Samnaun

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Samnaun
Wappe vo Samnaun
Basisdate
Staat: Schwiiz
Kanton: Graubünde (GR)
Bezirk: Innw
BFS-Nr.: 3752i1f3f4
Poschtleitzahl: 7563
Koordinate: 822419 / 20334746.9439310.360641846Koordinaten: 46° 56′ 38″ N, 10° 21′ 38″ O; CH1903: 822419 / 203347
Höchi: 1'846 m ü. M.
Flächi: 56,18 km²
Iiwohner: 789 (31. Dezämber 2013)[1]
Website: www.gemeindesamnaun.ch
Samnaun

Samnaun

Charte
Charte vo Samnaun
ww

Samnaun (rätoromanisch Samagnun Roh-vallader-Samagnun.ogg [sɐmɐˈɲun] oder Samignun Roh-vallader-Samignun.ogg [sɐmiˈɲun] , Bairisch Tsalnaun [tsɐlˈnau̯n][2] oder Salnaun) isch e politischi Gmeind im Chreis Ramosch, im Bezirk Inn, am Ostrand vum Kanton Graubünde. D Gmeind bstoot uss de Fraktione Compatsch, Laret, Plan, Ravaisch un Samnaun un lait im Tal wo nooch em Ort Samnauntal heisse duet. Uss historischi un vercheerstechnischi Gründ isch Samnaun e Zollussschlussbiet, es lait also usserhalb vo de Schwiizer Zollgränze. Syt d Yywohner vo Samnaun im 19. Joorhundert vo Tirol uss germanisiert worde sin, isch es di einzig Ortschaft in de Schwiiz, wo mer en bairische Dialäkt schwätzt.

Geographi[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Samnaun lait im glychnaamige Daal, em Samnauntal, ganz im Nordoschte vum Kanton Graubünde. Des Daal lait zwüsche de beede Gebirgschämm vo de Samnaungruppe un het mehreri Näbedääler. Aafange duet es bim Zeblasjoch (2539 m) un goot in Nordoschte bis uff de Ort Schalkl wo zur Tiroler Gmeind Nauders ghört. Entwässret wird es vum 16 km lange Schergebach, wo am Zeblasjoch entspringe duet. S Samnauntal isch s einzig Daal in de Samnaungruppe, wo bewohnt isch. De hööggscht Punkt isch de Muttler mit 3’294 m un de diefscht isch d Spissermühle mit 1'511 m.

D Samnaungruppe isch e Bergchette wo zue de Zentralalpe ghört un im Durchschnitt 2700 bis 3000 m hoch isch. Im Südweschte gränzt si aa s Val Sinestra, im Weschte aa s Fimbertal, im Norde aa s Stanzertal, un im Oschte un Südoschte aa s Inntal. Die Bergchette bestoot uss zwee Bergchämm, emene Hauptchamm (au Nordchamm) un eme Näbechamm, wo s Dal begränze. De Hauptchamm isch debi d Furtsetzig gäge Nordoschte vum Silvrettamassiv, un verläuft vum Fimbrejoch über d Piz Rots (3097 m), de Bürkelchopf (3033 m), Gribellachopf (2987m), Hexechopf (3035 m), Furgler (3004 m), Blankachopf (2895 m), Rotpleischopf (2938 m) un de Chegelchopf (2920 m) bis uff Landeck im Tirol. De Näbechamm isch hööcher wie de Nordchamm, aber defür chürzer. Er zwyygt bim Piz Rots vum Hauptchamm ab, un verlauft vo dört in de Südoschte, deno de Nordoschte un ändet bi Finstermünz zwüschem Inn un em Schergebach. Zum Näbechamm ghöre no d Stammerspitz (3254 m), de Muttler (3294 m) un de Piz Mundin (3254 m).

D Gmeind Samnaun bestoot uss fümf Wyyler. Am wyyteschte im Daal dinne lait Samnaun sälber (1835 m), deno Ravaisch (1799 m) am Fuess vum Che d'Mot, Plan (1728 m) diräkt am Schergebach, Laret (1730 m) am Fuess vum Piz Munschuns un schliessli Campatsch (1715 m), wo am Yygang vum Daal, in de Nööchi vo de Öschteryych-Schwiizer Gränz un em Tiroler Gränzort Spiss. Campatsch isch hüt de Hauptort vo Samnaun.

Insgsamt het Samnaun e Flächi vo 5'618 Hektar, devo sin 166 ha Ackerland oder Matte, 2'424 ha chönne für d Alpwirtschaft gnutzt werde, 658 ha sin Wald, 53 ha sin bsiidelt (Hüüser un Stroose) un 2'317 ha sin unproduktiv[3].

Ortsname[ändere | Quälltäxt bearbeite]

De Name vum Samnauntal stammt ussem Rätoromanische, wonner entweder Samanun, Samagnun, Samanum oder Samnun luutet, mit Betonig uff de letschte Silbe. De Name goot warschynts uff de Name vo de Magnuskappelle z Samnaun zrugg, wo vunere [hypothetische] latiinische Form *Ad Sanctu Magnone abgleitet isch.

Im Dütsche isch de Name in de Regel Samnaun, in de bairische Mundart vo Samnaun un allgemein im Tirolerische luutet de Name aber Tsalnaun [tsɐlˈnau̯n] oder Salnaun. Di zweiti Form isch hüt wyter verbreitet, ursprüngli aber isch S- in Wörter ussem Romanische als Ts- in s Tirolerisch überno worde[4].

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Syt wänn s Samnauntal gnau bsiidlet isch, weiss mer nit. Mögli wär e mänschlichi Bsiidlig syt em Änd vo de Yyszit gsi, aber ob dörte datsächli in de Stai- Bronze- oder Yysezit Mänsche gläbt hen, isch nit bekannt[5]. Warschynts sin di erschte Siidler romanischi Buure ussem Engadin gsi, wo s Daal am Aafang als e Maiesäss de Summer über gnutzt hen. Mer vermuetet dass die Lüt vo Tschlin un Ramosch cho sin, un im Summer ihr Vie über d Fuorcla Maisas vum Engadin in s Samnauntal trybe hen. Spööter sin die Siidler deno s ganz Joor lang dört blybe.

