Louis Gauchat

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Zur Navigation springen Zur Suche springen
der Louis Gauchat

Der Louis Gauchat isch am 12. Jänner 1866 z Les Brenets im Kanton Nöieburg uf d Wält cho und am 22. Augschte 1942 uf de Länzerheid im Bündnerland gstorbe. Er isch e Schwiizer Sproochwüsseschaftler, Romanischt, Dialäktoloog und Lexikograaf gsi, wo d Afangszyt vom Wälschschwiizer Mundartwörterbuech Glossaire des patois de la Suisse romande prägt het.

sis Läbe[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Der Louis Gauchat isch us ere alte Familie vom Nöieburger Jura gsi, wo sid Generazioone z Lignières, däm Nöieburger Dorf am Jurafuess uf der Höchi überem Bielersee a der Gränze zum Kanton Bärn gläbt het. Em Louis sin Vatter Louis Emile Gauchat het as Lehrer gschaffet. Der Louis Gauchat isch nid z Lignières, sondern anne 1866 im Dorf Les Brenets ganz oben im Nöieburger Bärgbezirk weschtlech vo La Chaux-de-Fonds a der Gränze zu Frankrych uf d Wält cho. Der Vatter isch gly drufabe z Bärn Lehrer für Französisch worde, und so isch der Louis denn i dere Düütschschwiizer Stadt ufgwachse. Bis Gauchats deheime het me Französisch, Düütsch und au no Holländisch gredt; das isch so cho, wil d Muetter, d Cornelie-Marguerite-Bramine Gauchat-Bazengh, nämli e Holländerin gsi isch; ihre sind schynts d Kunscht und d Musig psunders wichtig gsi, und so het au der Louis vil drvo mit übercho; er het Musigunderricht gnoo, und s ganze Läbe heig er immer wider gärn uf sim Cello gspiilt, verzelt eine vo sine Biografe. D Frou, wo dr Louis Gauchat ghüroote het, isch au vo Bärn gsi.

Nach em Gimnasium het der Louis Gauchat zerscht z Bärn und spöter z Züri bim Heinrich Morf (1854–1921), drno au z Paris bim Gaston Paris (1839–1903) und z Rom bim Ernesto Monaci (1844–1918) s Fach Romanischtik studiert. Em Sproochforscher Morf, wo a der Uni Züri do grad anne 1889 s Romanische Seminar gründet het, isch s drufaa cho, ass sini Studänte ufem Land, i de wälsche Landesdeil vo der Schwiiz, die läbige Mundarte diräkt bi de Lüüt ghööre. So isch au der Louis Gauchat zum Thema vo sinere Dokterarbet cho. Er isch is Friburgerland uf Dompierre ggange, es Dorf im Broyetal zwüsche Avenches un Payerne, wo hüt zu dr Gmeind Belmont-Broye ghört.[1] Dört het er d Foneetik vom Ortsdialäkt ufgnoo. Vom Gauchat sinere Undersuechig Le patois de Dompierre isch ane 1890 der Deil über d Vokaal trukt usecho, es isch der Band vierzää vo der Zytschrift für romanischi Filology.

Wo sis Studium umme gsi isch, het der Louis Gauchat z Bärn und denn au z Züri as Middelschuellehrer und as Privatdozänt[2] gschaffet. 1902 isch er Profässer a der Uni Bärn worde, won er bis ane 1907 gsi isch. Denn isch er a der Uni Züri der Nochfolger vom früe gstorbene Jakob Ulrich (1856–1906) worde; näben iim isch im Romanische Seminar z Züri der Wadtländer Ernest Bovet (1870–1941) as Dozänt agstelt gsi; dä isch ane 1901 als Nochfolger vom Heinrich Morf dörthi cho.

