Jiddische Sprache

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Jiddisch (יידיש)
Verbreitig: bsunders USA, Israel, Belgie, Groossbritannie, weniger na z Argentynie, Auschtraalie, Frankrych, Kanada, Litaue, Mexiko, Moldaawie, Poole, Russland, Ukraine, Wyssrussland und i diverse andere Länder
Sprecher: höchschtens 1.5 Millioone (noch Ethnologue)
Linguistischi
Klassifikation
:
Offizieller Status
Amtssprooch vo: Anerkennti Minderhäitespraach z Poole, z Rumäänie, z Schweede un i dr Ukraine
Sproochchürzel
ISO 639-1

yi

ISO 639-2

yid

ISO 639-3

yid (Makrospraach)

Einzelspraache, wo din sind:

  • ydd (Oschtjiddisch; Veräinigti Staate, Belgie, Groossbritannie, Israel)
  • yih (Weschtjiddisch; früener Tüütschland, Elsass, Schwyz, Böhme)

Jiddisch isch e weschtgermanischi Spraach, wo uf em Früenöihoochtüütsch basiert. De Woortschatz und d Gramatik vom Jiddisch stammt zum grööschte Täil us em Tüütsch, d Spraach isch aber au vo slawischen Yflüss präägt, und s hät vil Wörter dine, wo us em Hebrääisch und Aramääisch äinersyts und em Poolnisch und Ukrainisch andersyts stamed – e paar chömed sogar us em Romaanische.

Jiddisch isch d Spraach vo den aschkenasische Jude und wird normaalerwys mit hebrääische Buechschtabe gschribe. Umschrifte i di latynisch Schrift gits e paar. I däm Artikel wird äini pruucht, wo a s Tüütsch aapasset isch und au im Buech vo de Marion Aptroot und em Roland Gruschka und im Wöörterbuech vom Ronald Lötzsch voorchunt.[1]

Verbräitig; Wescht- und Oschtjiddisch[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S hischtoorisch Verbräitigsgibiet isch zum äinte s früenerig Häilig röömisch Rych tüütscher Nation gsy (aso öppe Tüütschland, Holand, Nordweschtfrankrych, Norditaalie, Bööme), dezue anen au Ungarn – daa hät mer überall Weschtjiddisch gredt –, zum andere s früenerig Königrych Poole-Litaue (aso öppe Poole, Litaue, Wyssrussland, Ukraine, Karpateboge), dezue anen spööter au Täil vo Rumäänie und Weschtrussland – deet hät mer Oschtjiddisch gredt. Im Mittelalter und i der eltere Nöizyt isch Weschtjiddisch d Literaturspraach gsy, aber im Zämehang mit der Assimilation im tüütsche Spraachruum hät sich s Zäntrum vom Jiddisch im Lauf vom 18. Jaarhundert i Richtig Oschte verschobe, und s Oschtjiddisch hät s Weschtjiddisch as Literaturspraach abglööst.[2] Wäret s Oschtjiddisch hütt na äxischtiert, isch s Weschtjiddisch im Lauff vom 19. und 20. Jaarhundert uusgstoorbe. Im Zämehang mit Uuswanderig und Flucht hät sich s Oschtjiddisch ab em spaate 19. Jaarhundert über di ganz Wält verbräitet.

S hüttig Jiddisch[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Dur d Shoah, d Assimilation, di judefintlich Politik i de Sowjetunion und z Pole und di jiddisch-fintlich Politik z Israel isch d Aazaal vo Jiddischschpraachige starch gsunke. Hütt wird si hauptsächli vo soginannt «ultraorthodoxe» Jude z New York, z Montréal, z London, z Antwerpen und z Jerusalem gredt. Z New York isch au s YIVO, s «Jiddisch wüsseschaftlich Inschtituut», wo i de Zwüschechriegszyt z Vilnius gründet woorden isch. Hütt isch es hauptsächli e groosses Archiv. Z Amherst, Massachusetts, isch s «Jiddisch Buechzäntrum», wo jiddischi Büecher sammled und digitalisiert. Au z Paris gits en aktivs Jiddisch-Zäntrum, s «Centre Medem – Arbeter Ring».

