Rodels

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Rodels
Wappe vo Rodels
Basisdate
Staat: Schwiiz
Kanton: Graubünde (GR)
Bezirk: Hinterrhyw
BFS-Nr.: 3636i1f3f4
Poschtleitzahl: 7415
Koordinate: 752448 / 17773046.7333269.433338684Koordinaten: 46° 44′ 0″ N, 9° 26′ 0″ O; CH1903: 752448 / 177730
Höchi: 684 m ü. M.
Flächi: 1,68 km²
Iiwohner: 277 (31. Dezämber 2012)[1]
Website: www.rodels.ch
Rodels

Rodels

Karte
Lago di Lei Lago di Monte Spluga Lago di Luzzone Lai da Marmorera Sufnersee Zervreilasee Italie Kanton Tessin Bezirk Albula Bezirk Imboden Bezirk Maloja Bezirk Moesa Bezirk Plessur Bezirk Surselva Almens Andeer Avers GR Casti-Wergastai Cazis Donat GR Ferrera GR Ferrera GR Flerda Fürstenau GR Hinterrhii Lohn GR Masein Mathon GR Nufenen GR Paspels Pratval Rodels Rongellen Rotabrunna Scharans Sils im Domleschg Splügen GR Sufers Thusis Tomils GR Tschappina Urmein Zillis-ReischenKarte von Rodels
Iber des Bild
ww

Rodels (rätoromanisch Roten) isch e politischi Gmeind im Chreis Domleschg im Bezirk Hinterrhy vum Kanton Graubünde. S Dorf lait aa de Gränz zwüschem Usser- un Innerdomleschg. Zur Gmeind ghört au no d Fraktion Nueins.

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Rodels wird im 12. Joorhundert als ad Rautine zum erschte Mool erwäänt. Im Unterdorf sin Grabfund uss de Bronzezit gmacht worde. D Herrschaftsrächt sin 1527 ussgchauft worde. Chilchlich het Rodels zue St. Lorenz z Paspels ghört. Uss de Mitti vum 12. Joorhundert isch e Kapell bekannt, un 1697 d Pfarrchilch. Au nooch de Reformation isch de Ort katholisch blybe. Ab 1832 het Rodels mit de Rhykorrektur Land in de Talebeni dezue gwunne. De Bahnhof vo de Rhätischi Bahn isch 1896 eröffnet worde, un 1897 isch d Fahrstrooss in s Tal fertiggstellt worde. Syt 1981 isch Rodels de Hauport vum Chreis Domleschg.

Bevölcherig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Yywohnerentwigglig
Joor 1803 1850 1900 1950 2000 2010
Yywohnerzaal 106 135 147 178 281 281

Ursprüngli isch z Rodels Sutsilvanisch, e rätoromanischi Mundart gschwätzt worde. Di yyheimisch Mundart isch hüt aber warschynts ussgstorbe; im Joor 1988 berichte de Clau Solèr un de Theodor Ebneter no vo zwei Sprecher vum yyheimische Romanisch. De Jüngeri vo de beid isch aber scho 1910 uff d Wält cho, un usserdäm isch ihr Romanisch vum Surselvische beynflusst gsi[2]. Bi de Volchszäälig vo 1860 isch de Aateil no bi 85 % gläge, un d Mehrheit het s Romanisch in de Volchszäälig vo 1910 verlore. 1930 sin es no öbe 40 % gsi, un 1941 no chnapp 29 %. In de Volchszäälig vo 2000 hen 3,9 % s Romanisch als Hauptsprooch aagee, was aber wohl numme Zuezogeni sin. De Mathias Kundert vermuetet, dass scho in de Volchszäälige nooch 1910 en grosse Deil vo de Romane vo usswärts cho sin. D Chinder uss yyheimischi Familie hen nämli spööteschtens zue däm Zitpunkt kei Romanisch mee gschwätzt. Die Zuezogeni sin wohl zumene grosse Deil uss andri Gegende cho, un hen wäge däm mit de Yyheimische Dütsch gschwätzt. De Kundert meint, dass es also mögli isch, dass die romanische Zuewandrer de Sproochweggsel sogar beschleunigt hen, au wenn si in Volchszäälige zur Stabilisierig vum Romanische bytra hen[3]. Scho 1952 wird Rodels imene Bericht vo de Lia Rumantscha deno als e „zona fingià bainbod dal tuot tudais-chada[4]“ - „Zone wo scho bal ganz Dütsch isch“ erwäänt.

Über d Schuelsprooch im 19. Joorhundert isch wenig bekannt. De Mathias Kundert vermuetet dass de Unterricht scho 1843 numme uff Dütsch stattgfunde het, wo vilycht dur Erklärige uff Romanisch ergänzt worde isch. Ab 1895 isch des mit Sicherheit belait. Ab 1934 sin deno aa de Primarschuel uff de Oberstuf zwei Stunde Romanisch in de Wuch yygfiert worde. Wo d Primarschuel vo Rodels mit dere vo Almens zämmeglait worde isch. Aa de Primarschuel vo Almens het nämli de Peter Gees unterrichtet, wo sich bsunders aktiv für s Romanisch yygsetzt het[5]. Wo de Gees in de 1960er in Pension gange isch, het au de Romanischunterricht uffghört.

Literatur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • 200 Jahre Kanton Graubünden. Die Gemeinden des Kantons Graubünden. Chur/Zürich 2003, ISBN 3-7253-0741-5
  • Das Domleschg/La Tumleastga. Chur 2005, ISBN 3-905342-26-X
  • Kundert, Mathias: Der Sprachwechsel im Domleschg und am Heinzenberg (19./20. Jahrhundert). Kommissionsverlag Desertina, Chur 2007, ISBN 978-3-85637-340-5.

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Allmänd (Commons): Fotis vo Rodels – Sammlig vo witere Multimediadateie

Fuessnote[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter (Ständige Wohnbevölkerung)
  2. Solèr & Ebenter 1988 in Kundert 2007, pp. 48
  3. Kundert 2007, pp. 48
  4. Rapport Annual 1952/53 in Kundert 2007, pp. 48
  5. Kundert 2007, pp. 49