Laufenburg AG

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
S AG im Lemma isch s offiziell Chürzel vom Kanton Aargau und wird bruucht, zum Verwächslige mit Yträäg vom Name Laufenburg vermyde, wo öppis anders meined.
Laufeburg
Wappe vo Laufeburg
Basisdate
Staat: Schwiiz
Kanton: Aargau (AG)
Bezirk: Laufeburgw
BFS-Nr.: 4170i1f3f4
Poschtleitzahl: 5080
UN/LOCODE: CH LAF
Koordinate: 646723 / 26800747.5611118.059445315Koordinate: 47° 33′ 40″ N, 8° 3′ 34″ O; CH1903: 646723 / 268007
Höchi: 315 m ü. M.
Flächi: 14.49 km²
Iiwohner: 3252 (31. Dezämber 2012)[1]
Website: www.laufenburg.ch
Karte
Karte von Laufeburg
ww

Laufeburg isch es Schtädtli und e Iiwohnergmeind im Schwiizer Kanton Aargau. Laufeburg isch de Hauptort vom Bezirk Laufeburg und ligt am Hochrhy. Vis à vis vom Rhy ligt die dütschi Zwillingsstadt Laufeburg, wo zum Bundesland Bade-Württebärg ghört ond vor 1801 met em schweyzerische Tail zamme noch ai gmainsami Stadt bildet het. Geografisch ghört Laufeburg zum Frigchtal gnauer gseit zum obere Frigchtal. Am 1. Jänner 2010 isch Sulz iigmeindet worde.

Geografii[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S Zäntrum vo Laufeburg isch d Altschtadt, wo anere Chrümmig vom Rhy ligt. Im Süde ligt de Schlossbärg, wo 360 Meter höch ligt und fascht chreisrund isch. De Bärg gränzt d Altschtadt, wo en Halbinsle isch, vode räschtliche flache Taläbni ab.

Wo s 20. Johrhundert no jung gsy isch, het sich de Rhy z Laufeburg dür en Schlucht zwängt, wo die ängschti Stöu zwüsche Tafeljura und Schwarzwald gsy isch. Wo mer de es Wasserchraftwärk bauet het, het mer e Teil vo dene Felse weggschprängt und de Fluss zäh Meter ufegstauet. So sind öi die tügchische Stromschnälle verschwunde.

Be de Äbni, wo hinde am Schlossbärg isch und sich ide Breiti eppe e Kilometer uswiitet, stönd die neue Hüüser vo Laufeburg. D Äbni (504 m ü. M.), wo e Usläufer vom Tafeljura isch, trännt s öppe zwei Kilometer lange Sulztal, wo i Süd-Nord-Richtig verlauft vo Laufeburg. Im Sulztal liged d Dörfer Obersulz, Mittelsulz, Bütz, Roos, Leidike und Rhysulz. All die Dörfer hend früecher d Gmeind Sulz bildet. Säb Tal isch überall äng und wird im Weschte dür de Schinbärg (692 m), im Oschte dür de Gugeli (605 m) und de Chreisacher (685 m) und im Süde dur d March (625 m) begränzt.

S Gmeindgebiet hät e Flächi vo 1449 Hektare, devo sy 683 Hektare Wald und 168 Hektare überbouet. Die höchscht Stell isch de Schinberg mit 692 Meter und de teufscht Punkt ligt be 300 Meter am Rhy une.

Nochbergmeinde sy Mettauertal im Nordoschte, Gausige (Gansige) im Oschte, Möntel im Südoschte, Elfige und Hornusse im Süde, Chaischte im Weschte und uf de dütsche Sitte vom Rhy Laufeburg, wo zum Bundesland Bade-Württebärg ghört.

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Schtadtturm mit Tor

Sit de Karolingerzyt het em adlige Damestift z Säckinge wiiti Ländereie em Rhy entlang ghört. D Zähte (d Abgabe) für s Chloschter het mer müesse ide Gägend um Laufeburg abliifere, drum isch mit de Zyt e bedütende Märtplatz entschtande. S Chloschter het d Grafe vo Länzbrg mit em Schutz vo dene Ländereie beuftreit. Wo säb Gschlächt usgstorbe isch, hend die Ufgab d Habsburger übernoh. Erschtmals inere Urchunde isch Laufeburg underem Name Loufenberc uftaucht und zwar im Johr 1207. De Ortsname stammt vom althochdütsche Loufinberg ab, was soviel wie «Bärg am Wasserfall» bedütet.

