Brugg im 15. und 16. Jahrhundert. In: Argovia, 73, Aarau 1961.
  • Max Baumann, Andreas Steigmeier: Brugg erleben. Band 1, Baden 2005. ISBN 3-03919-007-5
  • Astrid Baldinger Fuchs, Max Banholzer, Max Baumann, Felix Müller, Silvia Siegenthaler, Andreas Steigmeier: Brugg erleben. Band 2, Baden 2005. ISBN 3-03919-007-5

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Commons: Brugg – Sammlig vo Multimediadateie

Fuessnote[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Bevölkerungsentwicklung zweites Halbjahr 2016. Departement Finanzen und Ressourcen, Statistik Aargau, März 2017. Abgrüeft am 2017-03-04. (PDF, 779 kB)
  2. Der neu Bözbrgdunnel vo der Ysebaan uf sbb.ch