Palatalisierung
Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Unter Palatalisiärung verstoht mer e bstimmti Veränderung vom e Lüt. Si entstoht, wänn - im Verglich zum ürspringlige Lüt - d Zunge bi dr Üssproch meh in Richtung Palatum (dr hert Güüme) goht.
Inhaltsverzeichnis |
[ändere] Biispiil üs dr eltere Sprochgschicht
Ins Altalemannisch un Althochditsch isch üs em Germanische s Wort fir "Gascht" iigange; zerscht hets no "gast" gheiße, dr Plural isch "gasti" gsii. Zwische 750 un 900 het d Umwandlung vum Stammvokal in "gasti" zu e stattgfunde [1]; s a isch in dr Üssproch an i abasst wore, Ergäbnis: "gesti" (Gescht).
Ass des het kenne bassiäre, wird fir e Spotfolg vu dr Initialbetonung im Germanische ghalte: Im Indogermanische hets e freie Wortakzänt gää, des heißt, jedi Silbe het kenne d Haüptbetonung drage. Im Germanische isch d Betonung sträng uf d erscht Silbe gange.[2] Diä Umwandlung vum a zum e isch e Palatalisiärung - mer siihts am Vokalviäreck schen. Des Viäreck zeigt dr hegscht Punkt vum Zungerucke bi däm oder sällem Vokal. Dr Ecke vorne links obe im Viäreck isch in dr Nächi vum Palatum (vum herte Güüme), dr Ecke hinte rächts unte isch in dr Nächi vum Racheiigang.
| Bi Symbolpaare schtellt s jewiils linke Symbol de ungrundeti und s rechte Symbol de grundeti Vokal dar. |
D Umlüttig vum germanische a zu e im Altalemannische/Althochditsche heißt mer aü Primärumlüt.
Biispiil fir Palatalisärung vum a (Primärumlüt):
- faran - ferit (fahre/ dr fahrt)
- gast - gesti (Gascht/Gescht)
- lang - lengiro (lang/lenger)
[ändere] D Palatalisiärung vum u im Alemannische
D Palatalisiärung vum u kunnt im Alemannische vor:
- Im Oberrhiinalemannische (fascht im ganze Elsiss un im e Deil vum Briisgaü un vu dr Ortenau)
- Im alemannische Deil vum Wallis un in dr alemannische Nochberschaft (Kanton Uri, Südoschte vum Bärnbiät, deilwiis in d Walsersiidlunge z Italiä.
- Ime Deil vum Allgai
Sprochbiispiil (Palatalisiärunge fätt druckt):
- Unterelsiss: "Heschs gedüscht un verpfüscht mit dim Düsch, Güscht!" (Dr René Egles im Liäd "Güscht")
- Kaiserstuehl: "Widüdhüd?" (Witt du d Huut?) - sait mer, wänn Hüt uf dr kochte Milch isch.
- Oberallgai: "Dur Oberschdorf fahred alle Ürläubar (...) und gebed glei no a Geld üs! (...) Nadirle gits do no a Hüfe meh an Pünkt (...)"[3]
- Pomatt (Italiä, zwische Wallis un Tessin): "der Möter hen t Wibie fam Dorf kholfä (...) for Büchwee" (wäge Büchweh), "met schinä Öigu" (mit sinene Aüge), "deschä Brüch hetmu ärhaltä (...)" (Dä Brüch het mer erhalte)[4]
[ändere] Palatalisiärung am Oberrhiin
D Palatalisierung im Elsiss un im Badische isch vum Ernest Beyer, vum Grinder vum Elsässische Sprochatlas, grindlig erforscht wore. S git e Theorii, wu diä Palataisiärung uf romanische Sprochiifluss zruckfiährt - s Elsiss un s Wallis gränze an d Romania - aber dr Beyer goht drvu üs, ass do sprochinterni Entwicklunge dr Üsschlag gä hän. [5]
D Palatalisiärung stoht noch em Beyer im e änge Zämmehang mit dr Entrundung - si hebe sich gegeseitig bedingt. D Tabälle zeigt Palatalisiärung un Entrundung am Oberrhin im Verglich zum alte Sprochzuestand, wu no in dr meischte hochalemannische Gebiät herrscht:
-
alte Sprochstand palatalisiärt entrundet Huus Hüüs --- (Suu), Sau Soi, Saü --- Bue Büe --- Hüüser --- Hiiser Füür --- Fiir Füeß --- Fiäß
Diä Palatalisiärung vum mittelhochditsche bzw. mittelalemannische lange u het im Elsiss im 13. Johrhundert iigsetzt - zerscht vor Dental (z.B. s): Biispiil: 'gotshús' (1279) , 'ze üsgänder osterwochen' (Briisach, 1281)[6], speter isch diä Palatalisiärung aü in andere Lütumgäbunge ufdrätte.
D Palataisiärung vum lange u in Werter wiä Huus, Muus, Buuch het noch em Beyer zerscht zum e zentralisiärte u gfiährt - des findet sich noch im Randgebiät vu dr Palatalisiärung am Oberrhiin, nämlig im e Deil vu dr Ortenau, vum Briisgaü un vum Markgräflerland, meischtens im Oschte (weschtlige Schwarzwald), un ime Deil vum Baselbiät.[7] im Kerngebiät vu dr Palatasisiärung heißts Hüüs (Elsiss: Hüs), Müüs, Büch oder Büüch.
In Werter wiä Huet, Buech, luege isch iber s Kerngebiät vu dr Palatalisiärung nüs aü s Markgräflerland erfasst - wäge däm heißts derte Büech, Böech, Bööch oder ähnlig.[8]
D Palatalisiärung isch in bstimmte Fäll aü im Kerngebiät nit iberal glich grote: so heißt au (auch) noch dr Kart 29 vum Beyer im Oberelsass bis um Colmar oi - des luegt aü noch e Stickli ins Südstick vum Markgräfler Land nii. Um Schlettstadt un im e Deil vum Briisgau un vu dr Ortenau heißts aü; ab Erstei noch Norde heißts öü oder öu.
D Tabälle zeigt Palatalisiärunge im Kaiserstiähler Dialäkt in drei Gmeine
D Palatalisiärung vum u am Kaiserstuehl
-
Rothwiil Bahlinge Eistett Hüüs Hüüs Hüüs/Húús Bue Böe Böe Fraü Fraü Frau Soi Soi Söú Nuudle Nüüdle Nüüdle
[ändere] Literatür
Ernest Beyer: La palatalisation vocalique spontanée de l'Alsacien et du Badois. Strasbourg 1964
[ändere] Quälle un Fueßnotte
- ↑ http://apuzik.deutschesprache.ru/lektion-2.html
- ↑ Werner König: dtv-Atlas zur deutschen Sprache, München 1978, S. 45
- ↑ zitiärt noch dr Websitte inghuimische.de [1]
- ↑ zitiärt noch: Der Alemannenspiegel, 97/3, Giswil 1997, Hg. Rogé Eichenberger, S. 13ff, Pomatt - das alemannische Italien.
- ↑ Hubert Klausmann: Die Breisgauer Mundarten, Marburg 1985, Band I, S. 76
- ↑ Harald Noth: Alemannisches Dialekthandburch vom Kaoserstuhl und seiner Umgebung, Freiburg 1993, S. 47
- ↑ Beyer, Kart 1; Sprachatlas der deutschen Schweiz (SDS), Kart 106, Maus
- ↑ Beyer, Kart 19, Palatalisation de uo in huot