Erwäänt wird Samnaun zum erschte Mool im Joor 1089. In däm Joor schenkt de Herr Gebhard vo Tarasp em Chloschter Marienberg Bsitzige im Samnauntal. Zue dere Zit isch s Daal also wohl scho syt lengerer Zit ganzjäärig bsiidelt un wirtschaftlich wichtig gsi. Zwar isch s Daal numme über d Päss mitem Engadin verbunde gsi, un au des numme im Summer, aber wyl s Daal e milds Klima un fruchtbari Böde gha het, hen d Bewohner chönne autark läbe. Ussem Joor 1220 wird die Schenkig inere päpstliche Urkund bstätigt. Vo 1249 isch usserdäm e Urkund belait, wo de Papscht Innozenz IV. enere Kapelle z Samnaun bstimmti Rächt gwährt het. Politisch het Samnaun zue Ramosch ghört, wo wie de Rescht vum Unterengadin e Deil vo de Groofschaft Vinschgau gsi isch, un demit unter de Herrschaft vo de Landesfürschte vo Tirol un spööter vo Österrych. Usserdäm het de Bischof vo Chur Herrschaftsrächt gha. Im Joor 1367 isch de Gotteshuusbund als Zämmeschluss vum Domleschg, Oberhalbstei, Bergel, Engadin un em Bischof vo Chur enstande. Au Samnaun het zum Gotteshuusbund ghört, wobi es Deil vum Hochgericht vo Ramosch gsi isch. 1652 het sich s Engadin mit Samnaun vo de Herrschafträcht freigchauft.

Wo im 16. Joorhundert d Reformation in s Engadin yygfiert worde isch, sin au z Samnaun ab öbe 1530 Lüt zum neue Glaube überträtte. D Mehrheit isch aber katholisch blybe, was warschynts mit de Nööchi un de Beziehige zum Tirol zämmehängt. 1600 sin öbe en Drittel vo de Yywohner reformiert gsi. Wääred de Bündner Wirre im Drissigjährige Chrieg, isch au Samnaun in d Chämpf inegroote. Ab 1620 sin d Habsburger mehmools in s Engadin yygfalle, un au Samnaun isch debi bsetzt un plündret worde. Usserdäm hen d Soldate Epidemie in s Land brocht, wo bsunders 1629 un 1635 arg gwietet hen. Usserdäm hen Kapuzinermönch di reformierte Yywohner mit aggressivi Methode welle zum katholische Glaube bekehre, was zue Stryyt gfiert het. Vo 1651 isch aber bekannt dass beidi Konfessionsgruppe d Chilch gmeinsam bruucht hen. Bis zum Aafang vum 19. Joorhundert sin deno alli Reformierte überträtte oder ussgwandret, un de letscht reformiert Gottesdienscht het 1836 stattgfunde[6].

De unterschidlichi Glaube het au zwüsche Samnaun un em Hochgericht Ramosch für Stryyt gsorgt. E zitlang het sölle de Vorsteher vo Samnaun jeds Joor zwüsche eme Reformierte un eme Katholische weggsle. Allerdings het mer vilmool überhaupt kei yyheimischi Reformierte für de Poschte chönne finde (so zwüsche 1753 un 1777), so dass deno öber vo Ramosch de Poschte überno het. 1806 isch Samnaun als Resultat vo denne Stryt schliessli e eigeständigi Gmei worde[7].

1798 isch Samnaun vo de Ussenandersetzige zwüsche Frankrych un Österrych betroffe gsi. Unter andrem isch d Chilchedurmchugel vo Compatsch zerstört worde. Druff het's ynegrägnet un e Dalchronik wo dörte uffbewaart gsi isch, un wo warschynt au über di erschti Bsiidlig vum Daal berichtet het, isch verlore gange[8]. Im Joor druff isch Samnaun mit em Rescht vo Graubünde zur Republik Helvetie cho, un 1803 als Deil vum Kanton Graubünde deno zur Eidgnosseschaft. Im Joor 1812 isch au di erschti Gmeindschuel yygrichtet worde.

D Yyfierig vumene zentrale Zollwäse in de Schwiiz 1848 het für d Samnauner grossi Noochdeil ergee, wyl so de Handel mit em Tirol uff ei Mool erschwert worde isch. 1888 un no emool 1892 het d Gmei wäge däm en Usschluss vum Zollbiet beatrait. Des isch vum Bundesroot am 29. April 1892 gnehmigt worde, wyl s Daal völlig uff de Handel mit Österrych aagwyyse wär.

1913 isch e direkte Zuefaartsstrooss vo Samnaun uff Vinadi fertiggstellt worde, wo zum erschte Mool e ganzjäärigi direkti Verbindig vum Samnauntal mit em Unterengadin hergstellt het. Devor het mer Samnaun numme im Summer über d Gebirgspäss, oder über s Tirol chönne erryche. In s Tirol hen zwei Fuesspfäd gfiert, eine vo Samnaun über s Zeblasjoch in s Paznauntal, un eine über Compatsch in s Inntal. Di näggschti Post un de näggscht Arzt sin z Nauders im Tirol gsi[9]. Die direkti Strooss über Schwiizer Territorium isch vum Bundesroot im Joor 1905 bewilligt worde, un de Bund het vo de Bauchöschte vo 988 000 Franke 790 400 überno. Devor het mer wäge de Chöschte no Bedenke gha, e Verglych het ergee, dass mer für des Gäld au hät chönne alli Samnauner uff Südamerika umsiidle, un jedere Familie dört en grosse Grundbsitz hätti chönne chaufe[10]. Wyl die Stroos mit vile Brugge un Galerie über Schluchte un aa Fälswänd verbi fiert, isch de Bau e grossi Leischtig gsi. Noochem Bau vo de Stroos, un syt däm immer wiider, isch deno diskutiert worde, ob de zollfrei Status vo Samnaun sött uffghobe werde. Wyl d Chöschte un Noochdeil devo aber grösser wie d Zollyynaame wäre, isch de Status bis hüt bybhalte worde.

Im frie 20. Joorhundert isch usserdäm de Sproochweggsel vum Romanische zum Bairische abgschlosse gsi, un de letscht Samnauer, wo no Romanisch het chönne, isch 1935 gstorbe.

Ab de 1920er isch deno de Tourismus uffcho, wo nooch un nooch d Landwirtschaft als Haupterwerbszwyyg verdrängt het, un spöötestens syt de 50er un 70er-Joor de wichtigscht Wirtschaftszwyyg isch.

Wappe[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S Wappe vo Samnaun zeigt uffeme rote Grund e silbrigs (wyyses) Chrüüz, mit zwoo Muschle in de obere Chäschtli, wo au silbrig sin. D Muschle sin s Symbol vum Heilige Jakob em Ältre, wo de Patron vo de Pfarrchilch vo Samnaun isch. S Chrüüz isch e Hyywys uff d Lag vo Samnaun als Gränzgmeind.

Bevölcherig un Kultur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Samnaun het am Änd vo 2010 e Yywohnerzaal vo 760 gha[11]. Devo sin 641 Schwiizer Staatsbürger gsi un 119 Ussländer. Bi de Altersverdeilig sin 2000 25,8% jünger wie 20 Joor gsi, 63,4% sin 20 bis 64 Joor alt, un 10,8% über 64 Joor alt gsi. Huushalt het es 2000 insgsamt 285 gee, im Durchschnitt hen also 2,4 Persone in eim Huushalt gläbt. 46,4% hen d Sekundarstuf II un 7,2% d Tertiärstuf abgschlosse gha[12].

