Surselvisch

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
e Surselvischi Inschrift uffeme Huus z Waltensburg (Vuorz)

S Surselvisch (sur. Sursilvan?/i oder romontsch sursilvan, au Sursilvanisch, Oberländisch oder Oberländer Romanisch, friener au „Churwelsch“) isch eis vo de fümf Idiom vum Rätoromanische, un wird im Bündner Oberland im Vorderrhytal gschwätzt. Es isch mit öbe 18'000 Sprecher (Volchszäälig 2000) mit Abstand (an zweiter Stell isch s Vallader mit 6'500 Sprecher) des romanischi Idiom wo am meiste Sprecher het. De Name Sursilvan bedütet ‚ob em Wald‘, un beziegt sich uff de Flimser Wald.

Verbreitig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

e Surselvischs Vercheersschild im Oberland

S Surselvisch wird im gröschte Deil vum Bündner Oberland, de Surselva, gschwätzt. Scho immer dütschsproochig sin aber d Walserdörfer Obersaxe, Valsch, St. Martin un s Safiental mit de Gmeinde Valendas, Versam, Tenna un Soofia. Usserhalb vum Bezirk Surselva ghört au no Flims zum Surselvische Sproochbiet. Dernäbe isch s Surselvisch in Deil vum Sutselvische Sproochbiet als Schriftsprooch bruucht worde. Wo 1944 e eigni Sutselvische Schriftsprooch gschaffe worde isch sin die Gmeinde Bonaduz, Rhäzüns, Ems un Trins im Bezirk Imbode bim Surselvische blybe. Im Rescht vo de Sutselva isch sowiiso vor allem Dütsch als Schriftsprooch bruucht worde. Dernäbe isch s Surselvisch au im Oberhalbstei langi Zit als Chilchesprooch bruucht worde.

Vo denne Gmeinde wo traditionell Surselvisch gschwätzt wird, hen hüt no di meiste e romanischi Mehrheit. D Ussnaame sin Flims, Laax, Schnaus, Ilanz, Kästris, Surcuolm un Duvin. Usser z Flims het aber in all denne Gmeinde in de Volchszäälig 2000 e Mehrheit aagee, dass si im Alltag au Romanisch schwätze, au wenn's nit die bestbherschti Sprooch vo de Mehrheit isch. Z Ilanz isch die Mehrheit aber mit öbe 51% sehr chnapp, un d Umgangssprooch vo Ilanz isch vor allem Dütsch. In öbe de Hälfti vo de Gmeinde het s Romanisch no e Mehrheit als beschbherschti Sprooch vo über 70% oder 80%. De höchst Wärt het Vrin mit über 95%. Als Umgangssprooch wird's no in fascht alle Gmeinde vo mindestens 70% bruucht; in über de Hälfti sogar vo über 80%, un in öbe eme Drittel vo über 90%. Insgsamt hen in de Surselva in de Volchszäälig vo 2000 70,1% aagee, dass si im Alltag Romanisch schwätze, un 58,3% hen Romanisch als die Sprooch aagee, wo si am beschte bherrsche[1].

Ilanz un Flims sin die einzige Gmeinde, wo numme Dütsch als Amtssprooch bruuche, un zämme mit Schnaus di einzige, wo Romanisch nit d Hauptschuelsprooch, sundern numme e Fach isch. In de Cadi im Weschte un im Lugnez wird aa Schuele au datsächli uff Surselvisch unterrichte; in de meiste Gmeinde vo de Gruob het mer inzwüsche au s Rumantsch Grischun yygfiert.

Abgränzig un Innegliiderig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Zämme mit em Sutselvische un Surmeirische wird s Surselvisch mängmool als eini vo de „Rheinische“ Mundarte bezeichnet. Die Mundarte hen zum Byspil gmeinsam, dass die Vokal ü un ö zue i un e entrundet worde sin. In de Engadiner Mundarte sin die Vokal dergege erhalte: surs. mir ‚Muur‘ un egl ‚Aug‘, engad. mür un ögl. Bim Satzbau (Syntax) git's usserdäm Unterschid wie dass im Engadische e direkts Objekt mit de Präposition a yygleitet wird: hest vis a Peider? ‚hesch de Peter gsee?‘ statt has viu Peider? im Surselvische. Dernäbe hen die rhynische Mundarte bim Wortschatz Gmeinsamkeite: surselvisch gie, sutselvisch ea, surmeirisch gea ‚joo‘, aber engadinisch schi, surs. entscheiver, suts. & surm. antschever ‚aafange‘, aber engad. cumanzar/cumanzer oder tat ‚Grossvater‘ aber Putèr non bzw. Vallader babsegner[2].