Bi sim Lehrer, em Morf, het der Gauchat das Arbetsgebiet lehre könne, wo sech dozmol i der Romanistik starch entwicklet het: d Dialäktology. Das Fach het z Züri näbe der Sproochgschicht und der Literaturgschicht sid em Morf e guete Platz i der Forschig, d Uni Züri isch dank ihm so öppis wie s dialäktologische Zäntrum vo der Schwiiz worde.[3] Der Gauchat het denn sälber als Profässer z Züri au die romanistischi und bsunders die galloromanischi Dialäktforschig no wyter usbout. Au är isch mit sine Studänte go Fäldforschig mache, so öppe ane 1910 im Friburger Oberland und 1913 – zäme mit em Thurgauer Romanischt und Zürcher Profässer Jakob Jud (1882–1952),[4] wo au e Schüeler vom Morf gsi isch – is Bündnerland. Mit em Bündnerromanische het er vil z tue gha, sid er 1907 als Expärte em Wörterbuech Dicziunari Rumantsch Grischun isch go hälfe. Em Gauchat sis grosse Wärch isch s Wälschschwiizer Mundartwörterbuech Glossaire des patois de la Suisse romande, wo me wyter unde meh drvo cha läse.

Bis ane 1931 isch der Louis Gauchat z Züri Profässer für Romanischtik gsi, und vo 1926 bis 1928 derzue ane au der Rektor vo der Zürcher Uni. Zu sim sächzigschte Geburtstag am 12. Jänner 1926 isch es Buech zu Eere vom Gauchat usecho;[5] d Schriftleitig isch bim Jakob Jud und em Bärner Romanischt und Mundartforscher Franz Fankhauser (1883–1959), eme Schüeler vom Gauchat und Mitarbeiter am Glossaire, gläge,[6] und trukt het’s dr Suurländer z Aarau, dä Buechverlag, wo au süsch immer vil für d Schwiizer Sproochwüsseschaft too het. I dr Feschtschrift sind 29 Byträäg vo Schwiizer und ussländische Fachkoleege und vo Mitarbeiter und Schüeler vom Gauchat, wo Frooge us em wyte Gebiet vo dr romanistische Forschig behandle, nid numme zu de Sproochareal vo dr Schwiiz, sondern au zu anderne Länder: En Uufsatz isch vom Paul Scheuermeier (1888–1973), wo übere Sprooch- un Sachatlas vo Italien un dr Südschwiiz gschribe het.[7]

Wo der Gauchat a der Uni Züri ufghört het, isch sini Arbet am Wörterbuech no wytergange; er het dernäbe wyters z Züri als Honorarprofässer gschaffet. Sin Nochfolger als Zürcher Profässer für Romanischtik isch der Jakob Jud worde, au e Schüler vom Morf; dr Jud het scho vorhär vil mit em Gauchat z tue gha, und au är het bsunders für s Dicziunari Rumantsch Grischun und s Rätische Namebuech glueget.

Es isch schynts denn für d Redakzioon vom Glossaire e schwääri Zyt cho, wo em Gauchat sini ängschte Mitarbeiter chrank worde und gstorbe sind. Der Scheffredakter het no wyter gmacht bis er sälber au chrank worden isch; im Summer 1942, won er wider mol im Feriehuus «Drosaida» z Bsuech gsi isch, wo si Soon, der Grafiker Pierre Gauchat[8] uf der Länzerheid gha het, isch er dört am 22. Augschte mit Achtesibezgi gstorbe.

der Dialäktoloog[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Änds 19. Joorhundert het sech a de Schwiizer Universitäte d Romanischtik als vilsytigs und wäge der Mehrsproochikeit vom Land bedütends Fach etabliert, und der Louis Gauchat isch eine vo dene gsi, wo dank ihne i der Schwiiz d Dialäktforschig und d Sproochgeografy es bedüütends wüsseschaftlechs Spezialgebiet worden isch. Er het bsunders d Wälschschwiizer Mundarte und die frankoprovänzalischi Sprooch undersuecht.

