Köln

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Wappe Dütschlandcharte
Wappe vo dr Stadt Köln Dütschlandcharte, Position vo dr Stadt Köln fürighobe50.9380555555566.956944444444453Koordinaten: 50° 56′ N, 6° 57′ O
Basisdate
Dialekt: Mitteldytsch
Hauptvariante: Westmitteldytsch
Regionalvariante: Rhyfränkisch
Lokalvariante: Kölsch
Bundesland: Nordrhii-Weschtfale
Höchi: 53 m ü. NHN
Flächi: 405,2 km²
Iiwohner: 995.397 (31. Dez. 2007)[1].
Bevölkerigsdichti: 2457 Iiwohner je km²
Poschtleitzahle: 50441–51149
Vorwahlen: 02 21
0 22 03 (Porz ohni Poll)
0 22 32 (Meschenich)
0 22 33 (Hochkirche, Rondorf)
0 22 34 (Lövenich, Weide, Marsdorf)
0 22 36 (Godorf, Hahnwald, Immedorf, Gewerbegebiet Rodekirche, Sürth, Weiß)
Kfz-Chennzeiche: K
Gmeischlüssel: 05 3 15 000Vorlage:Infobox Verwaltungseinheit in Deutschland/Wartung/Fehler in Gemeindeschlüssel
Stadtgliderig: 9 Stadtbezirke mit 86 Stadtdeile
Webpräsenz: www.koeln.de
Oberbürgermeister: Jürgen Roters (SPD)

Köln (uf Kölsch: Kölle) isch e Stadt z Nordrhy-Westfale und mit fast re Million Ywohner die viertgröschti Stadt vo Dytschland.

Geografy[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Köln ligt z Westdytschland im Süde vom Bundesland Nordrhy-Westfale. Die maximale Ußdehnige sin 8,4 km in Ost-West- bzw. 6,4 km in Nord-Süd-Richtig. D Flächi isch 44,8 Quadratkilometer. De höchst Punkt isch uff 148,5, de diefst uff 49,6 Meter über NN. [2]

Nochbergmeinde vo Köln:

Werne
Hamm Compass card (de).svg Kamen
Lünen

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Köln isch 38 oder 19 vor Christus vom Feldherr Agrippa gründet worre. S hät dörtmols Oppidum Ubiorum ghieße, s Zentrum isch s Heiligtum Ara Ubiorum gsi. 50 noch Christus hät mer d Stadträcht verliehe. De Name leitet sich ab vo Colonia Claudia Ara Agrippinensium, was d Stadt, wo am Platz vo de Ara uff Wunsch vo de Agrippina vom Claudius gründet worde isch heißt. Deno hän sich u.a. Veterane, Soldate und Händler agsydelt. D Stadtmur, wo noch de Gründig baut worde isch, bstimmt bis hütt de Verlauf vo de Stroße. Im Johr 90 isch Köln zu de Hauptstadt vo Nydergermanie worde.

313 bis 314 isch e christlichi Kirch dört baut worre, wo spöter de Kölner Dom anecho isch. 401 isch Köln under d Herrschaft vo de Franke cho.

870 wird de "Alt Dom" anstell vom "Ältste Dom", wo devor abbrännt isch, errichtet. 999 hät de Erzbischof Heribert e Pfalzkapelle abaut. Sit em glychzitige Bsüech vom Bapscht Leo IX. und em Kaiser Heinrich III. hät s im Dom Vertretter von ene ge.

1106 wird Köln erwitert. St. Ursula, St. Gereon und St. Georg werde ygmeindet. Die nächsti Erwiterig isch 1180 gsi. Dört sin alli größere landwirtschaftlig nutzbare Fläche uss de Umgebig ygschlosse worre.

De Grundstei vom Kölner Dom isch 1248 glegt worre. 1560 hät mer d Bauarbete ygstellt. 1842 hät mer agfange, de Dom ußzbaue, aber erscht 1880 isch de Dom definitiv fertig gsi. 1948 isch Jubiläum gfyrt worre.

1288 isch in de Schlacht bi Worringe d Freiheit vo de Stadt Köln erkämpft worde. D Erzbischöf hän Köln do druff hy gmyde.

1396 hän d Handwerker d Macht übernoh. S hät vo dört a e neui Stadtverfassig ge.

1475 hät de Friedrich III. Köln zur freie Rychsstadt erhobe.