Vilmool wird s Surselvisch au em Sutselvische un Surmeirische gägenübergstellt, wo als Mittelbündnerisch bezeichnet werde. Als Abgränzig vum Sutselvische gilt z.B. de Diphthong in Wörter wie surs. finiastra bzw. suts. faneastras ‚Feister‘, wo im Surselvische [ɪa] un im Sutselvische [ɛɐ] ussgsproche wird. Usserdäm isch d Palatalisierig vo c vor a im Sutselvische stercher ussprägt: surs. casa ‚Huus‘, suts. tgea. Usserdäm unterscheidet s Sutselvisch wie di andre Mundarte zwüsche betonte un nit-betonte Personalpronomina, wo im Surselvische verschwunde sin[3]. Innerhalb vum Surselvische unterscheidet sich bsunders d Mundart vo Tavetsch un em Val Medel vo de andre Regione, un wird als tuatschin bezeichnet. Dört isch d Palatalisierig vo c vor a ganz duregfiert. Statt casa ‚Huus‘ un comba ‚Bai‘ heisst's im Tuatschin zum Byspil wie im Engadin tgasa un tgomba. Ebefalls wie im Engadinische isch d Entwigglig vo latiinisch E vor R: im Tuatschin neir oder nair ‚schwarz‘ statt wie im übrige Surselvisch nér. Dernäbe unterscheidet mer vorallem d Mundarte vo de Cadi mit Disentis als Zentrum, de Gruob um Ilanz un vum Lugnez.

Sproochstruktur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S Surselvisch isch einer vo de am beschte sproochwüsseschaftlich beschrybene Dialäkt vum Bündnerromanische. Dialektologisch isch es dergege änder schlächt erforscht.

Orthographi[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Orthographi vum Surselvische isch in de Regel sehr nooch an de Ussprooch. D Betonig isch meischt uff de vorletschte Silbe oder uff de letschte. In unbetonti Silbe werde d Vokal meischt zumene Schwa.

