Berndeutsch

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Dialäkt: Bärndütsch

Bärndütsch isch d Sprach wo men im Bärner Mittuland und im Fryburger Seeland redt.

Bärndütschi Loube-Inschrift

Merkmau[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Aus tüpischi Merkmau vom Bärndütsche gäute d "Vokalisierig" vom l vor Konsonante u am Wortändi (z. B. i de Wörter aut 'alt', aui 'alli', Gfüeu 'Gfüel'), el (z. B. i de Wörter Esu 'Esel'). D Vokalisierig findet nid statt, we uf ds l e Vokau chunnt.

D "Velarisierig" vom nd (z. B. i de Wörter Ching 'Chind', angers 'anders'). Nume ds Patrizier-Bärndütsch kennt die beide tüpische Merkmau nid. Es wird nümme hüüfig gredt, isch aber i de Romän vom von Tavel erhaute.

Es dritts Merkmau isch d Ungerscheidig vo de drü Genera bir Zaau 2: "zwe Manne, zwo Froue, zwöi Ching", u vo zwone Forme bi der Zaau 3: "drei Manne, drei Froue, drü Ching". Bsunders i den Agglomeratione machen aber vili die Unterscheidig nümm.

Öppis, wo o uffaut, isch, dass im Bärndütsche, im Gägesatz zu vilne angere schwyzer Dialäkte, die 2. Person Plural als Höflechkeitsform prucht, wird. So seit me z. B . Dir für Sie und Grüessech. Abr o i angeren alemannische Dialäkt git’s ähnlechi Gruessformle, byspiuswys im Schwäbische: Griass ( Aich ) Gott. O i den alemannische Gebiet vo Öschtrych seit me: Grüessech Gott. Und au s Züritütsch Grüezi isch no es Relikt us der Zyt, wo me au z Züri gihrzt het; grüezi isch nämli e Zämesetzig us „[Gott] grüez i“, aso „Gott grüsse Euch“

Aus wyteri Gmeinsamkeite mit dem Schwäbisch syg d Bezeichnig für "Kehrricht" erwähnt; uf Bärndütsch heisst’s Ghüder, uf Schwäbisch Kuddr, dänn au äuwä (BE) u awa (Schwäbisch).

Vokale[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Bärndütschi Monophthong
  vorne zentral hinde
ungrundet grundet
gschlosse i y   u
haub gschlosse ɪ̞ ʏ̞   ʊ̞
mittel     ə  
haub offe ɛ̝ œ̝   ɔ̝
offe æ̞   a  

Bärndütsch het es vierstuuffigs Vokausystem (nid wi Standarddütsch wo nes dreistuuffigs het). Jede Vokau bis ufe Schwa cha entweder läng sy oder churz, u zwar genau i der glyche Vokauqualität (nid wi im Standarddütsch, wo di länge Vokale bis ufen /a:/ viu gschlossniger sy aus di churze). Die zuesätzlechi Stueffe im bärndütsche Vokausystem isch d Ungerscheidig vo zwo verschidnige Qualitäte vo i, ü und u. Bispiu:

  • Rytter [ritːr] (uf emne Ross) vs. Ritter [rɪtːr] (us em Mittuauter)
  • Rys [riːs] (Reis) vs. Ris [rɪːs] (öpper Großes)
  • Hüt [hytː] (Plurau vo Hut 'Haut') vs. hüt [hʏtː] (der gägewärtig Tag)
  • tüüre [tːyːrə] ('teuerer') vs. Türe [tːʏːrə]
  • Schut [ʃutː] (uf ne Schutbauwe) vs. Schutt [ʃʊtː] (ufem Bou)
  • Bruuch [bruːx] ('Brauch') vs. Bruch [brʊːx] ('Bruch')

D Qualität vo de Vokale e, ö, o isch offniger aus die vo de länge Vokale /eː, öː, oː/ ir Standardsprach, aber gschlossniger aus die vo de churze Vokale /e, ö, o/ ir Standardsprach.

Sehr tüpisch für ds Bärndütschen isch, das es hüüffig churzi Vokale het, wo angeri Dialäkte längi hei, z.B. Schwyz, lut, wyt. Wi i de meiste hochalemannische Dialäkt sy o im Bärndütsche di churze Vokalen ir offnige Tonsilbe nid ’dehnt worde, z.B. rede, Grabe, Höli, im Gägesatz zur Dehnig vo de churze Vokale i de Eisilbler, z.B. Reed, Graab, hohl.