Ab 1802 hät s z Köln Religionsfreiheit ge. D Jude und Protestante hän neui Gmeinde gründet. Im glyche Johr sin au vyli Kunschtwerk undergange, wyl baufälligi Chirche abgrisse worre sin.

Wo d Franzose d Stadt 1814 noch 20 Johr Besatzig Köln widder verlo hän, sin preußischi und russischi Truppe gfolgt. E Johr spöter chunnt Köln noch em Wiener Kongress zu Preuße.

1822 sin noch über 800 Johr widder zwei Rhybrucke baut worde.

1839 isch die erschti Ysebahn uff vo Köln us uff Aache gfahre.

D Stadtmur isch 1881 abgrisse worre, wyl d Stadt z schnäll gwachse isch. Siebe Johr spöter sin vyli Dörfer in Köln ygmeindet worre.

De Konrad Adenauer, wo 1917 zum Oberbürgermeister gwählt worre isch, hät d Universität widder uffgmacht und zwei Griengürtel aglegt. 1933 isch de Adenauer abgsetzt worde.

Im Zweite Wältchrieg wird Köln zu 90 Prozänt zerstört. De Adenauer isch widder Oberbürgermeister vo Köln, spöter Kanzler vo Dytschland.[3]

Wirtschaft[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Abindig an de Rhy und s nit wit entfernte Ruhrgebiet sin e Vordeil für d Kölner Wirtschaft. Vyli Undernehme hän ihr Hauptsitz z Köln. Wäge de Wirtschaftskrise vo de 80er-Johr isch Köln schnäll zur Mediehauptstadt vo Dytschland worde. Au als Drehort isch d Stadt attraktiv.

Au d Kultur und d Versicherige z Köln sin für die ganzi Region vo Bedütig. Vyli Undernehme hän e langi Tradition. S ältste no existente Undernehme isch "Farina gegenüber" vo 1709.[4]

Sehenswürdigkeite[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • De Kölner Dom isch scho lang s Wohrzeiche vo Köln und s bekanntste Architekturmerkmal vo Dütschland.
  • Z Köln git s zudem uff engem Ruum zwölf romanischi Kirche, wo zu de bekanntste vo Westeuropa zälle.
  • S Kölner Roothus vo 1330 mit de Renaissancelaube uss em 16. Johrhundert und em Turm uss em 15. Johrhundert isch im Zweite Wältchrieg schwer beschädigt worre. Bis 1972 hät mer s widderuffbaut.[5]

Dialäkt[ändere | Quälltäxt bearbeite]

De Dialäkt, Kölsch, isch die noch Sprächerazahl gröschti Variante vom Ripuarische und vom Zentralripuarische. S wird z Köln und zum Deil im Kölner Umland gschwätzt. Fast alli Sprächer benutze hütt meistens e rhynische Regiolekt als Umgangssproch, si beherrsche d Standardsproch zumindest als Schriftsproch.

Kölsch isch noch mit de rhymaasländische und moselfränkische Dialäkt verwandt und stellt e Bindeglyd zwüsche denne dar, wie e gsamti ripuarischi Gruppe. Züesätzlig zum moderne Dütsch und de andere Ripuarische Sproche bstönn lexischi Bezüg zum Mittelhochdütsch, zum Nyderdütsch, Holländisch, Änglisch und Französisch, phonetischi zum Limburgisch, zum Mittelhochdütsch, zum Französische und Wallonisch, grammatischi zum Änglisch. S Kölsch isch südlig vo de maken-machen-Linie agsydelt, nördlig vo de Das-dat-Linie, nördlig vo de Dorf-Dorp-Linie und westlich vo de Eiheiplurallinie.

Obwohl Kölsch in Einzelfäll Variante in de Lexik züelosst und au d Ussproch regional und noch soziale Schichte wenig variiert, isch es in sine meiste Aspäkt genau bstimmt. Für Främdi erwyst s sich als schwyrig, Kölsch richtig schwätze z lerne, wyl s sich um eini vo de formerychste under de Europäische Sproche handelt.[6]

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Quelle[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Information und Technik Nordrhein-Westfalen: Amtliche Bevölkerungszahlen
  2. www.bergkamen.de
  3. www.deutsche-heimat.de
  4. koeln-bonn.business-on.de
  5. http://www.koeln.de (für s ganze Kapitel "Sehenswürdigkeite")
  6. de:Kölsch (freii Übersetzig)