Yywohnerentwigglig
Joor 1835 1850 1900 1950 2000 2009
Yywohnerzaal 387 313 357 424 743 813

Sprooch[ändere | Quälltäxt bearbeite]

In de Volchszäälig vo 2000 hen 93,5% Dütsch als Sprooch, wo si am beschte bhersche, aagee, 1,7% Portugiesisch un 1,6% Serbokroatisch. Alli andri Sprooche sin unter 1% gläge. E Bsunderheit debi isch, dass Samnaun de einzig Ort in de Schwiiz isch, wo en bairische Dialäkt gschwätzt wird.

Sproochweggsel zum Dütsche[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Ursprüngli het mer z Samnaun e rätoromanischi Mundart gschwätzt, wo em Engadiner Idiom Vallader noochstande het. Wyl s Daal aber numme über d Gebirgspäss mit em Engadin verbunde gsi isch, wo im Winter überhaupt nit passierbar gsi sin, hen d Bewohner mee Kontakt mit em dütschsproochige Tirol gha wie mit em romanische Unterengadin. Im 19. Joorhundert het de Ort zum Dütsche gweggslet, un di romanischi Mundart vo Samnaun isch syt 1935 ussgstorbe. Bis öbe 1820 isch im Daal fascht numme Romanisch gschwätzt worde, aber dur Zuezogeni un Aaghürooteti ussem Tirol, het di bairisch Mundart vum Tirol bal druff Fuess gfasst[13]. En Yyfluss het wohl au d Aastellig vumene Lehrer uss de Malserheide im Tirol gha, wo e Frau vo Samnaun ghürote het, un 1825 Dorflehrer worde isch. De Otto Gröger vermuetet usserdäm, dass d Abwanderig bzw s Absterbe vo de reformierti Minderheit (wo e stercheri Bindig aa s reformierti Engadin, wie aa s katholischi Tirol gha het), s Romanisch gschwächt het. Bis 1810 isch di katholischi Predigt wohl uff Romanisch gsi, ab 1810 isch d Predigt deno warschynts Dütsch gsi. Di reformierti Predigt isch vo Engadiner Pfarrer wohl uff Romanisch ghalte worde, zum letschte Mool im Joor 1855, wo di letschti reformierti Samnauneri gstorbe isch, un d Grabred uff Romanisch ghalte worde isch[14]. Ab öbe 1820 sin z Samnaun beidi Sprooche bruucht worde, bis sich s Tirolerisch mee un mee duregsetzt het un s Romanisch verdrängt het. Warschynts hen aber scho devor di meischte Bewohner au Dütsch chönne; in de 1920er Joor berichtet de Otto Gröger uff jede Fall, dass niemer im Ort sich hät chönne dra errinre, dass emool öber kei Dütsch het chönne[15].

In de erschti Schwiizer Volchszäälig vo 1860 sin no 10 Huushaltige als romanischsproochig aagee worde, gägenüber 68 uff Dütsch, un zee Joor druff bi de Volchszäälig vo 1870 isch numme no in eim Huushalt Romanisch gschwätzt worde. Samnaun wird so au nit zum traditionell rätoromanischsproochigi Sproochbiet zäält. Verstande worde isch s Romanisch aber wohl no vo de meischte[16]. De Benediktinermönch un Dichter Pater Maurus Carnot, wo 1865 z Samnaun uff d Wält cho isch un dört uffgwaggse isch, het s Samnaunerromanisch aber scho nümmi gschwätzt, un het Romanisch ersch als Fremdsprooch z Disentis glehrt[17]. Wo de Robert de Planta un de Florian Melcher zwüsche 1899 un 1910 s Romanisch vo Samnaun dokumentiert hen, het es numme no einzelni Sprecher gee. Die Untersuechig isch praktisch s einzig Züügniss vum romanische Dialäkt wo mer z Samnaun gschwätzt het. Zue de letschte Sprecher hen de Augustin Heiss, de Casimir Platzer un d Johanna Kleinstein ghört. Wo de Augustin Heiss im Joor 1935 gstorbe isch, isch s Romanisch z Samnaun entgültig ussgstorbe[18].

Di romanischi Mundart vo Samnaun[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Di ussgstorbeni romanischi Mundart vo Samnaun het innerhalb vum Rätoromanische ganz klar zum Unterengadiner Idiom Vallader ghört. Dur di geographischi Isolation vum Samnauntal het de Dialäkt vo Samnaun aber e sproochlichi Sonderstellig gha, zum eine durch Archaisme, un zum andre durch Neuerige wo mitem Sproochkontakt zum Tirolerische zämmehänge. Durch des het s Samnaunerromanisch vili Ähnligkeite mit de Mundart vum Münstertal, wo im Verglych zum Unterengadin au archaischer isch.

Fascht alles wo mer über s Samnaunerisch weiss, stammt vo Uffzeichnige vum Florian Melcher un em Robert de Planta, wo no di letschte Sprecher hen chönne befrooge. Die Erhebige sin zwüsche 1899 un 1910 gmacht worde, un bestande uss über 12,000 Wörter un Sprichwörter[19]. Des Sproochmaterial über s Romanisch vo Samnaun isch bis hüt numme zum Deil veröffentlicht. Usserdäm isch e Grammatik vo 1879 vum Theo Gartner un en vier Syte lange Teggscht vo 1890 überlieferet. E ussfierlichi Zämmefassig vum Luutstand het d Ada Ritter 1981 inere Disertation gmacht.

Merchmool wo s Samnaunerisch em Unterengadinsche zuerächne, sin zum Byspil de Erhalt vo betontem A wie in chasa ‚Huus‘ (z Samnaun meischt in de Churzform cha) statt Oberengadinisch chesa oder de Entwigglig vo latiinischem A vor M zue /o/ wie in chomma ‚Bai‘ statt Oberengadinisch chamma. Dernäbe git's mehreri Merchmool, wo im Samnaunerromanische en ältre Luutstand erhalte blybe isch als im Unterengadin, au wänn in vilene Fäll au de neueri Luutstand belait isch. In vilene Fäll findet mer die Merchmool au im Münstertal, wo au e Randbiet gsi isch, oder deno wiider im Surselvische.

  • Die Diphthong au, ou, oa, ea, wo sich im Unterengadinische überall zue á, o, e entwigglet hen, sin z Samnaun zum Deil erhalte gsi: maun ‚Hand‘, paun ‚Brot‘ gägenüber Engadinisch mán, pán. Ou isch vor r, s, l + Konsonant am beschte erhalte, aber au doo chömme di neuere Forme vor: courda/corda [ˈkɔu̯rðɐ]/[ˈkɔrðɐ] ‚Schnurr‘. Ea isch zum gröschte Deil e: pell [pɛl] ‚Huut‘, aber no cuvearta [kuˈvɛɐ̯rtɐ] näbe cuverta ‚Decke‘.
  • Betonts latiinisch AU het sich zue langem-a entwigglet, statt wie sunscht im Engadinische zue o: ar ‚Gold‘, nasch ‚schlächt‘.
  • De Luut [n] nooch eme Vokal isch z Samnaun erhalte blybe, im Ober- un Unterengadin het's sich dergege je nooch Vokal zue [ɲ] oder [ŋ] entwigglet: chaun ‚Hund‘ un cumin ‚gmeinsam‘, statt cháng un cumign.
  • Latiinischs -LC- vor E/I isch erhalte gsi, statt dass wie sunscht im Engadinische s L abgfalle isch: dultg ‚siess‘ un chiltschina ‚Chalch‘.
  • Im Ussluut het sich latiinischs NG vilmool in de ältere Form ntg statt ŋk erhalte: pantg ‚Anke‘ aber au lunc ‚lang‘.