De Graf Rudolf de II. vo Habsburg het d Siidlig zunere befeschtigte Stadt usbaue loh. Uf de Südsitte vom Rhy het mer uf ere höche Fälskupple e Burg bauet, wells dört gnue Platz gha hät. Usserdem isch hier de Rhy nur 12 Meter breit gsy und het hier e Differänz vo zäh meter überwunde. So het mer e Brugg bauet wo die zwei Stadthälftine mitenand verbunde het. De Stromschnelle het mer hier Laufe gseit und die hend johrundertelang e schwiirigs Hindernis für d Flussschiffaht bildet. So het e bsondrige Bruefsschtand, d Landchnächt, gluegt, dass d Schiff sicher über die Laufene inecho sy. D Schiff het mer deför entlade, bevor mer sy dür d Stromschnelle gstüüret hät. Undedraa het mer de d Ware, wo mit emene Chare transportiert worde sy, wieder chönne iilade.

Im Johr 1232 hend sich d Habsburger i zwei Linie ufteilt. D Grafe vo Habsburg-Laufeburg, das isch die jüngeri Linie, hend ide Burg residiert. Im 14. Johrhundert hend sy aber markant a Iifluss verlore und hend 1286 all ihri Ländereie a die älteri Linie verchaufe. So isch Laufeburg eini vode vier vorderöschterrichische Waldstädt worde. Vo dänn eweg isch s Städtli au Hauptort vode Herrschaft Laufeburg worde. E wichtige Gwärbszwiig isch d Verarbeitig vom Iiseerz gsy, wo vode Juratäler und vom Schwarzwald cho isch. S Wasser wo mer deför brucht het, isch vom Schwarzwald obenabe cho.

Wo de Alti Züri-Chrieg gsy isch, hend d Bärner, d Basler und d Soleturner vergäblich versuecht, d Stadt z belagere. Nachem Waldshueterchrieg vo 1468 hend d Habsburger s gsamte Frigchtal ade Burgunder verpfändet. Wo d Eidgenosse d Burgunder gschlage hend, isch Laufeburg 1477 wieder zu de öschterrichische Herrschaft cho. 1479 het e Grossbrand über 130 Hüüser zerstört.

Im 17. Johrhundert hets chum längeri Friidenszyte geh. De Rappechrieg, en Buureufstand, het vo 1612 bis 1614 duuret. Im Driissigjährige Chrieg, wo zwüsche 1633 und 1638 au s Frigchtal erfasst het, isch nit guet für Laufeburg gsy. In wirtschaftlicher Hesicht isch es nämli empfindlich gschwächt und ide Entwicklig zrügggworfe worde. Wo de Pfälzisch Erbfolgechrieg stattgfunde het (1688-1697), sind au wieder frömdi Truppe dür d Region zoge.

1797 isch s Frigchtal nachem Friide vo Campo Formio es französisches Protektorat worde. Wo de zweit Koalitionschrieg gsy isch, isch d Frontlinie zwüsche de Armeeä vo Frankriich und Öschterriich do verloffe. D Brugg über de Rhy isch zerstört worde. Wo mer am 9. Februar 1801 de Friide vo Lunevillé unterzeichnet het, isch Laufeburg i zwei Hälftene teilt worde. De chliineri rechtsrhynischi Teil isch zum Grossherzogtum Bade cho. Am 20. Februar 1802 isch de Kanton Frigchtal gründet worde. Laufeburg isch de Hauptort vom gliichnamige Distrikt worde. De Kanton Frigchtal het sich im Augschte ade Helvetische Republik agschlosse. So isch Laufeburg schwiizerisch worde.

Wo de Statthalter Sebastian Fahrländer Ändi Septämber 1801 abgsetz worde isch, het mer de Sitz vode Kantonsregierig uf Rhyfälde to. Mit de Mediationsakte het de Napoléon Bonaparte de Kanton Fricktal ufglöst. Sit em 19. März 1803 isch Laufeburg de Hauptort vom gliichnamige Bezirk im Kanton Aargau. D Ufteilig het s Städlti wirtschaftlich chum chönne verchrafte, well de Rhy sini Rolle als Verchehrswäg immer meh iibüesst hät. Uf de badischte Sitte vo Laufeburg hets zwar scho 1856 en Aschluss as Iisebahnnetz gha, aber d Aargauer Sitte het bis am 1. August 1892 müesse warte, bis e Iisebahnlinie eröffnet worde isch.