1903 isch der Gauchat im Uufsatz «Gibt es Mundartgrenzen?» ere Froog nooggange, wo me bi de Sproochforscher sid em 19. Joorhundert starch diskutiert het. Er het ufzelt, was bis do ane vo Romanischte und au vo Germanischte zu de regionale Sproochgränze gseit worden isch; er prichtet vo eigete Beobachtige bi de Mundarte im Wälschfriburgische und au im Bärner Jura; der Gauchat isch der Meinig gsi, wil s Dialäkt gäb, wo me eidüütig chönn underscheide, dörf men au vo Dialäktgränze rede; das sigen aber nid eifach immer feschti Linie i der Landschaft, es gääb i der Dialäktgeografy ebe so öppis wie «Chärnlandschafte» vo de Mundarte und derzwüsche ganz verschideni Areal, wo sech die spezielle sproochleche Fänomeen underscheide; für zum die einzelne Mundarte z charakterisiere sell me die tüpische sproochleche Merkmool innerhalb vo somene Sischteem vo sproochleche Trännlinie aluege.[9]

Im ene eigete Projäkt isch der Louis Gauchat der Sprooch vom friburgische Dorf Galmis im Greyerzbezirk (i der hütige Gmeind Val-de-Charmey) nochegange. Galmis heisst uf Französisch Charmey und es lyt a der Sproochgränze, chly underhalb vom düütschsproochige Dorf Juu. Der Gauchat isch mit de Lüüt go rede und het bsunders druf glueget, wie sech d Umgangsprooch bi de verschidene Generazioone underscheidet. Do het er gmerkt, ass me au i däm abglägene Bärgdorf nid vonnere einheitleche Ortsmundart chönn rede, wil sech bi de alte und de junge Lüüt zimli vil verschideni Sproochgwoonete zeige. I sinere Schrift über d Sproochsituazioon vo Galmis, wo anne 1905 usecho isch, het der Gauchat das eso erklärt, ass men eben au bim Rede ghört, wie sech s soziale Lääbe vo dr Dorfgmeinschaft änderet. Er het gseh, ass d Lüüt i däm usgwäälte Dorf verschideni Variante vo gwüssne sproochleche Forme bruuche, und er het druus abgleitet, e Sprooche änderi sech mit der Zyt (me seit dämm «diachronisch»), wil jede Mönsch d Sprooch e chly andersch bruucht weder die andere und wil di Junge in ere nöie Läbenssituazion nümm ganz glych rede wie die eltere. Der Gauchat het zeigt, ass es e langsame Prozäss sig, wo öpe drü Generazioone lang bruucht, bis sech e nöii Form i dr Umgangssprooch duregsetzt het.[10] I dere früene soziolinguistischen Arbet über d Sprooch vo Galmis het dr Louis Gauchat dr Begriff «Varietät» id Sproochwüsseschaft ygfüert.[11]

Der Romanischt het bi sine Bsüech i de Wälschschwiizer Dörfer und gwüss au i sinere nöieburgische Heimet gmerkt, ass die alti Mundart vo de Wälschschwiizer, s Patois, wo i jedem Kantoon und i vilne chlynere Gägende e bitz andersch töönt het, nume no bi wenig Lüüt die läbigi Umgangssprooch gsi isch. Grad i sim Heimetkanton Nöieburg het sech im nüünzääte Joorhundert wäge der Induschtry, der modärne Läbensart bsunders i de Stedt und wäge de staatleche Schuele und dr Verwaltig s Französische als gwoonti Umgangssprooch komplet usbreitet, und die alte Mundarte het me praktisch ganz ufgää.