Bi dänne Merchmool goot d Ada Ritter vumene Yyfluss vum Bairische uss:

  • D Vokal ü, ö sin zue i, e entrundet worde: fegl [feʎ] ‚Blatt‘ , egl [eʎ] ‚Aug‘, dir [dir] ‚hart‘ un glina [ˈʎinɐ] ‚Moo‘, im Gägesatz zue Engadinisch fögl, ögl, dür, glüna. De Luutwandel isch wohl fascht abgschlosse gsi, zum Deil sin aber au no d Forme mit ö belait: sen [sen] näbe sönn [søn] ‚Schloof‘, plevja [ˈplevjɐ] näbe plövja [ˈpløvjɐ] ‚Räge‘.
  • Di stimmhafte Frikativ [z] un [ʒ] sin z Samnaun mit de stimmlose zämmegfalle: spusa ‚Bruut‘, baselja ‚Chilch‘ un plaschair ‚gfalle‘ sin als [ˈʃpusɐ], [vɐˈseʎɐ] un [plɐˈʃai̯r] ussgsproche worde.
  • E Sunderentwigglig het latiinisch G vor E/I duregmacht. Im Romanische het sich de Luut vumene [] meischt zumene eifache [ʒ] wyterentwigglet. Im Samnaunerische dergege het sich de Luut zumene stimmlose [] entwigglet, wo deno vilmool zue [ʃ] vereifacht worde isch: tschierl näbe schierl ‚Zaine‘.
  • De Luut d isch im Samnaunerromanische zum Frikativ [ð] worde: cridar ‚hüüle‘ un stadaira ‚Waage‘ sin als [kriˈðar], [ʃtɐˈðai̯rɐ] ussgsproche worde.
  • Di palatale Luut gl un gn (IPA: [ʎ] un [ɲ]) hen e Tendenz zum eifache l un n gha: mulin näbe muglin ‚Mühli‘ un nia näbe gnia ‚Nescht‘.
  • Bsunders uffällig isch dass /b/ un /v/ vilmool usstuuschbar gsi sin: naiver/naiber ([ˈnaivər]) ‚Schnee‘, lavina/labina ([lɐˈvinɐ]) ‚Lawine‘, vrijinna/brijinna [vrijanːə] ‚Reif‘. D Ada Ritter vermuetet, dass de Grund d Zweisproochigkeit Romanisch-Tirolerisch gsi isch. In de Tiroler Mundart git's nämli weder stimmhafts [b] noch [v], defür aber de Luut [ʋ], wo luutlich zwüsche [b] un [v] stoot. Warschynts hen d Samnauner de Tiroler Luut irgetwenn überno, was dezue gfiert het dass [b] un [v] nümmi dütlich unterschide worde sin. Di glychi Entwigglig isch im Romanische sunscht numme ussem Münstertal bekannt, wo au im Kontakt mitem Tirolerische stoot.
  • Ussem Tirolerische isch de Luut [pf] entlännt worde, wo vilmool aber durch eifachs f ersetzt worde isch: tirol. pflegn > pflejàr [pfleˈjar] ‚pflege‘, tirol. Pfaiffezagl > pfeifazocla [pfai̯fɐˈtsɔklɐ] ‚Pfyyfezotzle‘

Wie au di andre Engadiner Mundarte, het s Samnaunerromanisch au diräkt Wörter ussem Dütsche überno. Dezue ghöre näbem paur un puop au Wörter wie vat ‚bal‘ vo tirol. pald, vaunc vo tirol. Pank ‚Bank‘, vallas ‚Bäll‘ vo tirol. pall, vaffas vo tirol. Waffe oder vaunga vo tirol. Wange.

Sproochbyspil[ändere | Quälltäxt bearbeite]
Samnauner Mundart
Die Erzäälig stammt vum Augustin Heiß, wo dertemool 70 gsi isch, uffzeichnet vum Robert de Planta
IPA-Transkription[20] Übersetzig
Vun di! Vaiva durmi vain? Oz e vel avra. No lain ir a sejar jo quela prada. Quel on clapaina blear fain. E na an ughi tschintsch vatschas, trais trimms i dus vadeas. Mes va a teni dudasch tschetveschs i deschses tschavras. Al tschavrer va mintscha mumbal culas tschavras sil pasc i vain ala saira dartschea anavo. Tschavas daja pro no indjins. Al umbiern passa naja metsja dus purschlins. Al vel Jatschen e adin amo in bun tschatsader. El va blearas ja cun ses tschauns sila tschatscha dalas levras. Ina ja a e viss in uerts, mo el padeva ne sijetar sin el, portscha al dera massa lentsch davent. El a sijeta schon pli co tschient tschemutschs. Sia sor a in fil da vaintschin ons id ina matta da destot ons. Mamandues aun tschavias nairs i elts grischs. Al mat a nom Tschasper i la matta Tschatrina. Al Tschasper a in tschea gross, in calets cuert i tschommas lungvas. La Tschatrina fuss inschlia ina vella matta, sch ella na vess usche ina trida vuca. Ella less jent smaridar, mo ella tschatta indjin marus. Ussa stuvaina laschar, portscha no savain nelja pli. I fuss er ura da ir a tschaina. Stat vain, it a maun da dia, buna not. [vun di. vai̯va durmɪ vai̯n. ɔts e vel aːvra. no lai̯n ir a sejar joː kvela praːða. kvel ɔn kʰlapai̯na blɛa̯r fai̯n. e na an ugɪ tʃintʃ vatʃas, trai̯s trims i ðus vadɛa̯s. mes vaː a tənɪ ðuðəʃ tʃətveʃs i dəʃseːs tʃaːvras. al tʃævreːr va mintʃa mʊmbɑl kulas tʃaːvras sil paʃkʰ i vain ala sai̯ra dartʃɛa̯ anavoː. tʃavaːs daja pro noː indjɪns. al umbiə̯rn pasaː naja metsjaː ðʊs purʃlins. al veːl jatʃən e aðɪn amoː in bun tʃætsaːðər. el va blɛa̯ras jaː kun ses tʃau̯ns sila tʃatʃa dalas leːvras. ina ja a e vis in uə̯rts, mo el paðeːva ne sijətaːr sin el, portʃɑ al deːra masa lentʃ davent. el a sijətaː ʃon pli ko tʃiə̯nt tʃemʊtʃs. sia̯ soːr a in fil ða vai̯ntʃin ɔns id ina mata ða ðəstɔt ɔns. mæmanduə̯s au̯n tʃavia̯s nai̯rs i eːlts griːʃs. al mat a nom tʃaʃpər i la mata tʃatrina. al tʃaʃpər a in tʃɛa̯ grɔs, in kalets kuə̯rt i tʃɔmas luŋvas. la tʃatrina fʊs inʃlɪa̯ ina vela mata, ʃ ela na ves uʃeː ina triːða vʊkʰa. ela les jent s maridaːr, mo ela tʃata indjɪn maruːs. ʊsa ʃtuvai̯na laʃaːr, portʃa no savai̯n nelja pli. i fʊs eːr uːra da ir a tʃai̯na. ʃtat vai̯n, it a mau̯n da dia̯, buna nɔt.] Guete Daag! Henner guet gschloofe? Hüt isch schöns Wätter. Mer wenn go d Matte maie. Des Joor hemmer vil Heu. Ich ha im Stall fümf Chie, drüü Zitchie un zwei Chälber. Myn Vater het zwölf Schoof un sechsee Geiss gha. De Geisshirt goot jede Morge mit de Geiss uff d Matte un chunt am Obe wiider zrugg. Rösser git’s bi üs nit. Im letschte Winter hanni zwei Säu gschlacht. De alti Jakob isch ällewell no en guete Jäger. Er goot vilmool mit sym Hund uff d Hasejagd. Emool het er en Bär gsee, aber er het nit chönne uff en schiesse, wyl er z wyt eweg gsi isch. Er het scho mee wie hundert Gemse gschosse. Syni Schwöschter het en Sohn vo 21 Joor un e Dochter vo 18 Joor. Beidi hen schwarzi Hoor un graui Auge. De Sohn heisst Chasper un d Dochter Katharina. De Chasper het en dicke Chopf, en churze Hals un langi Bai. D Katharina wär sunscht e schöns Maidli, wänn si nit sone hässliche Mund hät. Si wott gern hürote, aber si findet niemern wo si gern het. Jetz miemmer uffhöre, wyl mer nüüt mee wisse. Es wäri au Zit, zume z Nacht nee. Läbet wohl, ganget in de Hand vo Gott, gueti Nacht!