Schriftsteller, wo uf Jiddisch gschribe händ und schrybed, gits vill. Der Isaac Bashevis Singer isch i de nöd-jiddische Wält de bikanntischt; er het 1978 de Nobelprys für Literatur überchoo. Zytigen und Zytschrifte gits au hütt na: S Nöiyorker «Forwertß», wo 1897 as Tageszytig gründet woorden isch, isch 1983 in e Wuchezytig und 2016 in es Monetsjournal umgwandlet woorde, aber alewyl na e wichtigi Zytig für s sekuläär Judetum. 1951 isch d Zytschrift «Lebnß-Fragn» gründet woorde, e sozialistischi Zytig für Politik, Gsellschaftsfraagen und Kultur. Für die sog. Ultraorthodoxe gits e ganzi Räie jiddischi Zytige wie «Der Algemejner Shurnal», «Der Jid», «Der Blat», «Di Zajtung», «Weker» und «Di charejdische Welt» – zum groosse Täil jungi Gründige.

S Jiddisch im alemanische Ruum[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Im alemanische Spraachruum – im Elsis, im Badische und im aargauische Surbtal – hät me südweschtjiddischi Tialäkt gredt. Im weschtliche Mitteleuropa isch s Jiddisch groosstäils im 19. Jaarhundert underggange, aber grad im alemanische Gibiet hät sichs na bis i s 20. Jaarhundert ghebet, au wänns sich scho doozmaal mee und mee zruggzoge hät und alewyl mee nu na en Erinnerigsspraach gsy isch. Im Elsis und im Badische isch d Spraach schliessli mit de Mäntschen i de Nazizyt resp. em Völchermord a den europäische Jude töödt woorde; i de Schwyz sind di letschte «richtige» Sprächer i de 1970er Jaar gstoorbe.[3] S git hütt na ganz wenig Lüüt, wo s Weschtjiddisch echli pfläged, nämli de Schwyzer Michy Bollag und der Elsäässer Claude Vigée (äigetli: Claude Strauss). Das sind aber nüme Mueterspraachler, sunder Lüüt, wo s Jiddisch us der Erinnerig gchäned oder wider gleert händ.

Erforscht woorden isch s Jiddisch im alemanische Ruum hauptsächli vo de Florence Guggenheim-Grünberg, wo us em Surbtal stammt, aber scho z Züri gläbt hät. Si hät i de 1950er-, 60er- und 70er-Jaar e ganzi Räie vo Uufsätz drüber gschribe , dezue anen en Spraachatlas und es Wöörterbuech zämegstellt und au Toonuufnaame gmachet, wo uf Platten usechoo sind. En Übersicht über de hüttig Wüssesstand hät de Jürg Fleischer im Jaar 2005 publiziert.

Spraachmerkmaal[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Luut[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Linguistischi Merkmaal, wo s Jiddisch vom klassische Mittelhoochtüütsch unterschäided, sind im Luutlichen under anderem d Entrundig, wo mer au im klassische Baseldytsch und anderen alemannische Tialäkt findt: kep ‘Chöpf’, iber ‘über’, und d Verdumpfig vo jedem /a/ i Deenigsposition > /o/ (aso nöd nu vo langem /a:/): ownt ‘Aabig/Oobe’ bodn ‘baden’, bord ‘Bart’. Wie im Nöihoochtüütsch sind di alte Diphthong monophthongiert und di alte Monophthong diphthongiert woorde: ajs ‘Ys’, hojs ‘Huus’, lib ‘lieb’, buch ‘Buech’. Alti Lengene (au sekundär entstandeni) sind ebefalls diphthongiert woorde: schnej ‘Schnee’, schejn ‘schön’ (über entrundets *schēn, entstanden us mhd. schœne), brojt ‘Broot’.

Im Standardjiddisch und im litauische Jiddisch sind all monophthongische Vokaal – /a e i o u/ – wie i de slawische Naachberspraache churz, im Wescht- und im polnischen Oschtjiddisch chönd s aber au lang sy. Im polnischen und ukrainische Jiddisch sind ali eerbwortschatzliche /u/ zu /i/, ali /o/ i Deenigsposition zu /u/ und bsunders im polnische Jiddisch di mäischte /e/ i Deenigsposition zu /ej/ woorde; für buch, gut, kuschn ‘Buech, guet, en Chuss gää’ säit me deet aso /fis git kišn/, für ownt, bodn, bord ‘Aabig/Oobe, bade, Bart’ /uvnt budn burd/ und für gebn, nemen, teg ‘geben, Namen (Pl.),[4] Tage’ /gɛjbn nɛjmən tɛjg/ – die drüü Merkmaal bruucht au s klassisch Bühnejiddisch (a de Schuel leert mer aber d Uuspraach /u/, /o/, /e/).

