Tavetsch

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Tujetsch
Wappe vo Tujetsch
Basisdate
Staat: Schwiiz
Kanton: Graubünde (GR)
Bezirk: Surselvaw
BFS-Nr.: 3986i1f3f4
Poschtleitzahl: 7188
Koordinate: 701597 / 17109346.6833288.7666691450Koordinaten: 46° 41′ 0″ N, 8° 46′ 0″ O; CH1903: 701597 / 171093
Höchi: 1'450 m ü. M.
Flächi: 133,91 km²
Iiwohner: 1405 (31. Dezämber 2013)[1]
Website: www.tujetsch.ch
Blick uff s Tujetsch

Blick uff s Tujetsch

Charte
Charte vo Tujetsch
ww

Tavetsch (rät. un offiziel Tujetsch?/i; dütsch Tavetsch) isch e politischi Gmeind im Chreis Disentis, im Bezirk Surselva im Bündnerland. Es isch di weschtlichscht Gmeind vum Kanton Graubünde, fängt am Oberalppass aa un isch demit di oberscht Gmeind vum Vorderrhytal un gränzt aa d Kantön Uri un Tessin. Tujetsch/Tavetsch isch de Name vum Tal, e Siidlig mit däm Name git's nit. Tavetsch isch eini vo de Gmeinde mit em höggste Aadeil vo rätoromanischsproochige im Kanton Graubünde. D Mundart vo Tavetsch nimmt debi zämme mit dere vo Medel e sproochlichi Sunderstellig innerhalb vum Surselvische yy, un wird als tuatschin bezeichnet.

Geographi[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Sedrun, de Hauptort vo Tavetsch

S Tujetsch lait in de Cadi im obere Deil vo de Surselva, un goot vo de Fraktion Bugnei im Oschte bis zum Oberalppass. Tavetsch bzw. Tujetsch isch de Name vum Tal, e Siidlig mit däm Name het's nie gee. D Gmeind bestoot uss de elf Fraktione Tschamut, Selva, Dieni, Rueras, Zarcuns, Camischolas, Gonda, Sedrun, Bugnei, Surrein un Cavorgia. De Hauptort isch Sedrun uff 1441 m ü.M. Di höchschti Siidlig isch Tschamut uff 1667 m.ü.M.

D Gmeind gränzt aa Eriels (Tessin), Andermatt (Uri), Disentis (Graubünde), Guurtnelle (Uri), Medel, Quinto (Tessin) un Siilene (Uri).

Es het e Gsamtflächi vo 133,91 km², un isch demit di 11. gröschti Gmeind vo Graubünde. Devo wird uff 25,7 % buuret, 10,8 % sin Waldflächene, 1,4 % sin bebaut (Stroosse un Hüüser) un 62 % chönne nit gnutzt werde (vorallem Wasserflächene, Gletscher un Bärg). Uffem Biet vum Tujetsch sin drüü Seeje, d Stauseeje Lai da Nalps un Lai da Curnera un de Tomasee (rät. Lai da Tuma). De Tomasee uff 2345 m ü.M. gilt als Quell vum Vorderrhy.

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Zum erschte Mool erwäänt wird de Name 1237 inere Urkund als de Tiuesch. Bsiidlet worde isch s Tal wohl scho friener, warschynts im 8./9. Joorhundert. Uss de vorgschichtliche Zit un de Römerzit sin dergege kei Spure gfunde worde.[2] S Tal het wäge synrer Lag am Oberalp- un Chrüzlipass als Verbindig zwüschem Wallis un Graubünde e strategischi un wirtschaftlichi Bedütig im Oscht-Wescht Vercheer gha. D Bsiidlig isch warschynts durch s Chloschter Disentis betrybe worde, un vum Tavetsch uss sin romanischi Siidler deno bis in s Urserental vorgstosse, was romanischi Flurname zeige. Usserdäm sin warschynts au Siidler ussem Val Medel aa de Urbarmachig beteidigt gsi.

Im 12. Joorhundert sin usserdäm dütschsproochigi Walser vum Wallis uss in s Tavetsch cho. Di erschte Walsersiidlige sin warschynts Tschamut un Selva (im Holz) gsi. Noochwyyse cha mer all die Yyfluss vorallem durch Flur- un Familiename. Di friei Bevölcherig vo Tavetsch het so zum eine uss Leibeigene vum Chloschter Disentis, un zum andre uss freii Buure bstande. D Walsersiidlige hen langi Zit e Eigeläbe gfiert, un hen au nit s Bürgerrächt vo Tavetsch gha, au wo si schliessli im 16. Joorhundert vum Walserdütsche zum Romanische gweggslet hen. So isch Tschamut ersch 1866 zur Gmeind Tavetsch cho. Tavetsch het zum Gericht Cadi ghört, un isch in däm Gericht de zweiti Hof gsi. D Herrschaftsrächt vum Chloschter Disentis sin zwüsche 1390 (Schoofszins), 1622 un 1745/55 ussgchauft worde.