Di dütschi Mundart vo Samnaun[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Di dütschi Mundart vo Samnaun ghört als einzigi in de Schwiiz nit zum Alemannische, sundern zum Bairische. Innerhalb vum Bairische ghört Samnaun zum Südbairische, un zeigt debi bsunders Merchmool vum Oberinntaler Dialäkt. De Wortschatz vo de Samnauer Mundart isch im Wörterbuch der bairischen Mundarten in Österreich erfasst.

Die Beschrybig wo folgt, basiert uff eme Uffsatz vo 1924 vum Otto Gröger, de Stand cha also eventuel veraltet sy. De Gröger sälber isch aber 1924 devo ussgange, dass sich d Bsunderheite vo de Samnauner Mundart no stercher usspräge werde statt verschwinde. Er bezeichnet d Mundart vo Samnaun als e Mischmundart, wo am meischte Gmeinsamkeite mit de Mundart vo Nauders het, aber in mangi Punkt mee mit de Mundart vo Pfunds (beidi im Oberinntal). En Yyfluss vo de Mundart vum Paznauntal chönnt mer dergege nit feststelle. Usserdäm zeichnet sich de Dialäkt vo Samnaun durch en Substrat-Yyfluss ussem Romanische uss, un mangmool durch en Yyfluss ussem Hochdütsche, wo warschynts demit zämme hängt, dass d Schuel e Roll bim Sproochweggsel vum Romanische zum Dütsche gspiilt het.

Bi de meischte Merchmool, wo de Dialäkt vo Nauders vo däm vo Pfunds unterscheide, goot Samnaun mit de Mundart vo Nauders, einzelni Wörter hen aber mangmool d Pfundser Form:

  • Mittelhochdütsch ë het z Pfunds vilmool /e/ ergee, wo Nauders /ö/ het, un Samnaun meischt d Form vo Nauders het: Lefze ‚Lippe‘ un Zwekch ‚Zweck‘ bzw Löfze un Zwökch. Bi mhd. ë vor l het Samnaun aber /a/ wie Pfunds, Nauders dergege /e/: Galt ‚Gäld‘ statt Gelt.
  • Mhd. langs ā un ō vor Nasal isch z Pfunds [iə̃] un [uə̃], z Nauders aber [eə̃] un [oə̃]: weani [ˈʋeə̃ni] ‚wenig‘ un Poane [ˈboə̃nə] ‚Bohne‘. Samnaun het d Form vo Nauders, aber ohni Nasalisierig, was wohl en Yyfluss vum Romanische isch, wo kei Nasalvokal kennt het. Die nit-nasali Ussprooch isch 1924 nooch em Gröger bi de Jüngre sogar wyter verbreitet gsi, wie unter de Ältre. Bi einzelni Wörter het Samnaun aber d Luutig vo Pfunds: suandle ‚huudle‘, statt wie z Nauders soandle[21].
  • Vor /t/ un /s/ sin z Pfunds meischt Langvokal, derwyyl z Nauders un Samnaun d Churzvokal erhalte sin: Vooter [ˈfɔːtər] un Schliite [ˈʃliːtə] statt Voter ‚Vater‘ un Schlite ‚Schlitte‘. Bi gwüssi Wörter findet mer z Samnaun aber d Form vo Pfunds: Zeetl [ˈtseːtəl] statt wie z Nauders Zetl[22].
  • /h/ im Inluut isch z Pfunds als [h] erhalte, z Nauders un Samnaun dergege [x]: schilhe [ˈʃilhə] un schilche [ˈʃilxə] ‚schiele‘[23].
  • D Diminutivsilbe isch z Pfunds -(ə)lə, z Nauders un Samnaun dergege -(ə)li: Dächle bzw Dächli.

Im Wortschatz sin z Samnaun vilmool Entsprächige vo de standarddütsche Wörter bruucht worde, was wohl demit zämmehängt dass s Dütsch zum Deil durch d Schuel vermittlet worde isch: Getraide, statt wie z Nauders Troad bzw Khoare. Scho 1924 het de Gröger aber festgstellt, dass di jüngere Samnauner inzwüsche vilmool di mundartlichi Form überno hätte. Uffällig sin au einzelni Entlehnige ussem Schwyzerdütsche, bsunders khliin ‚chly‘ statt Tirolerisch kchloan[24].

In de Ussprooch findet mer usserdäm e paar Eigeheite, wo numme z Samnaun verbreitet sin, un wo de Grund warschynts e Weggselwirkig mit em Samnaunerromanisch isch. Näbe de Entnasalisierig wo obe beschrybe isch, finde sich bi de Konsonante e paar markanti Eigeheite.