Der Gauchat het emol imene Ufsatz drvo gschribe, wien er uf ere Reise is Nöieburgische dütlech gmerkt het, ass es mit em Patois nümm wyt här isch. Früener sig’s no so gsi, ass er im Nöieburger Jura doo und döört Lüüt troffe heig, wo no s Patois rede. Jetz aber verzelt er i sim Pricht La dernière page de l’histoire du Patois à La Chaux-de-Fonds, wien em ane 1901 gar niemer me i dere Stadt het chönen Uskumpft über dr ehemolig Dialäkt vo dört gä. Me heig sech grad no dra erinneret, ass der Ami Huguenin eine vo de letschte Verfächter vo dr Mundart gsi sig es halbs Joorhundert früener; dää het ane 1857 en Mundartverein z La Chaux-de-Fonds gründet, das isch der Cercle du Sapin, wo’s au hüt no git, aber nümmen as Sproochgselschaft, sondern eifach als prominänte stedtische Kulturverein.[12] Der Gauchat het gseh, ass me bi däm sine Mitgliider nume no Französisch gredet het. Im alte Vereinsprotokoll het er glääse, wie scho anne 1865 chuum me öper vo de Vereinsmitgliider s Patois richtig chönne het, drum het me dozmol d Statute nöi gschribe und die früeneri Regle, bi de Versamlige törf me nume Mundart rede, eifach abgschafft.[13]

Sid em nüünzääte Joorhundert bruucht men i der Linguischtik nach em Vorschlaag vom iteliänische Sproochforscher Graziadio Isaia Ascoli als Name für die grösseri Sproochfamilie, wo die meischte Wälschschwiizer Dialäkt e Deil dervo sind, der nöi Begriff «Frankoprovenzalischi Sprooch». Eine vo de beschte Kenner vo der Weschtschwiizer Mundartlandschaft isch der Gauchat dank em grosse Wörterbuech worde, won er ufbout het.

der Gauchat und s Wälschschwiizer Mundartwörterbuech[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Scho 1888 het er als Romanistikstudänt mit sim Lehrer, em Heinrich Morf, drüber gredt, wie’s wär, es nöis grosses Dialäktprojäkt z mache, wo me nach em Vorbild vom schwiizerdüütsche Wörterbuech «Idiotikon» au die verschidene, so ganz underschidleche Weschtschwiizer Mundarte würd dokumäntiere. Uf em chlyne Ruum vo dene baar Kantöön sind im nüünzääte Joorhundert no Räschte vo ganz underschidleche regionale Sproochforme läbig gsi. Im Kanton Jura isch es öppis vo der alte Sprooch vo der Freigrafschaft, won e regionali Variante vo der französische Langue d’oil isch. I de andere Kantöön vo Gämf bis is Wallis ufe sind s vil verschideni Dialäkt vom Frankoprovenzalische. Alli die sind em starche Truk vo der normierte und offizielle französische Sprooch vo Paris nümme gwachse gsi und vo dere an Rand drückt worde, gwüssi Mundarte grad i de Stedt sind scho verschwunde gsi. Uf der andere Syte het men aber i der Wälschschwiiz wider divärsi regionali Französischforme gfunde, wo meh oder weniger vom klassische Französisch abwyche und wo für d Linguischtik au öpis härgää, wie me no wird gseh.

Em Morf het d Idee für so nes Projäkt zuegseit. Er het em Gauchat ghulfe mit däm Plan vom ene wälsche Wörterbuech. Und dää het au bi de Germanischte vom Idiotikon, em Friedrich Staub (1826–1896) und em Ludwig Tobler (1827–1895), offeni Tüüre gfunde.

Jetz isch s no trum ggange, für s ufwändige Projäkt s Gält ufztrybe; so isch der jung Gauchat schynts grad diräkt zum Bundesroot ggange. Er het mit em Bundesroot Karl Schenk, wo s Departemänt vom Innere gleitet het, em Emil Welti vom Poscht- und Ysebahndepartemänt und em Numa Droz, wo au e Nöieburger gsi isch und doo s Äiggnössischen Ussedepartemänt gha het, gredt. Und drufabe het ane 1898 au d Versamlig vo de Bildigsdiräktoore vo de wälsche Kantöön z Nöieburg d Idee ufgnoo und pschlosse, em Bundesroot es Subväntzionsgsuech für s Glossaire des patois de la Suisse romande z schicke. D Landesregierig isch druuf ygschtige, und so het anne 1899 s Wörterbuechprojäkt mit äiggnössischer und kantonaler Hilf ofiziell chönnen afoo. Dr Gauchat isch dr erscht Diräkter und Redakter woorde.

