Eisen

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Eigeschafte
ManganIiseKobalt
Fe
Ru  
 
 
[Ar]3d64s2
56
26
Fe
Allgmein
Namme, Symbol, Ornigszahl Iise, Fe, 26
Serie Ybergangsmetalle
Gruppe, Periode, Block 8 (VIIIB), 4, d
Ussähe metallisch glänzend
mit eme gräuliche Farbton
Masseadeil an dr Erdhülle 4,7 %
Atomar
Atommasse 55,845 u
Atomradius (berechnet) 140 (156) pm
Kovalenter Radius 125 pm
van der Waals-Radius -
Elektronekonfiguration [Ar]3d64s2
Elektrone pro Energieniveau 2, 8, 14, 2
Ustrittsarbet 4,31–4,5 eV
1. Ionisierigsenergi 762,5 kJ/mol
2. Ionisierigsenergi 1561,9 kJ/mol
3. Ionisierigsenergi 2957 kJ/mol
4. Ionisierigsenergi 5290 kJ/mol
Physikalisch
Aggregatzuestand fest
Modifikatione -
Kristallstruktur kubisch ruumzentriert
Dichti (Mohshärti) 7874 kg/m3 (4,0)
Magnetismus ferromagnetisch
Schmelzpunkt 1808 K (1535 °C)
Sidepunkt 3023 K (2750 °C)
Molars Volumen 7,09 · 10-6 m3/mol
Verdampfigswärmi 349,6 kJ/mol
Schmelzwärmi 13,8 kJ/mol
Dampfdruck 7,05 Pa bei 1808 K
Schallgschwindigkeit
Longitudinalwelle:
Transversalwelle:
bi 293,15 K = 20 °C:
~5900 m/s
~3200 m/s
Spezifischi Wärmekapazität 440 J/(kg · K)
Elektrischi Leitfähigkeit 9,93 · 106 S/m
Wärmeleitfähigkeit 80,2 W/(m · K)
Chemisch
Oxidationszueständ 2, 3, 4, 6
Oxide (Basizität) (amphoter)
Normalpotential -0,447 V (Fe2+ + 2e- → Fe)
Elektronegativität 1,83 (Pauling-Skala)
Isotope
Isotop NH t1/2 ZM ZE MeV ZP
52Fe {syn.} 8,275 h ε 2,372 52Mn
53Fe {syn.} 8,51 min ε 3,743 53Mn
54Fe 5,8 % Fe isch stabil mit 28 Neutrone
55Fe {syn.} 2,73 a ε 0,231 55Mn
56Fe 91,72 % Fe isch stabil mit 30 Neutrone
57Fe 2,2 % Fe isch stabil mit 31 Neutrone
58Fe 0,28 % Fe isch stabil mit 32 Neutrone
59Fe {syn.} 44,503 d β- 1,565 59Co
60Fe {syn.} 1,5 · 106 a β- 3,978 60Co
NMR-Eigenschafte
57Fe
Kernspin 1/2
gamma/rad/T 8,643 · 106
Empfindlichkeit 3,37 · 10-5
Larmorfrequenz bei B = 4,7 T 6,46 MHz
Sowit möglich un gbrüchlich, werre SI-Eiheite verwendet.
Wenn nit anderst vermerkt,
gelte die agäbene Date bi Standardbedingige.
Dialäkt: Markgräflerisch (Ebringe)

Iise (vu kelt. isara „chräftig“, mhd. isen, got. eisarn un aiz, lat. aesErz“) isch e chemisches Element im Periodesystem vu dr Elemente mit em Symbol Fe (lat. ferrum, Iise) un Ordnigszahl 26. Es isch e Metall vu dr 4. Periode in dr 8. Näbegruppe im Periodesystem. Dr Namme Ise isch entweder uf s'urkeltisch Wort isorai oder uf s'indogermanisch Wort eison („glänzend“) zruckzfüehre.

Dr Iisechern 56Fe isch dr stabilst un energiärmst Atomchern. Des heisst, sowohl e Fusion wie e Spaltig vu Iisecherne verlangt Energizuefüehrig un isch demit endotherm. Sälle Umstand isch fer d'Sternentwicklig vu allergrösster Bedütig.

Entstehig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Im Universum sin bi sinere Entstehig numme Wasserstoff un Helium vorchumme. Alli andere Elemente sin bi thermonukleare Reaktione in Sterne entstande.

Iise entstoht im Endstadium vu dr Chernfusionsprozesse in masseriiche Sterne. Wil d'Fusion vu Iisecherne wie au ihr Spaltig Energi bindet un nit frisetzt, entstehn in Sterne zuenächst keini schwerere chemische Elemente wie Iise. Es bildet sich dorum im Endstadium vu dr Chernfusion in Sterne e Iisechern as e Art thermonukleari Äsche, wo sich langsam abchüehlt (e relative Begriff bi Temperature im Beriich vu mehrere Milliarde Kelvin) un sich debi under dr eigene Schwerchraft zämmeziegt. Yberschrittet die Iisechugle vu öppe Erdgrössi e kritischi Masse, die sognennt Chandrasekhar-Grenze (öppe 0,9 Sunnemasse), so fallt si binne Sekunde under ihrer eigene Schwerchraft in sich zämme. Die no friwerdend, gwaltig potentiell Energi ermöglicht no d'Fusion vu Iisecherne zue schwerere Elemente bis hi zum Uran (un noch schwerer, doch sin sälli Elemente vil z'churzläbig, um in dr Natur usserhalb vu Supernovae vorzchumme). Glichzittig heizt sich dr Stern so starch uf, dass in grosse Deile e schlagartigi Chernfusion isetzt un die usser Hülle als e Supernova-Explosion absprengt. Supernovae erreiche debi e Energiusstoss vu mehrere 100 Milliarde normale Sunne.

Viili im Stern entstandene schwere Elemente chumme eso wiider in dr Weltruum un bilde bi dr Entstehig vu ere nöie Sternegeneration nit nur nöii Sterne, sundern au Planete, Asteroide un Mönd.

Vorchumme[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Universum[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Iise isch as s'Endprodukt vu dr Chernfusion in massive Sterne s'zehnthüffigst Element im beobachtbare Universum.

Sunnesystem[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Im Sunnesystem nimmt mer fer die meiste grössere planetare Objekte mit yber 3000 km Durmesser e Iisechern a. Säller isch bim Merkur mit 0,8 Planeteradie sehr gross, degege bim Erdmo ufgrund vu sinere Entstehig relativ chlei. Au Asteroide vom M-Typ wie (16) Psyche bestehn hauptsächlich us Iise. Dr Planet Mars verdankt si roti Farb im Iiseoxid (Rost) uf sinere Oberflächi. Degege isch jensits vum Asteroidegürtel Iise (as Erz oder Oxid) an dr Oberflächi vu Himmelskörper rächt selte.

Erde[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D'Erde het e Iise-Nickel-Chern. Au suscht isch Iise relativ hüffig im Erdkörper un an dr Erdoberflächi aztreffe, meistens allerdings oxidiert.