  • Im Gägesatz zum Tirolerische, wo bi /f/ un /s/ e Unterscheidig zwüsche Fortis un Lenis kennt, isch die Unterscheidig im Samnaunerdütsche numme am Änd vum Wort erhalte. Sunscht findet mer numme Fortis: Ouffe [ˈou̯fə] ‚Ofe‘ un Wiisse [ˈʋiːsə] ‚Matte‘. Bsunders am Wortaafang syg des e sehr markants Merchmool vo de Samnauner Mundart.
  • Im Ussluut sin /d/ un /g/ mit /t/ un /kʰ/ zämmegfalle: Zont ‚Zahn‘, Wält ‚Wält‘ un plint ‚blind‘ statt wie sunscht im Oberinntal Zond, Wäld un plind. Bim /b/ isch de Lenis-Luut aber au im Ussluut erhalte.
  • Wie au in de romanische Mundart vo Samnaun, wird /d/ vilmmool änder stimmhaft un frikativ ussgsproche, un wird vum Gröger mit [ð] transkribiert. Nooch eme Vokal hät de Luut aber au e Ähnligkeit mit [ɹ]. De Luut isch aber scho in de Untersuechig vum Gröger 1924 bi de Jüngre am Verschwinde gsi.
  • ahd. k isch im Tirol e Affrikat kch ([kx]), z Samnaun dergege numme am Änd vum Wort. Sunscht isch de Luut z Samnaun e behuuchts /kʰ/: Kholb [kʰɔlb] un Khlea [kʰlɛa̯] statt Kchalb un Kchlea.

Spure vum Romanische hen sich au bi Flur- un Familiename ghalte, usserdäm in einzelni Wörter vo de dütschi Mundart vo Samnaun. So hen d Ortsdeil vo Samnaun hüt no ihri alti romanischi Name, d Name vo de Berg hen piz oder munt im Name un dernäbe au Calcon (Wald), Clis, Frajina/Vriina oder Pozza (Matte), un Tschavra (Weide). In de Mundart vo Samnaun finde sich usserdäm no romanischi Wörter, wo aber mit de Zit all weniger bruucht werde. Wyl di romanischi Mundart wääred de zweisproochigi Phase scho e luutlichi Aapassig aa s Dütsch duregmacht gha het, sin die romanische Wörter meischt nümmi gross aapasst worde. Luut em Gröger werde die Wörter zwar als Samnauner Eigeheite empfunde, aber mer wär sich meischt nit bewusst, dass die Wörter ussem Romanische stamme[25].

Romanischi Wörter in de Samnauner Mundart Bedütig
filjöir[26] ‚e Matte, wo mit vile Chrüüterpflanze bewaggse isch, un wommer drüümool cha maie‘
traljete[27] ‚e Reissigbündel, wo zum Transport in s Daal verschnürt isch‘
Mamma tschara! oder Mama da Dia! ‚erstuunte Ussdrugg‘[28]
fargun ‚Pflug‘
fracla ‚Schoppe Wyy‘
landja ‚Holz‘
mandjar ‚ässe‘
maluns ‚e Spyys wo em Röschti äänelt‘
pinja ‚Ofe‘
salera ‚Salzfass‘
svagliar ‚schwätze‘
tretscha ‚e Wageseil wo uss Läder gflochte isch‘
vazida ‚e Holzeimer mit ere Röhe, wo mer de Chälber Milch mit gee het‘
vèl ‚alt‘
rumalian ‚Daie (vo de Chie)‘
Sproochbyspil[ändere | Quälltäxt bearbeite]
Samnauner Bairisch
Die Erzäälig stammt vum Otto Kleinstein, uffzeichnet 1924 vum Otto Gröber.[29]
IPA-Transkription[30] Übersetzig
S khökch Maarli.

Dò sain emòul e pòr Puewe in e Paurehaus in Hòangerst gwöst. Im glaiche Haus, wou die Puewe in Hòangerst gwöst sain, ischt öis khökch Maarli Dierne gwöst. Dò hòuwe si iwer Òllerhon gröt, mitunter fo Piz unt Gaister. dò hòuwe si gsöit, es tie in en Òlb gaischte un tò trau se pai der Nòcht khòa Mensch auche. Döis hòt tie Dierne khèarst unt hòk gsöit wenn s e schèans Gwöt kaltet, houl i enkch ti Milchsaiche. Di Puewe sain mit tein innferstonde gwöt unt hòuw ere zwòanz Gulde fersproche, wenn si die Saiche pring. Auf tein hin ischt s khökch Maarli af ter Òlb gonge unt hòt e Flòsche Milch zum douwe siede unt te gròase Hunt Donau mitknoume. Dò hòt si òuwer e Stukch tur en Wolt miese unt hòt öppes Gratske zaamekhlaupet, um douwe di Milch z siede. Iets wie si auche kheimen ischt paim Hòukch, hòt ter Hunt te Schwòaf zwische d Fies gnoume unt ischt zrukch gsprunge. Un teen hòtsn s Maarli grieft: „Donau dòu! Donau dòu!“ Wöije dein Riefe ischt òuwer der Hunt glaich hòam gsprunge. S Maarli denkht se: „du pischt en Nörsch!“ unt kèat wöije dein glaich in der Òlb auche. Wie si auche kheimen ischt, hòt si zèarscht e Fuir gmòcht unt hòt e Pfonne Milch iiwerstölt unt kròutrauf hoult si di Saiche, stölt se nöiwe iere Hèa unt sitzt nider. Wie si dòu hokht, gèat ti Tiir of un khimt en Enzkharli dur Tiir inn unt sizt nöiwe iere niider unt röt khòa Wòarst. Gaachischt stèat er auf, schaut eren onn unt söit „zittere, zittere!“. Drauf hokht er wiider e Wail niider. Er stèat zum zwòate Mòul auf unt rieft wie fòarhèa „zittere, zittere!“. Iets tenkht s Maarli s trit Mòul wèarst’s kalte unt schaut, wou di Saichen ischt. Iets wie er s trit Mòul aufstèat, derwirst si di Saiche, springt en iiwern Haufe, gèat tur Tiir aus ter Hòamet zue. Wie si Hòam kheimen ischt, stölt si di Saiche afn Tisch unt söit: „dò hòuwets se“. Denn ischt si im Pök konge unt erkronkht unt nòuw trai Tòukch fo Schrikhe gstòarwe.