Buechstab Ussprooch in IPA Audiobyspil
а [a] Roh-sursilvan-clav.ogg clav ‚Schlüssel‘
аi [] Roh-sursilvan-grusaida.ogg grusaida ‚Alperöösli‘
аu [] Roh-sursilvan-paun.ogg paun ‚Brot‘
b [b] roh-sursilvan-bogn.ogg bogn ‚Bad‘
c vor a, o, u als [k]
vor i un e als [t͡s]
roh-sursilvan-canzun.ogg canzun ‚Lied‘
roh-sursilvan-december.ogg december ‚Dezämber‘
ch [k] (chunt numme vor i un e vor) Roh-sursilvan-zucher.ogg zucher ‚Zucker‘
d [d] Roh-sursilvan-dir.ogg dir ‚hart‘
e [e]
[ɛ]
Roh-sursilvan-tegia.ogg tegia ‚Hütte‘
Roh-sursilvan-lev.ogg lev ‚lyycht‘
è [ɛ] Roh-sursilvan-pèr.ogg pèr ‚Paar‘
é [e] Roh-sursilvan-pér.ogg pér ‚Birn‘
ei je nooch Region [ɛɪ] (Gruob), [] (Cadi) oder [ɔɪ] (Brigels) Roh-sursilvan (Breil)-treis.ogg treis ‚drüü‘
eu [ɛʊ] Roh-sursilvan-glieud.ogg glieud ‚Lüt‘
f [f] Roh-sursilvan-fil.ogg fil ‚Fade‘
g als [g]
vor i un e als [ɟ] (s i blybt stumm)
roh-sursilvan-grischun.ogg grischun ‚Graubünde‘
roh-sursilvan-Baselgia.ogg baselgia ‚Chilch‘
gh [g] (chunt numme vor i un e vor) Roh-sursilvan-schenghegiar.ogg schenghegiar ‚schenke‘
gl Am Wortänd un vor i als [ʎ] (s i blybt stumm)
vor a, u, o, e un in mangi Lehnwörter als [gl]
roh-sursilvan-egl.ogg egl ‚Aug‘
roh-Glaruna.ogg Glaruna Glarus
gn [ɲ] Roh-sursilvan-signun.ogg signun ‚Senn‘
h in de Regel stumm
usser in Lehnwörter
Roh-sursilvan-habitaziun.ogg habitaziun ‚Behuusig‘
roh-sursilvan-haluncs.ogg haluncs ‚Halunke‘
i [i] Roh-sursilvan-ti.ogg ti ‚du‘
ia [ɪa] Roh-sursilvan-siat.ogg siat ‚sibe‘
ie [ɪɛ] Roh-sursilvan-caschiel.ogg caschiel ‚Chääs‘
Buechstab Ussprooch in IPA Audiobyspil
iu [ɪʊ] Roh-sursilvan-vendiu.ogg vendiu ‚verchauft‘
iau [ɪaʊ] Roh-sursilvan-cumiau.ogg cumiau ‚Abschid‘
j [j] Roh-sursilvan-jamna.ogg jamna ‚Wuch‘
l [l] Roh-sursilvan-legums.ogg legums ‚Gmies‘
m [m] Roh-sursilvan-mir.ogg mir ‚Muur‘
n [n] Roh-sursilvan (Breil)-neiv.ogg neiv ‚Schnee‘
o [ɔ] Roh-sursilvan-comba.ogg comba ‚Bai‘
p [p] Roh-sursilvan-pur.ogg pur ‚Buur‘
r meist e Zäpfli-r roh-sursilvan-raps.ogg raps - ‚Gäld‘
s [s]
[z]
vor c, p, t, tg, n, m [ʃ]
vor g, b, d, v [ʒ]
roh-sursilvan-sulegl.ogg sulegl ‚Sun‘
roh-sursilvan-casa.ogg casa ‚Huus‘
roh-sursilvan-finiastra.ogg finiastra ‚Fenschter‘
roh-sursilvan-sbagl.ogg sbagl ‚Fääler‘
sch [ʃ]
[ʒ]
roh-sursilvan-cudisch.ogg cudisch ‚Buech‘
roh-sursilvan-pischada.ogg pischada - ‚Anke‘
t [t] roh-sursilvan-turitg.ogg turitg ‚Züri‘
tsch [] Roh-sursilvan-tschiel.ogg tschiel ‚Himmel‘
tg [c] Roh-sursilvan-tgaun.ogg tgaun ‚Hund‘
u [u] Roh-sursilvan-tut.ogg tut ‚alles‘
ua [ʊa] Roh-sursilvan-qual.ogg qual ‚weller‘
ue [ʊɛ] Roh-sursilvan-quel.ogg quel ‚de‘
uo [ʊɔ] Roh-sursilvan-buob.ogg buob ‚Bueb‘
uei [ʊɛɪ] Roh-sursilvan (Breil)-quei.ogg quei ‚des‘
uau [ʊaʊ] Roh-sursilvan-uaul.ogg uaul ‚Wald‘
v [v] roh-sursilvan-luvrar.ogg luvrar ‚schaffe‘
z [t͡s] Roh-Svizra.ogg Svizra ‚Schwiiz‘

Phonologi[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S Surselvisch het 22-23 Konsonantephonem, wo in derre Tabelle uffgfiert sin:

  Bilabial Labiodental Alveolar Postalveolar Mediopalatal Velar Glottal
Verschlussluut p  b   t  d   c  ɟ k  g  
Affrikat     t͡s      
Nasal m   n   ɲ    
Frikativ   f  v s  z ʃ  ʒ     h¹
Liquida     r  l   ʎ    
  1. chunt numme in dütschi Lehnwörter wie halunc vor.

D Ussprooch vum /r/ isch je nooch Dialäkt en Zungespitze-r oder en Zäpfli-r. Di stimmlose Plosiv /p t c k/ sin nit behuucht un /b d ɟ g/ sin vollständig stimmhaft. Im Surselvische git es e Ussluutverhärtig, so dass di stimmhafte Plosiv un Frikativ am Änd vumene Wort stimmlos wärde: clav ‚Schlüssel‘ > Roh-sursilvan-clav.ogg [klaf] , buob ‚Bueb‘ > Roh-sursilvan-buob.ogg [buɔp] oder glieud ‚Lüt‘ > Roh-sursilvan-glieud.ogg [ʎewt] . E wytri phonologischi Regel isch dass [t d k g] im Ussluut nooch [n] un [l] nit ussgsproche werde: dent ‚Zaan‘ > [dɛn], grond ‚gross‘ > [grɔn], cauld ‚warm‘ > [kaul], aunc ‚no‘ > [ɛun] oder saung ‚Bluet‘ > [sɛun]. Usserdäm wird -r im Ussluut bi de Infinitiv vo bstimmte Klasse vo Verbe un bi Substantiv wo uff -er ände, nit ussgsproche: luvrar ‚schaffe‘ > Roh-sursilvan-luvrar.ogg [luvˈra] , temer ‚fürchte‘ > [tɐˈme], scaffir ‚schaffe‘ > Roh-sursilvan-scaffir.ogg [ʃkɐˈfi] oder nurser ‚Schoofhirt‘ > [nurˈse]. Usserdäm wird [s] vor Konsonate palatalisiert; vor stimmlose Konsonante un Nasal zue [ʃ] un vor stimmhafte Konsonante zue [ʒ]: scaffa ‚Chaschte‘ > Roh-sursilvan-scaffa.ogg [ˈʃkafɐ] , smiul ‚e weng‘ > [ʃmɪul], snuezi ‚Schreck‘ > [ʃnuɛˈtsi], sgarscheivel ‚schreckli‘ > [ʒgɐrˈʒɛivəl] oder sbagl ‚Fääler‘ > Roh-sursilvan-sbagl.ogg [ʒbaʎ] .