Diftonge und Triftonge[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Tüpisch für ds Bärndütschen isch o, das ds ei würklech wi nes [ei] gseit wird u ds öi wi nes [øi].

Die Variante vom Bärndütsche, wo der l vokalisiere (di meischte), hei e sehr e großi Viufaut a Diftonge. Ungwöhnlech isch, das söttigi Variante vom Bärndütsche längi u churzi Diftongen ungerscheide (z.B. Stau 'Stall' vs. Staau 'Stahl' oder Wäut 'Wält' vs. wääut 'wählt'), u das si sogar Triftonge hei (z.B. Gfüeu (Gefühle), Schueu (Schule)). Es git ou Triftonge, wo nid dür d l-Vokalisierig entstöh, z.B. Müej (Mühe).

Konsonante[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Bärndütschi Konsonante
  Bilabial Labiodental Alveolar Postalveolar Palatal Velar Uvular Glottal
Plosiv p   t     kɡ̊    
Affrikat   p͡f t͡s t͡ʃ   k͡x    
Nasal m   n     ŋ    
Frikativ   f s ʃʒ̊   xɣ̊   h
Approximant w1 ʋ     j      
Rhotisch     r       ʀ2  
Lateral     l          

Wi i angerne Dialäkte ungerscheidet ds Bärndütsche längi u churzi Konsonante (bzw. Fortis u Lenis). Derby isch d Konsonantelengi unabhängig vo der Vokaulengi; es cha auso e churze Konsonant nach emne churze Vokau cho (use, yne, obe) oder e länge Konsonant nach emne länge Vokau (byße, schlaaffe).

Pragmatik[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Ds Bärndütsche zeichnet sech derdür uus, das d Höflechkeitsform nid di dritti Person Plurau isch, sondern di zwöiti (wi im Französischen oder bis i ds 18te Jahrhundert ou im Standarddütsche). Drum heißts uf Bärndütsch ou grüeßech u nid grüezi.

Wortschatz[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Tüpisch bärndütsch sy Wörter wi äuwä/äuä 'allwäg', geng 'immer', Modi 'Meitschi', Gieu 'Bueb', Hudu 'Lumpä' und Hegu 'Mässer'.

Deklinierig vo de Zahle zwöi u drü[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Wi i angerne alemannische Djaläkte wärde o im Bärndütsche d Zahle zwöi u drü böigt bzw. dekliniert. Die Differänzierig ghört men aber bsunders i den Agglomeratione geng wi weniger.

  • Ds zwöi wird im männleche Geenus zwe, im wybleche zwo u im sächleche zwöi. Es heisst auso "zwe Here", "zwo Froue", "zwöi Ching".
  • Ds drü wird männlech u wyblech zu drei u sächlech zu drü, auso "drei Here", "drei Froue", "drü Ching".

Konjunktiv[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Im Bärndütsche wird der Konjunktiv sehr hüüfig ygsetzt. Ir Umgangsschprach seit me ender "Chäm öpper no eis cho näh?" aus "Chunnt öpper no eis cho nä?". U we di einte chäme, de chieme vilech o di angere. Es wunderschöns Byschpiu fingt me im Liedguet vom Peter Räber, won er singt: "I frùs grüeni Banane".

Der Konjunktiv vom Präteritum wird im modärne Bärndütsch hüüffig umschribe: "Würd öpper no eis cho näh?"

Zytforme[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Wie in aune alemannische Dialäkt gits o im Bärndütsche kes Präteritum. Wird im Dütsche ds Präteritum bruucht ("Wir gingen"), so wird im Bärndütsche äs Perfekt bruucht ("Mir sy gange"). Ohni Präteritum gits fouglech ou keis Plusquamperfekt. D Vorvergangeheitsform wird drum us zwöi Partizip biudet: "Wo ds Telephon glütet hett, bini scho gange gsy".

Variante[ändere | Quälltäxt bearbeite]

I de grösere Stedt hets früecher verschidnigi Dialäkte ggä, wo de verschidnige soziale Schichte hei entsproche (Oberschicht - Patrizier-Bärndütsch, Mittelschicht - Stadtbärndütsch, Ungerschicht - Mattenänglisch). Dür d Bevöukerigsexplosion i de Stedt sy aber die Ungerschide verschwunde. Derfür sy dür d Ywanderig nöji Sprachvariante entstande (z. B. Bärndütsch vo Albaner, vo Jugoslawe, vo Bosnier oder vo Serbe usw.), wo i de Quartier mit höchem Usländeraateil z.T. zur augemeine Jugetsprach sy worde.