Woortschatz[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Im Woortschatz faled die vile Wöörter us em Semitischen und Slawische uuf (der Akuut git d Bitoonig aa, wän si nöd uf der eerschte Silbe lyt);[5] au us em Romanische häts e paar:

  • Us em Semitische (Hebrääische un Aramääische) chömed vili Wöörter us de Wortfälder Gsellschaft, Religion, Rächt, Gschäftsläbe, Abstrakts und Rhetorik, aber au anders, öppe bocher ‘Puursch’, mechútn und mechuténeßte ‘Schwaager bzw. Schwöögeri’, chaßene ‘Hoochsig’, broche ‘Säge’, kejwer ‘Graab’, mazéjwe ‘Grabstäi’, jojresch und jarschenen ‘Eerb bzw. eerbe’, gwir ‘en Ryche’, kabzn ‘en Aarme’, ganew und ganwenen ‘Dieb bzw. stäle’, ‘Buechstabe’, melóche ‘Handwäärch’, ßchojre und ßojcher ‘Waar bzw. Händler’, kojne ‘Chund’, parnóße ‘Ykome, Ykümft’, hazlóche ‘Erfolg’, injen ‘Aaglägehäit’, ojfn ‘Art und Wys’, mojre ‘Angst’, kaß ‘Wuet’, ßibe ‘Grund, Uursach’, prat ‘Einzelheit’, chilek ‘Underschiid’, lemóschl ‘zum Byspil’, bifrát ‘im Bsundere’, afíle ‘sogaar’, ponim ‘Gsicht’, lewóne ‘Moond’, chojdesch ‘Monet’, kojech ‘Chraft’, binjen ‘Gebüü’, dire ‘Wonig’, jam ‘Meer’.
  • Us em Slawische stamed vili Wörter us em Alltaag, öppe tate ‘Vatter, Bappe’, bobe ‘Grosmüeti’, sejde ‘Grosätti’, ganik ‘Veranda’, kljamke ‘Türfale’, koldre ‘Betttecki’, ljalke ‘Bääbi’, ljulke ‘Pfyffe’, papiróß ‘Zigerette’, lopete ‘Schuufle’, lokschn ‘Nudle’, kasche ‘Brei’, jagde ‘Beeri’, plejze ‘Schultere’, pjate ‘Färse’, ßod ‘Obschtgaarte’, lonke ‘Wise, Matte’, pasche und paschenen ‘Weide bzw. weide’, jodle ‘Tane’, ßoßne ‘Foor’, osere ‘See’, breg ‘Ufer’, chwalje ‘Wäle’, ßowe ‘Höiel, Üüle’, katschke ‘Änte’, laten ‘flicke, büeze’, huljen ‘sich uustoobe’, schuschken ‘flüschtere’, chropen ‘schnarchle’, dremlen ‘schlööfle’, pamélech ‘langsam’, modne ‘gspässig’, nudne ‘langwylig’, kalemútne ‘tuuch, nidergschlage’, ash ‘gaar, grad’. – Au indiräkt würkt sich di slawisch Naachberschaft uus, öppen i Wortbildige wie onschrajbn, was ‘fertig schrybe’ und nöd öppe «aaschrybe» mäint, i Formulierige wie zigene milch ‘Gäissemilch’ (aso mit emen Adjektiv pildet, wöörtlich «gäissigi Milch») oder schpiln afn fortepján ‘Klavier spile’ (wöörtlich «uf em Klavier spile») und i Phrase wie woß machßtu ‘wie gaats’ (wöörtlich «was machsch»).
  • Romanischi Wörter im Jiddisch gits e Hampfle voll, z. B. d Värbe bentschn ‘nach em Ässe bätte’ und lejenen ‘läse’, im Weschtjiddisch au öppe orene ‘bätte’.

Woortbüügig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Ändige sind zum Täil glych wie-n-im Tüütsch, zum Täil andersch. Us em Hebrääisch chömed d Pluraländige -im und -(e)ß, d Meerzaal vo ganew ‘Dieb’ isch aso öppe ganéjwim, die vo mazéjwe ‘Grabstäi’ mazéjweß. D Ändig -im wird sälten au a tüütschstämigi Woort aaghänkt: pojer ‘Puur’, Meerzaal pojerim, d Ändig (-e)ß sogaar ganz hüüffig: schteknß isch byspilswys d Meerzaal vo schtekn ‘Stäcke’. D Meerzaaländig -e gits im Jiddisch nööd (en uusluutends -e isch bi tüütschstämige Woort luutgsetzlich abgfalle; deet wos hütt voorchunt, häts bsunderi Gründ), defür isch d Ändig -(e)n bunders hüüffig und chunt au deet voor, wos es si im Schrifttüütsch nöd hät, öppe jorn, d Meerzaal vo jor ‘Jaar’. Au d Ändig -er chunt bi Woort voor, wo si s Schrifttüütsch nöd gchänt, öppe schtejner, d Meerzaal vo schtejn ‘Stäi’. Meerzaalbildig mit Umluut isch sogaar na hüüffiger weder im Alemanisch, und si isch au i slawischen und e paar hebrääische Woort überträit woorde: ßod ‘Obschtgaarte’, Meerzaal ßeder (slaw.), ponim ‘Gsicht’, Meerzaal penemer (hebr.). Verchlinereti Woort händ im Jiddisch e bsundere Meerzaaländig, wo i de tüütsche Mundaarte nu na wenig verbräitet isch, nämlich -ech, zum Byspil schtetl ‘Doorff, Stedtli’, Plural schtetlech.