Wääred de Revolutionschrieg hen 1799 mehrmool französischi Druppe de Oberalppass überquert, un hen uffem Wäg uff Disentis un Chur s Tavetsch plündret. Im 19. Joorhundert sin wäge de wirtschaftliche Not vili Tavetscher ussgwandret, so im Joor 1850 200 Persone uff Nordamerika, un 119 uff Bayre. Dernäbe sin vili Tavetscher Chinder als Schwoobegänger uff Süddütschland gange.

Bis in de 1950er isch Tavetsch e Buuregmeind blybe. S Tavetscher Schoof, wo d Zucht devo emool e grossi Bedütig gha het, isch in de 1940 ussgstorbe. De Tourismus het ab de 1920er mit em Bau vo de Furka–Oberalp-Bahn aagfange, aber ersch 1956-1962 mit em Bau vo de erschte Skilift e grössri Bedütig dezuegwunne. Hüt isch usserdäm d Wasserchraft mit de Stauseeje Lai da Nalps un Lai da Curnera en Erwerbszwyyg.

Bevölcherig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Yywohnerentwigglig
Joor 1718 1835 1900 1960 1980 2003 2009 2010
Yywohner 832 1121 810 1957 1547 1739 1791 1732

D Gschlechterverdeilig isch 2009 zue 60,2 % männlig un 39,8 % wyyblig gsi.[3] Öbe 21,1 % sin unter 20 Joor alt gsi, 58,5 % zwüsche 20 un 59 un 20,4 % sin über 60 gsi. Bi de Volchszäälig vo 2000 hen 80,1 % als Konfession Römisch-katholisch aagee, 9,3 % reformiert, öbe 4 % muslimisch, un de Rescht het andri christlichi Konfessione, konfessionslos oder gar ke Angabe gmacht.[4] Rund 60 % vo de Yywohner hen e Sekundär- oder wyyterfierendi Ussbildig abgschlosse. D Arbetslosigkeit isch 2005 bi 1,57 % gläge. Über 60% hen im Dienstleistigsektor gschafft, öbe 28 % im 2. Sektor, un numme 9 % in de Landwirtschaft.

D Mehrheit vo de Tavetscher schwätzt di rätoromanisch Mundart Sursilvan, wobi de Aadeil aber unter em Durchschnitt für di andre Gmeinde vo de Cadi lait. Bis in s 16. Joorhundert isch au Walserdütsch in de Siidlige Selva un Tschamut gschwätzt worde, wo deno aber zum Romanische gweggslet hen. In de Volchszäälig vo 2000 hen 66,2 % Romanisch als Sprooch aagee, wo si am beschte schwätze, un 75,3 % als Sprooch wo si im Alltag schwätze.[5] Andri Gmeinde in de Cadi hen zum Verglyych en Aadeil vo über 80% bzw. 90 %. An zweiter Stell stoot Dütsch mit 19,7 % un no Italienisch mit 2,6 %.[6] Amts- un Schuelsprooch vo de Gmeind isch s rätoromanisch Idiom Sursilvan.

De romanisch Dialäkt vo Tujetsch unterscheidet sich zämme mit däm vo Medel uffällig vum Rescht vo de Surselva un wird als tuatschin bezeichnet. Die Mundart zeichnet sich zume eine durch Archaisme, zum andre au durch Innovatione uss, un het so mangmool mee Gmeinsamkeite mit em Engadinische wie mit em Surselvische. Statt casa ‚Huus‘ un comba ‚Bai‘ heisst's im Tuatschin zum Byspil wie im Engadin tgasa un tgomba. Mer nimmt aa, dass d Forme tgasa un tgomba friener au im Rescht vo de Surselva verbreitet gsi sin, deno aber unter em Yyfluss vo Zentre wie Disentis un em dertemool no romanische Chur wiider zruggdrängt worde sin.

Wappe[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S Wappe vo Tavetsch zeigt uffeme rote Grund e wyysi Bogebruug, wo uff beidene Syte en Durm mit drüü Zinne het. Es isch s Wappe vo de Familie Pontaningen gsi.

Literatur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Greti Büchi: Megalithe im Kanton Graubünden, Eigenverlag Forch 1996.

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Allmänd (Commons): Tujetsch – Sammlig vo witere Multimediadateie

Fuessnote[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter (Ständige Wohnbevölkerung)
  2. http://www.thendry.ch/BesiedlungvonTujetsch.htm
  3. Graubünden in Numbers accessed 21 September 2009
  4. Swiss Federal Statistical Office accessed 04-Nov-2009
  5. Furer, Jean-Jacques; Bundesamt für Statistik (Hrsg.): Eidgenössische Volkszählung 2000 - Die aktuelle Lage des Romanischen. Neuchâtel 2005, ISBN 3-303-01202-4
  6. Swiss Federal Statistical Office accessed 04-Nov-2009