Uf em Land chöi Autygsässni a der Sprach genau erkenne, öb öpper us irem Dorf oder us em Nachberdorf chunt. Dür di gröseri Mobilität wärde di verschidnige Variante vom Bärndütsche geng ähnlecher, bsungers i de Stedt u den Agglomeratione.

Im Seeland und im Oberaargou wird ds längen /aː/ grundet (jo, Stroß vs. ja, Straß), d Fortis am Wortaafang lenisiert (i ha dänkt vs. i ha ddänkt) u me seit wüu, Töu statt wil, Teil.

Südlech vor Stadt Bärn seit me giit [ɡ̊ɪːt], früüt [frʏːt], luuft [lʊːft] statt geit, fröit, louft. Dür d Nechi zur Stadt sy die Eigeheiten aber am Verschwinde. Hingäge vo Thun id Täler yne loufts disewäg. Die Eigeheite wärde dütlicher u stercher. Drus wachst a ganzi Gruppe vo "Bärner Oberland" Dialäkte.

Öschtlech vo Bärn erschtreckt sech de no z Ämmitau. Anno 1191 het dr damalig Schloss-heer vo Burdlef d Stadt Bärn grüendet. Ke Wunder red me im ungere Ämmitau wie rund um Bärn ume. Vo Burdlef richtig Langnou u Houttu wärde aber vily Wörter läänger u breiiter uusgsproche. Ds dert gredte Bärndütsch wär de när z sogenannte Ämmitauisch.

Nochberdialäkt u -sprache[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Gäge Süde geit ds Bärndütsch i d Dialäkte vom Bärner Oberland über, gäge Oschte i ds Ämmitaler u Luzärnische, gäge Nordoschte i ds Solothurnische u ds Aargouische. Im Weschte gränzt ds seislerdütsche Sprachgebiet a ds bärndütsche, im Nordweschte ds Wäutsche.

Literatur u Rächtschrybig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Di erschti Blüete vor bärndütsche Literatur isch scho i der erschte Hälfti vom 20. Jahrhundert gsy, auso scho sehr früech im Verglych zu angerne Dialäkte. D Schrifsteuwer us dere Zyt sy gsy: der Rudolf von Tavel, der Simon Gfeller, der Otto vo Greyerz u der Carl Albert Loosli.

Die Schriftsteuwer hei e Rächtschryb-Tradition begründet, wo sech houptsächlech am Schriftdütschen orientiert. Die Tradition bestimmt bis hüt i große Teile d Rächtschrybig vom Bärndütsche. I däm Punkt ungerscheidet sech ds Bärndütsche vo angerne Regione vor Schwyz, wo sech mit der Schwyzertütsche Dialäktschrift vom Eugen Dieth e jüngeri Rächtschryb-Tradition het verbreitet, meh a der Ussprach orientiert. Hüt git's aber o Tendänze, wo i dene Rächtschrybige nid z finde sy, bispilswys d Schrybig vom unbetonten e als ä (z.B. ä Taschälampä, machä).

Es git es bärndütsches Wörterbuech (Otto vo Greyerz u Ruth Bietenhard) und e bärndütschi Grammatik (Werner Marti). D Odysse isch i ds Bärndütschen übersetzt worde (Albrecht Meyer) u ds Nöie Teschtamänt (Ruth u Hans Bietenhard). Wytery Schriftschteller uf Bärndütsch sy d Hanny Schänker-Brächbüehl u dr Heiri C. Waber.

Der Mani Matter het ds Chanson bärndütsch gmacht. Syni geniale Tegschte hei bis hüt e großen Yfluss uf di bärndütschi Musig-Kultur. Der Rock isch vom Polo Hofer i ds Bärndütsche bbracht worde (oder ds Bärndütsch i d Rockmusig) u der Blues vom Endo Anaconda (Stiller Has).

Viu bärndütschi Outore hei d Lyrik pflegt. Zu de großartigschte bärndütsche Lyriker ghöre der Kurt Marti u der Mani Matter. Em Pedro Lenz syni träfe Churzgschichte sy en Art modärnschti Lyrik.

Es gitt schon es Wyli diversi bärner Hip Hopper, zum Bischpu der Kutti MC, d Chlyklass (es Kollektiv us Wurzel 5, PVP mit Greis, Thomes & Baze) und dr HM-Clan.

Lueg o[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Links[ändere | Quälltäxt bearbeite]