E Spezialitäät vom Jiddisch isch, das es i der Adjektivflexion bi de mändlichen und de wybliche Woort ekäin Underschiid zwüsched de starchen und de schwache Büügig git. Es ghäisst aso der grojßer man ‘de grooss Maa’ wie a grojßer man ‘en groosse Maa’; mit greßter frejd ‘mit grööschter Fröid’ wie mit der greßter frejd ‘mit de grööschte Fröid’; im Neutrum aber: doß klejne kind ‘s chly Chind’ gägenüber a klejn kind ‘e chlyses Chind’. Der Akkusativ vom mändliche bestimten Artikel isch mit dem Dativ zämegfale: Der Artikel vom indiräkten Objäkt im Satz ich gib doß buch dem frajnd ‘ich gibe s Buech em Fründ’ isch aso glych wie dää vom diräkten Objäkt im Satz ich se dem frajnd ‘ich gsee de Fründ’. Und de Genitiv, wo mer aber nöd vil bruucht, wird an formale Dativ aaghänkt und gaat alewyl uf uus: dem manß buch, der frojß buch ‘s Maas Buech, der Frau Buech’ – dem isch ja äigetli de Dativ vo der und hät nöd en äigeni Form wie hoochtüütsch des oder alemanisch s.

Byspiltäggscht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Der Aafang vom Buech «Di wunderleche lebnß-baschrajbung fun Schmuel Abe Aberwo. Doß buch fun Gan-Ejdn» vom Itzik Manger (usechoo 1939) töönt esoo:[6]

Di zajt, woß ich hob farbrácht in Gan-Éjdn, is gewén di schenßte zajt fun majn lebn. Noch bam hajntikn tog tut mir a klem bam harzn un eß schteln sich mir trern in di ojgn, wen ich dermón sich in der dósiker gliklecher zajt.
Oft mol farmách ich di ojgn un leb noch a mol íber di glikleche jorn. Di dósike jorn, woß weln sich schojn mer nischt úmkern. ßajdn, as Meschiech wet kumen.
In asélche farchólemte minútn fargéß ich afíle, as men hot mir ópgeschojrn di fligl, ejder men hot mich arópgeschickt af der anderer welt. Ich zeschpréjt di hent und pruw a fli ton, un erscht démolt, wen ich fal aróp afn dil un fil a wejtik in únterschtn tejl fun majn guf, dermón ich sich, as s’is farfáln, as fligl farmógn blojs di baschéfenischn in Gan-Éjdn.
Übersetzig:
D Zyt, won i im Paradys (em Gaarten Eeden) verbraacht ha, isch di schönscht Zyt vo mym Läbe gsy. Na hüt gits mer in Stich i s Härz und es chömed mer d Träänen i d Auge, wän i mi a die glückli Zyt bsine.
Mängsmaal schlüüss i d Augen und erläbe namaal die glückliche Jaar. Die Jaar, wo nüme zruggchömed. Es sei dänn, de Messias chöm.
I söttige vertröimte Minuute vergiss i sogaar, das s mer d Flügel abgschnitte händ, vor me mi uf di ander Wält abe gschickt hät. Ich bräite d Äärm uus und probieren ufzflüüge, und eerscht dänn, wän i uf de Boden gheien und s mer im underschte Täil vo mym Körper wee tuet, bsin i mi, das es hoffnigsloos isch, das Flügel nu d Gschöpf im Paradys händ.

Bibliografy[ändere | Quälltäxt bearbeite]

I de Büecher, wo daa uufglyschtet sind, isch s Jiddisch i latynische Buechstabe gschribe. Das isch für d Spraach zwar gaar nöd tipisch, aber für dèè, wo sich äifach wott es Bild vo dère Spraach mache, scho gäbig.

En gueti Übersicht:

  • Marion Aptroot, Roland Gruschka: Jiddisch. Geschichte und Kultur einer Weltsprache. C. H. Beck, München 2010.