Wo s grosse Wasserchraftwärk bouet worde isch, isch es wirtschaftlich wieder berguf gange. Wos säb bouet händ, het sich d Bevölkerig vo Laufeburg chruzfrischtig verdopplet. Dürs Ufstaue vom Rhy um zäh Meter sy aber au die typische Schtromschnälle verschwunde. Wo s Wasserchraftwärk eröffnet worde isch, isch es europawiit s grösschte gsy. Nach de Iiweihig hend sich de au zahlriichi Industriebetrieb agsiedlet. Sit 1957 s Umspannwärk vode Elektrizitätsgsellschaft Laufeburg eröffnet worde isch, isch Laufeburg zur Dreischiibe im europäische Stromverbundsnetz wurde.

Am 1. Jänner 2010 het d Gmeind Sulz mit Laufeburg fusioniert. De Beschluss vode Gmeindsversammlig isch am 30. Novämber 2008 ade Urne bestätigt worde. S Resultat, nämli dass 53 % ja gstumme hend, isch aber eher knapp.

Sehenswürdigkeite[ändere | Quälltäxt bearbeite]

De Bärgfried vo de alte Burg

D Altschtadt und de Schlossbärg mit de Stadtmuur und de Törm isch terasseförmig agleit. Zoberscht ufem Hügel stönd d Überrescht vode Burg Laufeburg, wo im Drissigjährige Chrieg verfalle isch. De Bärgfried isch aber erhalte blibe. Unedraa vom Hügel stoht d Statdchile vo 1479 und s Pfarrhuus. E Stuufe unedraa stönd s Rothuus, s Grichtsgebäude und d Herrehüüser. Am Flussufer isch de fertig mit de Altschtadt. Über de Rhy hets e Brugg wo zum wäsentlich chliinere Teil vode Altstadt füehrt, wo uf de dütsche Siite ligt. 1985 het Laufeburg de Wakkerpriis becho, well sich s Schtädtli sehr für d Erhaltig vode Altstadtarchitektur igsetzt het.

Wappe[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Im Gmeindswappe hets e gääle stiigende rote Leu. S erschte bekanne Siigel vode Stadt stammt usem Johr 1461 und zeigt e uufrächte Leu, s Symbol vode Habsburger. Sit mindischtens 1532 wird de Leu ide hüttige Form dargstellt.

Bevölkerig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Im Johr 1803 hend 803 Lüüt z Laufeburg gwohnt. Im Johr 1900 sinds 699 Iiwohner gsy und 1970 sinds 2128 Lüüt gsy. 1980 isch es mit 1865 wieder bergab gange. Im Johr 2000 het Laufeburg 2096 Iiwohner gha.

Die Folgende Agabe beziehnd sich uf Laufeburg und Sulz. Am 31. Dezämber 2008 hend 3212 Mönsche in Laufeburg gwohnt. Devo sy 27,8 % Usländer gsy. Be de Volkszählig 2000 sind 64,6 % römisch-katholisch gsy, 13,3 % reformiert und 7,7 % muslimisch. 3,0 % hend e anderi Glaubensrichtig gha. 83 % hend Dütsch als di Sprooch, wo si am beste schwätze, agee. 6,8 % Italienisch, 3,3 % Albanisch, 1,1 % Türkisch, 0,9 % Französisch, je 0,8 % Serbokroatisch und Portugiesisch und 0,7 % Spanisch.

Politik und Rächt[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Versammlig vode Stimmberechtigte, d Gmeindsversammlig, üebt d Legislativgwalt us. Die Usfüehrendi Behörde isch de füüfchöpfig Gmeindsrot. Er isch für en Amtsduur vo vier Jahr im Majorzverfahre (Mehrheitswahlverfahre) gwählt. Er füehrt u repräsentiert d Gmeind, vollzieht d Bschlüss vode Gmeindversammlig, und au d Uufgabe wo er vom Kanton und vom Bund überchunnt.