[s kʰøkx maːrli.

d̥ɔ sai̯n əmɔu̯l ə pɔr puə̯ʋə in e pau̯rəhau̯s in hɔa̯ŋərʃt g̊ʋøst. iŋ g̊lai̯xə hau̯s, ʋou̯ ðiə̯ puə̯ʋə in hɔa̯ŋərʃt g̊ʋøst sai̯n, iʃtøi̯s kʰøkx maːrli ðiə̯rnə g̊ʋøst. d̥ɔ hɔu̯ʋə si iʋər ɔlːərhoŋ krøt, mituntər fo pits uŋ kaiʃtər. d̥ɔ hɔu̯ʋə si ksøi̯t, əs tiə̯ in ən ɔlb̥ g̊ai̯ʃtə untɔ trau̯ sə pai̯ d̥ər nɔxt kʰɔa̯ mentʃ au̯xe. ðøi̯s hɔt tiə ðiə̯rnə kʰɛa̯rʃt unt hɔk ksøi̯t ʋenː s ə ʃɛa̯ns g̊ʋøt kaltət, hou̯l i eŋkx ti milxsai̯xə. di puə̯ʋe sai̯n mit tei̯n inːfərʃtondə gʋøt unt hɔu̯ʋ ərə tsʋɔa̯ntskulðə fərʃproxːə, ʋenː si d̥iə̯ sai̯xə priŋː. au̯f tei̯n hin iʃts kʰøkx maːrli af tər ɔlb̥ g̊oŋːə unt hɔt ə flɔʃːə milx tsum d̥ou̯ʋə siə̯ðə untə g̊rɔa̯sə hunt tonau̯ mikknou̯mə. d̥ɔ hɔt si ɔu̯ʋər ə ʃtukx tur əm ʋolb̥ miə̯sə unt hɔt øppəs g̊ratskə tsaːməkʰlau̯pət, um d̥ou̯ʋə d̥i milx tsiə̯ðə. iə̯ts ʋiə̯ si au̯xə kʰei̯mən iʃt pai̯m hɔu̯kx, hɔt tər huntə ʃʋɔa̯f tsʋiʃːəp fiə̯s g̊nou̯mə unt iʃː tsrukx kʃpruŋːə. unteːn hɔtsn s maːrli g̊riə̯ft ðonau̯ ðɔu̯ ðonau̯ ðɔu̯. ʋøi̯jə d̥ei̯n riə̯fe iʃt ɔu̯ʋər d̥ər huŋklai̯x hɔa̯mkʃpruŋːə. s maːrli ðenkʰt sə ðu piʃt ən nørʃ. uŋ kɛa̯t ʋøi̯jə d̥ei̯n g̊lai̯x in ̥dər ɔlb̥ au̯xə. ʋiə̯ si au̯xə kʰei̯mən iʃt, hɔt si tsɛa̯rʃt ə fui̯r g̊mɔxt unt hɔt ə pfonːə milx iːʋərʃtølt uŋ krɔu̯trau̯f hou̯lt si d̥i sai̯xə, ʃtølt sə nøi̯ʋə iə̯rə hɛa̯ unt sitst niðər. ʋiə̯ si ðɔu̯ hokʰt, g̊ɛa̯t ti tiːr of uŋ kʰimt ən entskʰarli d̥ur tiːr inː unt sitst nøi̯ʋə iə̯rə niːðər unt røt kʰɔa̯ ʋɔa̯rʃt. g̊aːxiʃt ʃtɛa̯t ər au̯f, ʃau̯t ərən onː unt søi̯t tsittərə tsittərə. d̥rau̯f hokʰt ər ʋiːðər ə ʋai̯l niːðər. ər ʃtɛa̯t tsum tsʋɔ̯atə mɔu̯l au̯f unt riə̯ft ʋiə̯ fɔa̯rhɛa̯ tsittəre tsittəre. ie̯ts teŋkʰt s maːrli s trit mɔu̯l ʋɛa̯rʃt s kaltə unt ʃau̯t, ʋou̯ d̥i sai̯xən iʃt. iə̯ts ʋiə̯r s trit mɔu̯l au̯fʃtɛa̯t, ðərʋirʃt si di sai̯xə, ʃpriŋtn iːʋərn hau̯fə, g̊ɛa̯t tur tiːr au̯s tər hɔa̯mət tsuə̯. ʋiə̯ si hɔa̯m kʰei̯mən iʃt, ʃtølt si d̥i sai̯xə afn tiʃː unt søi̯t d̥ɔ hɔu̯ʋets sə. ðenː iʃt si im pøk koŋːə untərkroŋkʰt unt nɔu̯ʋ tra̯i tɔu̯kx fo ʃrikʰə kʃtɔa̯rʋə.]

Es sin emool drüü Bursche ineme Buurehuus am Oobe z Bsuech gsi. Im glyche Huus, wie die Bursche am Oobe z Bsuech gsi sin, isch e vorluuts Maidli Magd gsi. Doo hen si über allerhand gschwätzt, über Gspenschter un Geischter. Doo hen si gsait, es dieg inere Alp geischtere un es dieg sich in de Nacht kei Mänsch dört uffe traue. Des het die Magd ghört un het gsait: „wenn's en schöne Wettyysatz gilt, no hol ich euch d Milchseechte.“ D Bursche sin demit yyverstande gsi un hen er zwänzig Gulde versproche, wänn si die Seechte bringt. Druff isch s vorluuti Maidli uff d Alp gange un het e Flasch Milch zum obe siede un de grosse Hund Donau mitgno. Doo het si aber en Stugg durch e Wald dure miesse, un het e weng Ryyse zämmegläse, zume obe d Milch z siede. Jetz wo si de Hang uffecho isch, het de Hund de Schwanz zwüsche d Fiess gno un isch zruggsprunge. Un no het en s Maidli gruefe: „Donau do ane! Donau do ane!“. Trotz em Ruefe isch aber de Hund heimgsprunge. S Maidli denkt sich „du bisch en Narr!“ un goot einewäg in d Alp uffe. Wo si obe aacho isch, het si zerscht e Füür gmacht un e Pfanne Milch uff s Füür gstellt un gli druff holt si d Seechte, stellt si näbe sich un hockt sich abe. Wo si dört hockt, goot d Tür uff, un es chunt en riise Cherl yne un hockt sich abe un sait kes Wort. Uff emool stoot er uff, luegt si aa un sait „zittere! zittere!“. Druff hockt er sich für e Wyyl wiider abe. Er stoot zum zweite Mool uff un rueft wie devor „zittere! zittere!“. Jetz denkt s Maidli: „s dritti Mool wird's gälte“, un luegt, wo d Seechte isch. Jetz wonner s dritti Mool uffstoot, packt si d Seechte, rennt en über de Haufe, goot durch d Tür dure heim. Wo si hei cho isch, stellt si d Seechte uff de Disch un sait: „Doo henner's!“. No isch si in s Bett gange un chrankt worde un nooch drüü Dääg am Schreck gstorbe.