Vorne Zentral Hinte
Gschlosse i   u
Halbgschlosse e   ʊ
Halboffe ɛ   ɔ
Offe   a  

De Vokal /ʊ/ (z.B cudisch ‚Buech‘) isch im Surselvische änder marginal, un wird vo mangi Sproochwüsseschaftler nit als e eiges Phonem aagluegt[4]. D Betonig isch meischt uff de letschte, sunscht au uff de vorletschte Silbe. In nit-betonti Silbe wärde d Vokal /a/, /ɛ/ un /e/ zumene Schwa abgschwächt (z.B in casa ‚Huus)‘, wo als [ə] oder [ɐ] ussgsproche wird.

Im Surselvische git's usserdäm d Diphthong [aɪ], [au], [ɛɪ], [ɛu], [iə], [ɪu], [uɪ], [uɔ], [ɪa], [ɪu], [uɛ], [ua] un d Triphthong [ɪau], [ɪɛu], [uau] un [uɛi].

Für Byspilswörter un Audiouffnaame vo all denne Luut, lueg unter Orthographi.

Byspiil[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Aaloose?/i L'uolp era puspei inagada fomentada. Cheu ha ella viu sin in pegn in tgaper che teneva in toc caschiel en siu bec. Quei gustass a mi, ha ella tertgau, ed ha clamau al tgaper: „Tgei bi che ti eis! Sche tiu cant ei aschi bials sco tia cumparsa, lu eis ti il pli bi utschi da tuts“.

Übersetzig:
De Fuchs isch wiider emool hungrig gsi. De het er uff ere Tanne en Rabe gsee, wo en Stüggli Chääs im Muul gha het. Des dät mer schmecke, het er gmeint, un er het em Rabe zuegruefe: „Wie schön du bisch! Wenn dyn Gsang gnau eso schön isch wie dyn Ussgsee, no bisch du de schönst vo allene Vögel“.

Weblinks[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Literatur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Alexi Decurtins, Niev vocabulari romontsch sursilvan - tudestg' / Neues rätoromanisches Wörterbuch surselvisch-deutsch, Chur 2001. ISBN 3-03900-999-0.
  • Vieli/Decurtins, Vocabulari tudestg - romontsch sursilvan, Lia Rumantscha, 1994.
  • Arnold Spescha, Grammatica sursilvana, Lehrmittelverlag Graubünden, Chur 1989.
  • Deplazes, Gion: Die Rätoromanen: Ihre Identität in der Literatur. Desertina, Chur 1991, ISBN 3-85637-199-0 (568 Seiten).
  • Furer, Jean-Jacques; Bundesamt für Statistik (Hrsg.): Eidgenössische Volkszählung 2000 - Die aktuelle Lage des Romanischen. Neuchâtel 2005, ISBN 3-303-01202-4, S. 146.
  • Gross, Manfred; Lia Rumantscha (Hrsg.): Romanisch - Facts & Figures. Chur 2004, ISBN 3-03900-034-9, S. 106.
  • Mützenberg, Gabriel: Destin de la langue et de la littérature rhéto-romanes. Editions L'Age d'Homme, Lausanne 1974.
  • Liver, Ricarda: Rätoromanisch – Eine Einführung in das Bündnerromanische. Gunter Narr, Tübingen 1999 (zum Deil au di zweiti Ussgab vo 2010), ISBN 3-8233-4973-2 (online).
  • Schläpfer, Robert & Bickel, Hans (Hrg.): Die viersprachige Schweiz. Zweite Auflage.. In: Sprachlandschaft. 25, Verlag Sauerländer, Aarau 2000, ISBN 3-7941-3696-9.

Fuessnote[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Cathomas (2008). pp. 19
  2. Liver 1999, pp. 44-45
  3. Liver 1999, pp. 54-55
  4. Liver 1999