Nordwestschweizerdeutsch

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Dialäkt: Baselbieterdütsch

Under Nordweschtschwyzerdütsch verstoot me die niider- und hoochalemannische Mundaarte, wo im Nordweschte vo dr Dütschschwyz gredt wäärde. Niideralemannisch isch numme dr Dialäkt vo dr Stadt Baasel und irer ängen Umgääbig, di andere Mundaarte sin hoochalemannisch.

Nordweschtschwyzerdütsch isch dialäktoloogisch gsee e Sproochlandschaft, wo von ere Rääie, aber lengscht nid allne Nöierige birüert woorden isch, wo si vom Ooberrhyy und wyter nöördlig nooch Süüde uusbräitet hän und denn im Jura oder süüdlig vom Jura verebbt sin. Die hoochalemannische Mundaarte, wo zum Nordweschtschwyzerdütsch ghööre, sin aso dialäkttipoloogisch hoochalemannischi Dialäkt, wo niideralemannisch beyyflusst sin.

Geograafische Ruum[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Di zäntraale nordweschtschwyzerdütsche Dialäkt sin die, wo me in dr Stadt Baasel, de baaselstedtische Landgmäinde Rieche und Bettige, im Baaselbiet, im aargauische Frickdaal, im früener bäärnische und hüt baaselbieterische Laufedaal und im sooledurnische Schwarzbuebeland (s Dornegg) schwätzt.

D Mundaarte vom süüdjurassische Däil vum Kanton Sooledurn (ooni bäärndütsche Buechibärg) sin Üübergangsmundaarte zwüschen em nordweschtschwizerdütsche und em nordbäärnisch-südweschtaargauische Dialäktruum. Je noch Kriterium ghööre si zur äinten oder zur andere sproochliche Groossregioon. Im Bäärner Seeland um Biel und Erlach umme gits au no Räschte vom Nordweschtschwyzerdütsch; früener sin die Züüg vill stärcher gsii, wil s Gibiet doozmool zum Fürschtbischdum Baasel ghöört hed.

Dialäktogisch gsee, ghöörted au d Mundaarte, wo in dr süüdbaadische und elsässische Umgääbig vo Baasel gschwätzt wäärde und äng mit em Baaseldütsch verbunde sin, zu dääre Grubbe, lueg d Artikel Markgräflerisch, Dinkelbergisch und Elsässisch. Us bolitische Gründ cha me si aber nid zum Nordweschtschwyzerdütsch nee.

Kennzäiche vo de nordweschtschwyzerdütsche Dialäkt[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Charakteristischi Kennzäiche für die Dialäkt sin:[1]

  • d Vokaldeenig i offener Silbe: Gaable für «normaalschwyzerdütsch» Gable, Bììre für Bire, loose für lose, Stùùbe für Stube usw.;
  • d Deenig vo mittelhoochdütsch /o/ vor /r/: Moorge für «normaalschwyzerdütsch» Morge, foorsche für forsche usw. (d Deenig vo /a/ und bsunders vo /ä/ vor /r/ isch drgääge im Schwyzerdütsch vil verbräiteter);
  • d Extremverdumpfig vom historisch lange /a:/ zum langen und gschlossene [oː]: Oobe für Aabe, Strooss für Straass usw. (in de mäischten andere Mundaarte, wo s olt /a:/ deened, goot d Verdumpfig numme bis zuemene offene [ɔː]);
  • s althoochdütsch /üe/ hed si i Baasel-Stadt, im undere Baaselbiet, im Lauffedaal un – im Soleduurnische – i groosse Däil vom Dierstäi, vom Daal, vom Lääberbäärg un im weschtlige Göi zu [iə] entwicklet, me säit aso öbbe fiere und Brieder;
  • s oltooberdütsch /iu/ isch i Fäll wie Fliege und dieff wien im Fränkische es /ie/, gäägenüüber Flüüge, tüüff wie in dr Oschtschwyz oder Flöige, töiff wie bispilswyys im Bäärnbiet;
  • s aalutend /d/ i Woort wie Daal und dieff, wo di andere schwyzertütsche Dialäkt es /t/ hän;
  • nummen im nordweschtligschte Däil vom Nordweschtschwyzerdütsch wird s /u/ zäntralisiert as [ʉ] uusgsproche: Blueme [blʉəmə] – s stoot aso im Üübergang zwüschen em elsäässische palataale [y] (Blüeme [blyəmə]) und em «normaalschwyzerdütsche» räine [u] (Blueme [bluəmə]);
  • Woort, wo für (fascht) dr ganz Nordoschte tipisch sin, gits weenig. Äis vo dääne isch s (hütt veroltet) Füürtech, d Schooss oder d Schüübe (wie me in andere Mundaarte säit) vo dr Frau, en anders di root Raane für das Gmües, wo suscht im Schwyzerdütsch Rande, Randech oder Räätech häisst.

D Mundaarte vo dr Nordweschtschwyz[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Mundaarte vo dr Nordwestschwiz

D Mundaarte vo dr Stadt Baasel
Baaseldytsch/Baaseldütsch
D Mundaarte vom Baaselbiet, vom Schwarzbuebeland und vom Frickdaal
die weschtlige Mundaarte
im soledurnische Läimedaal
im Laufedaal
im Underbaaselbiet
Baaselbieterdütsch
im soledurnische Dornegg
die öschtlige Mundaarte
im Ooberbaaselbiet
Baaselbieterdütsch
im aargauische Frickdaal
D Mundaarten am Jurasüüdfuess (vylfach im Üübergang zu de Bäärner und südweschtaargauische Dialäkt)
im Kanton Sooledurn (ooni Buechibäärg)
räschthaft um Biel und Erlach umme

Literatur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Sproochatlas vo dr dütsche Schwyz. Bänd I–VIII. Francke, Bern bzw. Basel 1962–1997.
  • Rudolf Hotzenköcherle: Der Nordwesten. I: Rudolf Hotzenköcherle: Die Sprachlandschaften der deutschen Schweiz. Uusegee vom Niklaus Bigler und em Robert Schläpfer under Mitaarbet vom Rolf Börlin. Sauerländer, Aarau/Frankfurt a. M./Salzburg 1984 (Reihe Sprachlandschaft 1), S. 71–77.
  • Robert Schläpfer: Die Mundart des Kantons Baselland. Versuch einer Deutung der Sprachlandschaft der Nordwestschweiz. Huber, Frauenfeld 1956 (Beiträge zur Schweizerdeutschen Mundartforschung ) (Digitalisat).
  • Beatrice Bürkli Flaig: Einleitung. Die räumliche Gliederung der Baselbieter Mundart. I: Hans Peter Muster, Beatrice Bürkli Flaig: Baselbieter Wörterbuch. Christoph Merian, Basel 2001 (Grammatiken und Wörterbücher des Schweizerdeutschen XIV), S. 9–18.
  • Markus Gasser: Phonologie der Dialekte des Schwarzbubenlandes. I: Solothurner Namenbuch, begründet vom Rolf Max Kully, uusegee vom Markus Gasser und em Thomas Franz Schneider. Band 2. Schwabe, Basel 2010, S. 23–96.
  • Heinrich Baumgartner: Die Mundarten des Berner Seelandes. Huber, Frauenfeld 1922 (Beiträge zur Schweizerdeutschen Grammatik XIV) (Digitalisat).
  • Robert B. Christ: Schweizer Dialekte. Springer, Basel 2013, passim.

Fuessnoote[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Für Äinzelhäite lueg unde s Kapitel Literatur.