Oschtjiddisch:

  • Solomon Birnbaum: Yiddish: a survey and a grammar. Manchester University Press, Manchester 1979. – Second edition, With new introductory essays by Eleazar Birnbaum, David Birnbaum, Kalman Weiser, and Jean Baumgarten. University of Toronto Press, Scholarly Publishing Division, Toronto 2015.
  • Christoph Landolt: Jiddisch. I: EuroComGerm Band II (im Truck).
  • W. B. Lockwood: Lehrbuch der modernen jiddischen Sprache. Buske, Hamburg 1995.
  • Ronald Lötzsch: Jiddisches Wörterbuch. Bibliographisches Institut, Leipzig 1990; 2., durchgesehene Auflage. Dudenverlag, Mannheim etc. 1992.

Weschtjiddisch uf alemanischem Bode:

  • Jürg Fleischer: Westjiddisch in der Schweiz und Südwestdeutschland. Tonaufnahmen und Texte zum Surbtaler und Hegauer Jiddisch. Niemeyer, Tübingen 2005 (Beihefte zum Language and Culture Atlas of Ashkenazic Jewry 4).
  • Florence Guggenheim-Grünberg: Die Sprache der Schweizer Juden von Endingen und Lengnau. Jüdische Buchgemeinde, Zürich 1950 (Beiträge zur Geschichte und Volkskunde der Juden in der Schweiz 1).
  • Florence Guggenheim-Grünberg: Surbtaler Jiddisch: Endingen und Lengnau. Anhang: Jiddische Sprachproben aus Elsaß und Baden. Huber, Frauenfeld 1966 (Schweizer Dialekte in Ton und Text 1, Deutsche Schweiz 4).
  • Florence Guggenheim-Grünberg: Jiddisch auf alemannischem Sprachgebiet. 56 Karten zur Sprach- und Sachgeographie. Juris, Zürich 1973.
  • Florence Guggenheim-Grünberg: Wörterbuch zu Surbtaler Jiddisch Die Ausdrücke hebräisch-aramäischen und romanischen Ursprungs. Einige bemerkenswerte Ausdrücke deutschen Ursprungs. Anhang: Häufigkeit und Arten der Wörter hebräisch-aramäischen Ursprungs. Juris, Zürich 1976.

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Wikisource S dütschsprochig Wikiquote hät Zitat zum Thema „Jiddische Sprichwörter
Wikipedia-logo-v2.svg D Wikipedia uff Jiddisch
Wiktionary-logo-de.png S Wiktionary uff Jiddisch — e freis Wörterbüech
Wikisource-logo.svg Wikisource uff Jiddisch — Quälletekscht

Fuessnoote[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. ch staat daa für de Luut [x], j für de Luut [j] (i de Verbindung lj, nj lyt äigetli e palatals /l/ bzw. /n/ vor), s für de stimmhaft s-Luut [z], ß für de stimmloos [s]-Luut, sch für de stimmloos [ʃ]-Luut, sh für de stimmhaft [ʒ]-Luut, tsch für de [tʃ]-Luut, w für de [v]-Luut, z für de [ts]-Luut, aj für de Diphthong [ai], ej für de Diphthong [ɛi] und oj für de Diphthong [ɔi]. I der internationalen Umschrift, wo s YIVO z Nöijork uusgschaffet händ, wäärded die Luut ase gschribe: kh, y, z, s, sh, zh, tsh, v, ts, ay, ey, oy. I mängem spraachwüsseschaftliche Täggscht wird e Transliteration pruucht, die Luut wäärded dänn edääwääg gschribe: x, j, z, s, š, ž, č, v, c, aj, ej, oj.
  2. Dov-Ber Kerler: The Origins of Modern Literary Yiddish. Clarendon Press, Oxford 1999.
  3. Gnöiers zur Spraachsituation und -uufgaab gits z läse bim Jürg Fleischer: Westjiddisch in der Schweiz und Südwestdeutschland. Tonaufnahmen und Texte zum Surbtaler und Hegauer Jiddisch. Niemeyer, Tübingen 2005 (Beihefte zum Language and Culture Atlas of Ashkenazic Jewry 4), S. 16–40.
  4. Aber nöd im Verb nemen ‘nehmen’, das spricht mer überall as /nɛmən/ uus; s Glych gilt für jener ‘jener’ /jɛnər/.
  5. D Byspil une sind us de Publikation vom Christoph Landolt: Jiddisch. I: EuroComGerm Band II (im Truck).
  6. Us de Publikation vom Christoph Landolt: Jiddisch. I: EuroComGerm Band II (im Truck).