Muri AG

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Zur Navigation springen Zur Suche springen
S AG im Lemma isch s offiziell Chürzel vom Kanton Aargau und wird bruucht, zum Verwächslige mit Yträäg vom Name Muri vermyde, wo öppis anders meined.
Muri
Wappe vo Muri
Basisdate
Staat: Schwiiz
Kanton: Aargau (AG)
Bezirk: Muriw
BFS-Nr.: 4236i1f3f4
Poschtleitzahl: 5630
UN/LOCODE: CH MUR
Koordinate: 668329 / 23640447.2749968.341674460Koordinaten: 47° 16′ 30″ N, 8° 20′ 30″ O; CH1903: 668329 / 236404
Höchi: 460 m ü. M.
Flächi: 12.34 km²
Iiwohner: 7761 (31. Dezämber 2017)[1]
Website: www.muri.ch
Muri-Wey met Chlooschter

Muri-Wey met Chlooschter

Charte
BaldeggerseeFlachseeHallwilerseeSempacherseeZugerseeZüriseeKanton LozärnKanton ZugKanton ZüriBaden (Bezirk, Aargau)Bezirk BrämgarteBezirk KulmBezirk LenzburgAbtwil AGAristauAuw AGBeinwil (Freiamt)BenzenschwilBesenbürenBettwilBoswilBünzen AGButtwilDietwilGeltwilKallernMerenschwandMühlau AGMuri AGOberrütiRottenschwilSinsWaltenschwilCharte vo Muri
Iber des Bild
w
Dialäkt: Freiämtertütsch

S Chloschterdoorf Muri im Freiamt esch Hauptort fom aargauische Betserk Muri ond mid mee ass säschsehalbtusig Iiwoner di zwoitggrööscht Gmeind im Freiamt. D Gmäind gids erscht sid 1816, wo sich d Döörfer Wey, Doorfmuuri, Egg ond Hasli zo-n-äinere Gmäind zämeto hend. Wey, Dorfmuuri ond Egg sind hüt oms Chlooschter on ome Baanhoof zämeggwachse.

Geografisch[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S Doorf Muri liid am obere-n-Änd fom Bönztaal. Im Weschte goods gääch de Lindebärg duruf, im Oschte isch de Wagerain Gränze zom Rüsstool. D Hauptsidlig isch öppe 460 Meeter hööcher ass s Meer, de Wiiler Langematt im Weschte isch de aber scho 570 Meeter dröber. Langematt isch aber nid öppe der einzig Murianer Wiiler, wenn fom Noorde de Bönz noche uf Muuri gohscht, ggsesch zersch emol s Hasli ond Wili. Im Oschte isch Türmele mid Egg zämeggwachse. Nächer gids natörli na mängs Äinzelhof ofem ganze Ggmäindbann. De gants Ggmäindbann isch 1234 Hektaren gross, 264 derfoo isch Holz ond 221 Sidlig.

Blick zom Doorf Muuri, hindedranne ggsed mer de Albis ond de Hüetlibärg

Oss der Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Di eeschte Lüt sind scho in der Jungstaiziit of Muri cho. Muri sälber isch de öppen im achte-n-oder nüünte Jorhundert fo de n Alemanne ggröndet wore ond hed i säber Ziit Murahe gghäisse. Da Woort heigids vo de Römer: of latinisch gheisst murus "Muur".

D Chlooschterchile

Wa ass de witers mid em Doorf bbassiert ischt, da hed fill mid em Chlooschter ts tue: Anno Domini 1027 heigid nämli de Radbot von Habsburg ond s Ita von Lothringen z Muuri es Benediktinerchlooschter ggröndet; schints seig s Doorf forhär dor Ggwalt i Bsits for Familie choo. So we d Hapsborger mid de Joore wichtiger woorde sind, so isch au s Chlooschter riicher ond mächtiger wore. S Doorf sälber isch au ggwachse ond mid de Tsiit heds seperati Döörfer ggee: di höttige Doorftail ond Wiiler. Im Johr 1415 hend d Äidgenosse der Aargau eroberet. Muuri isch i de Gmäine Herrschaft fo de Freie-n-Ämbtere zueggschlage wore.