Für Rächtsstriitigkeite isch s Bezirksgricht Laufeburg zueständig. Usserdem gits e Friidensrichter, wo au für d Gmeind Chaischte und Sissle zueständig isch.

Wirtschaft[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Z Laufeburg gits gmäss Betriebszählig 2005 rund 2000 Arbetsplätz. Devo 9 % ide Landwirtschaft, 42 % ide Induschtrii und 49 % im Dienschtleischtigssektor. D Gmeind isch somit s wirtschaftliche Zäntrum vom nordöschtliche Frigchtal.

De wichtigschti Arbetgäber isch d Elektrizitätgsellschaft Laufeburg, wo europawiit im Energiihandel tätig isch und au s Wasserchraftwerk betriibt. Im internationale Stromverbund spielt säb Unternäme e wichtigi Rolle. Uf em Gebiet vode Nochbergmeind Chaischte hets es Umspannwerk, wo nit weniger als zäh Hochspannigsleitige zämelaufe. Au de Sitz in Laufeburg het d Energiedienscht Holding, die Übertragigsnetzbetriiberin Swissgrid und s Bauundernähme Erne Holding.

Verchehr[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Laufeburg isch verchehrsmässig rächt guet erschlosse. Dür d Gmeind zieht sich d Hauptstross 7 zwüsche Basel und Winterthur. E wiiteri Hauptstross füehrt uf Frigch übere. D Autobahnusfahrte Eike und Frigch ade Autobahn A3 sind siibe beziehigswiis acht Kilometer vo Laufeburg eweg.

De Bahnhof vo Laufeburg isch näbe Frick eini vo de Endstatione vo de Linie S1 vode Regio S-Bahn Basel, wo uf Basel fahrt und vo dört bis uf Mühlhusä. D Bahnstrecki, wo vo Stei-Säckinge witter uf Choblänz got, isch am 28. Mai 1994 ab Laufeburg für de Personeverchehr gschlosse worde.

Poschtautos fahred über Frigch und d Staffelegg uf Aarau, dürs Mettauertal und über de Büresteig uf Brugg, uf Döttige, uf Ittetal, uf Stei-Säckinge und uf Sulz.

D Laufebrugg verbindet die beide Teil vode Altschtadt, wo uf beidne Siite vom Rhii lige. Um d Altschtadt vom Durchgangsverchehr z entschlaschte, het mer die neu Hoochrhybrugg bauet. Für de Bau het mer verschiideni Pegel verwändet, wo e Differenz vo 27 Zentimeter händ. Säbi sy falsch korrigiert worde und d Korrektur het de schlussäntlich 54 Zentimeter betreit. De kurios Vorfall het 2003 für viel Gspött gsorget.

Bildig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Gmeind het vier Chindergärte, zwei Schuelhüser, wo d Primarschuel unterrichtet wird. Ei Chindergarte und ei Primarschuel si z Sulz. D Realschuel, d Sekundarschuel und d Bezirkschuel isch im Schuelzäntrum Blauen. Die nächschti Kantonsschuel (Gymnasium) ligt in Aarau, aber wells e interkantonali Veriibarig git, chönd Jugendlichi us Teil vom Fricktal au s Gymnasium z Muttenz (Kanton Basel-Landschaft) bsueche.

Gränzüberschriitendi Bundesfiir[ändere | Quälltäxt bearbeite]

De Schwiizer Nationalfiirtig wo am 1. Augschte isch, wird ide teilte Stadt Laufeburg siit viilne Johr ade Gränze zwüsche Dütschland und de Schwiiz gfiiret. Ade alte Rhybrugg, wo die zwei Stadtteil verbindet, trätte Musig- und Tanzgruppene vo beidne Länder um d Gränzlinie ome uf.

Sport[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Im Volleyball isch Laufeburg mit em Volley Smash05 Laufeburg-Chaischte ide Nationalliga A verträtte. De Fuessballverein FC Laufeburg-Chaischte spiilt ide 4. Liga und de gits no de Handballverein, de SC Laufeburg.

Fuessnote[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Bevölkerungsbestand per Ende Dezember 2012, Statistisches Amt des Kantons Aargau

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Allmänd (Commons): Laufeburg – Sammlig vo witere Multimediadateie