Zum sech fachlech breit abstütze het me die bedüütende Romanischte vo Paris yglade, der Gaston Paris und der Jules Gilliéron (1854–1926),[14] wo sälber au vom Jurafuess cho isch, vo La Neuveville. Si möchte doch der wüsseschaftlech Plan für s Glossaire kritisch aluege un durlüüchte, het me se gfrogt; und ihri Stimm het em junge Schwiizer Projäkt guet too. Und so het d Redaktooregruppe chönnen afoo. E sind der Gauchat, der Jules Jeanjaquet un der Ernest Tappolet gsi. Der Gauchat het z Züri gschaffet, der Jeanjaquet as Archivar z Nöieburg un der Tappolet z Basel as Profässer für Romanischi Filology. S Büro vom Glossaire mit allem gsamlete Material isch bim Scheffredakter gsi, am Afang z Züri im Büro vom Gauchat, und vo 1902 bis 1907 z Bärn und derno wider z Züri; es baar Schrybchreft het d Redakzioon agstelt zum d Koreschpondänz und d Dokumäntazioon z pflääge.

Auf für s Glossaire het me die verschidene sproochwüsseschaftleche Methoden übernoo, wie me se scho vo anderne Lexikonprojäkt könnt het:

  • d Patois-Literatur sueche und dureluege
  • sproochwüsseschaftlechi Schrifte uswärte; dr Gauchat het öpe d Schrift vom Louis Gignoux über d Sprooch vo de Winzer grüempt.[15]
  • alti Dokumänt i de Archyv dureluege, wo i der Mundart gschribe sind oder wo Dialäktwörter drin vorchöme
  • die früenere, regionale Patois-Wörterbüecher i de Kantöön zämeträäge und uuswärte
  • i gwüssnen Ortschafte sälber diräkt mit de Lüüt go rede und by-ne d Wörter und d Uussprooch uufnää
  • mit ere Umfroog – ere Enquête – bi dene Gwäärslüüt sistematisch dr Wortschatz im ganze Arbetsgebiet ufnää.

Bi der sproochgeografische Laag vo der Romandie am öschtleche Rand vom französische Sproochruum isch derzue ane no die psunderi Uufgab cho, au di regionale volchssproochleche französeschi Wörter und Uusdrück ufzschrybe: Me het ne Provincialismes romands oder äänlech gseit. Die regionalfranzösische Forme ghöre zum diferänzierte Bild vo der Sproochlandschaft vom modärne Französisch, wo i vilne Regioone vo der wältwyte Francophonie e diatopische Sproochgebruuch mit ere Standardsprooch und regionale und soziale Umgangssprooche kännt. D Dialäktoloogin Dorothée Aquino, wo a der Uni Nöieburg un bim GPSR schaffet, het agluegt, wie me früener i der Schwiiz über die sproochleche Forme dänkt het, und si het usegfunde, wie der Gauchat zerscht au no vo der alti Meinig prägt gsi isch, s Français fédéral sig eigentlech eifach e schlächti Variante vom Französische und es heig huuffe Wörter, wo d Pädagooge müesse bekämpfe – me het früener sogar vo «cacologies» (uf Düütsch: «Schlächtwörter») gredt.[16][17] Mit der Zyt isch der Gauchat, wie d Aquino prichtet, druuf cho, ass s Regionalfranzösisch e sproochlechi Varietät isch, wo zu der ganze Sproochgschicht ghört; me cha jo au vil vo dene Forme i de Wärch vo Schwiizer Schriftsteller läse. Der Lexikograaf vom Nöieburger Patois William Pierrehumbert (1882–1940) het zeigt, ass es vil Mundartwörter git, wo i de grosse französische Dictionnaire fähle,[18] und so gseht me, dass die ganzi romanischi Sproochgschicht vil rycher isch as me chönt meine, wemme numme d Standardsprooche aluegt. Der Gauchat het die Sichtwys übernoo, und er het spöter sogar emol gseit, die eltere didaktische Schrifte gäge die regionali Sprooch sigen am Änd für s GPSR e ganz e gueti Kwelle füre Wortschatz vom Patois gsi.[19] Bim nöie Dictionnaire suisse romand DSR[20] un dr Panfrankofoone Wörterdatebank,[21] wo d Aquino un der Andres Kristol au mitmache, het me das alles denn uufgnoo.[22]