Wey mid em Chlooschter

Hundert Joor schbbööter isch denn d Froog ggsi, öb mer tsor noie Religion fom Zwingli setti wächsle, ond mängs äine het da denn au ggmacht. Aber wo dr Ueli Zwingli denn z Chappel ään im Chrieg ggschtoorben ischt, isch d Sach klaar ggsi ond mer isch wider katolisch worde. S Chlooschter isch sid dete richer ond riicher wore, sid 1701 isch es sogaar en Föörschtabtei ond s riichscht Chlooschter fo de Schwiits ggsi. 1798 sind denn aber d Franzose choo, und ab deet ischs Bachab ggange mid em Chloschter. Di frönde Herre hend s zwaar na nid chönne uufhebe, da hed denn aber di radikal Aargauer Regierig 1841 geern taa. D Chlooschterkasse isch mängs grösser ggsii, ass di järliche Schtüriiname fom ganze Kanton. Fo det aa hed d Gmäind müesse da mache, wa s Chlooschter iez nömme chan: zom Biischpiil för d Bildig luege. I dere Ziit hed sich s Doorf aber au schtarch entwikklet: D Fusion fo de Wiiler 1816, denn hed d Woler Schtrauinduschtrii en chline-n-Uufschwung gee, ond änds 19. Jorhundert heds denn au d Isebaan gge. De Baanhof, wo mer sinertsiit äifach is Nüüt ggschtellt hed, ischt hüt, mid em Chlooschter zäme, s Zäntrom fom Doorf.

Na öppis öber s Ggmäintswappe[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S Wappe sich en silbrigi zwoiräi-igi Muur mid schwaartse Fuege ond drüü Tsinne. Äigentlich isch da s Wappe fom Chlooschter. Früecher hed mer na s Wappe fo de Freie-n-Ämbter (di goldig Martersüüle fom Häiland) för s Doorf ggna.

Schdadistik[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Joor 1755 1803 1850 1900 1930 1950 1960 1970 1980 1990 2000
Iiwoner 1158 1473 1929 2073 3130 3680 3957 4853 5399 6009 6545

Am 31. Dezember 2007 hend 6670 Lüt z Muri ggwont, 20,7 % derfoo sind ke Schwiizer ggsii. Wo mer im Joor 2000 Volchszälig ggmacht hed, hend 63,7 % ggsäid si seigid römisch katolisch, 16,6 % reformiert, 2,5 % christlich-orthodox und 6,9 % muslimisch; 1,0 % hend süsch en Religion ggha. 86,4 % hend ggsäit si heigid Tütsch als Hauptschbbrooch, 4,2 % Albanisch, 2,7 % Italienisch, 2,2 % Serbokroatisch, 1,1 % Portugiisisch.

Z Muuri gids guet 3800 Aarbetsbbläts, 5 % ir Landwerschaft, 40 % ir Induschtrii ond 55 % be de Dienschtläischtige.

Literatur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Georg Germann: Die Kunstdenkmäler des Kantons Aargau, Band V: Der Bezirk Muri. (= Kunstdenkmäler der Schweiz. Band 55). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1967, DNB 457321970.
  • Jean-Jacques Siegrist: Muri in den Freien Ämtern. Band 1. Verlag Sauerländer, Aarau 1989 ISBN 3-7941-2441-3}
  • Hugo Müller: Muri in den Freien Ämtern. Band 2. Verlag Sauerländer, Aarau 1989 ISBN 3-7941-3124-X

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Commons: Muri – Sammlig vo Multimediadateie

Fuessnote[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Ständige und nichtständige Wohnbevölkerung nach Jahr, Kanton, Bezirk, Gemeinde, Bevölkerungstyp und Geschlecht (Ständige Wohnbevölkerung). In: bfs.admin.ch. Bundesamt für Statistik (BFS), 2018-08-31. Abgrüeft am 2018-09-30.