Konfessione[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Hüt isch Samnaun mehrheitlich katholisch. Ab 1530 het es au Reformierti in de Gmeind gee, wo 1600 en Drittel vo de Bevölcherig ussgmacht hen[31]. Samnaun isch so langi Zit e paritätischi Gmeind gsi, wo beidi Konfessione guet mitenand usscho sin un d Chilch gmeinsam gnutzt hen. Es sin numme zwei reformierti Pfarrer mit Name bekannt, wo vilycht au di Einzige gsi sin: de Andreas Tuss un de Ulrich Vital (Pfarrer vo 1801-1803). Sunscht isch de Pfarrer vo Schleins eimool im Monet cho de Gottesdienst abhalte. Spannige het es wääred un nooch de Bsatzig dur d Östryycher wääred de Bündner Wirre im 17. Joorhundert gee, wo d Kapuzinermönch d Bevölcherig vum Engadin hen versuecht z rekatholisiere. Bis 1836, wo de letscht reformiert Gottesdienst stattgfunde het[32], sin alli Reformierte entwäder ussgwandret oder konvertiert. Di letscht reformierti Samnauneri isch d Marie Denoth gsi, wo im Joor 1855 gstorbe isch[33]

Verein[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Z Samnaun git's die Verein:

  • Musikgesellschaft Samnaun
  • Theatergruppe Samnaun
  • Schützenverein
  • Jägerverein
  • Samariterverein
  • Sportfischerverein Samnaun
  • Landfrauen
  • Skiclub Samnaun
  • Samnaun Sport
  • St. Magnus Chor Samnaun
  • Modellsportclub Samnaun

Wirtschaft[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Skibiet vo Samnaun
d Seilbahn

Bis in s 20. Joorhundert het z Samnaun vorallem d Landwirtschaft e Roll gspiilt. Für d Landwirtschaft taugt numme de südliche Talhang, wo mit Ussnaam vo e paar Lawineschutz, fascht völlig abgholzt worde isch. D Landwirtschaft het uss ere Mischig uss Ackerbau un Viewirtschaft bstande, wo für d Alpedäler typisch isch. Aabaut worde sin Roge, Gärschte, Flaggs, Gmies, Erdöpfel un Tabak. Wyl s Samnauntal vum Wind gschützt isch, chönne die Frücht trotz de hoche Höhelag guet aabaut werde. Was mer nit het chönne herstelle, het miesse vo usserhalb importiert worde, was wege de bessere Vercheerswäg meischtens uss em Tirol gmacht worde isch. Vorallem de Viehandel het e grossi Bedütig gha[34].

Bsunders noochem Bau vo de Strooss in s Engadin 1913 isch de Handel mit dört stercher worde. Vo dr Sälbstversorgig sin d Samnauner langsam zur Viewirtschaft umgstyyge, un mer het aagfange au Nahrigsmittel un Chleider z chaufe statt sälber herzstelle. So sin au d Herde starch vergrösseret worde, un uff de Äcker het mer aagfange heue. Wyl des aber meischt nit glängt het, het mer s Wildheu vo de Berghäng gno, wo zum Deil bis uff de Gipfel vum Munt da Cherns uff 2687 m gschnitte worde isch. Bis zum Winter isch es dört ufftürmt blybe, un deno mit Schlitte unter grossi Schwierigkeite in s Daal abe brocht worde[35]. Näbe de Landwirtschaft hen e paar Lüt im Gipsabbau un in de Chupferberwerch gschafft.

Di erschte Pensione für Urlauber sin in de 1920er eröffnet worde. Glychwohl hen no bis in d 1930er fascht alli Samnauer in de Landwirtschaft gschafft[36]. In de 1950er un 1970er isch de Tourismus deno de wichtigscht Erwerbszwyyg worde, un hüt spiilt d Landwirtschaft kei grossi Roll mee. Im Joor 1954 isch de erschti Skilift baut worde, un 1977/78 e Luftseilbahn. Samnaun bildet mit de Tiroler Gmei Ischgl e zämmehängends Skibiet mit 235 km Piste, wo eis vo de gröschte in de Ostalpe isch. In de Joor 1995/96 isch z Samnaun di erschti Doppestöckigi Seilbahn uff de Wält in Betrieb gno worde. Usserdäm git's im Daal öbe 250km Wanderpfäd, wo im Summer e Tourischtezyyl sin.

E wytri Erwerbsquell isch de Zolltourismus. Wyl Samnaun syt 1892 nit zum Schwiizer Zollbiet ghört, chönne Ware dört günschtig yygchauft werde. Uff Sprit un Spiritose het d Gmei eigni Abgabe, wo aber chlyner sin wie de reguläre Zoll.

E wytri Attraktion isch s Talmuseum Chasa Retica in de Fraktion Plan, wo imene restaurierte Buurehuus unterbrocht isch, un s Läbe im Daal vo 1600 bis in s 20. Joorhundert dokumentiert.

Persönligkeite[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Allmänd (Commons): Samnaun – Sammlig vo witere Multimediadateie

Literatur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Ada Ritter: Historische Lautlehre der ausgestorbenen romanischen Mundart von Samnaun (Schweiz, Kanton Graubünden). In: Romania Occidentalis. 6, Verlag A. Lehmann, Gerbrunn bei Würzburg 1981.
  • Otto Gröger: Der Lautstand der deutschen Mundart des Samnauns verglichen mit jedem der benachbarten Tiroler Mundarten. In: Zeitschrift für Deutsche Mundarten. 1/2, Verlag des Deutschen Sprachvereins, Berlin 1924 (pp. 103-144).

Fuessnote[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter (Ständige Wohnbevölkerung)
  2. Ritter 257
  3. http://www.gemeindesamnaun.ch/website/gp/gp06.asp
  4. Ritter 257
  5. Ritter pp. 11
  6. Ritter pp. 16-17
  7. http://web.archive.org/web/20050521015416/http://www.gemeindesamnaun.ch/dv/beziehungen%20zum%20engadin.pdf
  8. Ritter pp. 18
  9. Ritter pp. 9
  10. Ritter pp. 9
  11. http://www.gemeindesamnaun.ch/website/gp/gp06.asp
  12. http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/regionen/regionalportraets/gemeindesuche.html
  13. Ritter pp. 24
  14. Gröger pp. 104-105
  15. Gröger pp. 105
  16. Gröger pp. 105
  17. Ritter pp. 19
  18. Ritter pp. 25
  19. Ritter pp. 36
  20. Aapasst nooch de Transkription vum Robert de Planta in Gröger 1924, pp. 142-143. Satzseiche sin uss em Original bybhalte
  21. Gröger, pp. 114
  22. Gröger, pp. 107
  23. Gröger, pp. 123
  24. Gröger, pp. 112
  25. Gröger, pp.109
  26. Gröger, pp.109
  27. Gröger, pp.109
  28. des, un d Wörter wyter unte, sin uss Ritter, pp. 27-28
  29. In Dieth-Schrift übertrait nooch de Transkription vum Gröger 1924, pp. 141-142
  30. Aapasst nooch de Transkription vum Gröger 1924, pp. 141-142. Satzseiche sin zum Deil uss em Original bybhalte
  31. Ritter pp. 17
  32. Ritter pp. 17
  33. Gröger pp. 105
  34. Ritter pp. 21
  35. Ritter pp. 22
  36. Ritter pp. 22