Jetz aber zrugg zu de Afäng vom GPSR. Uf d Gründer vom Glossaire het also e grossi Arbet gwartet. 25 Joor lang sind die Fachlüüt – näbe de pruefleche Uufgabe a ihrne Arbeitsstelle – i allne Wälschschwiizer Regioone, vo Gämf bis uf Pruntrut und im Wallis bis is Eifischtal uf vilne Fahrte go mit de Lüüt rede. Ysebahne het’s nume i de Tääler unde gha, und nid i jedes Dorf isch e Strooss ggange; so sind deil Reise sicher rächt schwirig gsi und me het z Fuess vil Zyt bruucht derfüür. D Redaktoore sind im Land usse go luege, wär no guet Patois redt, noch Wörter i de regionale Dialäkt über d Arbet und im Huus go froge und hän agfange s wüsseschaftleche Material für das grosse Lexikon samle. Wo sech zeigt het, ass im Kanton Friburg fasch nume der Patois vom Greyerzerland guet bekannt gsi isch, derfür d Sprooch vom Seebezirk so guet wie gar nit, isch der Gauchat äxtra mol dörthii gange und het für d Gmeind Stäffis grad sälber es nöis lokals Wörterbuech zämegstellt.

Mit em Netz vo Gwäärslüüt i alne Regioone het me denn sistematisch chöne die sproochwüsseschaftlech bedütende Sache dokumäntiere. Die grossi Enquête, wo me drmit uf schriftlechem Wääg i allne Mundartregioone vo der «Romandie» für s Glossaire e lexikalische, grammatikalische und e foneetische Schatz zämetreit het, isch für d Redakzioon es ganz es wärtvolls und praktischs Wärchzüüg gsi. Und es isch au höchschti Zyt gsi für die Umfroog; me het grad i de meischte Regioone no es bar Informante gfunde, im Ganzen öppe vierhundert, und dr Gauchat het mol gseit, öppe achzg vo dene «patoisants» sige für s Wörterbuech psunders gueti Kwelle gsi, so wie im Trienttaal im undere Wallis der Denis Coquoz. Elf Johr lang het d Redakzioon jetz all Monet dene Persone mit dr Boscht Froogeböge oder Notizcharte gschickt, eis ums andere sind Mundartwörter zu gwüssne Sachgebiet oder sroochleche Eigeheite gfrogt gsi. Eis vo de erschte grosse Wärch, wo s Glossaire mit däm Material useprocht het, sind d «Tableaux Phonétiques des Patois suisses romands» gsi. Do drfür isch vo 1904 bis 1907 no en eigeti Umfroog verschickt worde, mit öppe föifhundert Wörter.

Es isch de Sproochforscher au wichtigs gsi z luege, wie sech d Lüüt mit der Sprooch i dr Landschaft orientiere. Mit ere bsundere Kampagne het d Redakzioon die mundartleche Orts- und Fluernäme zämetreit. I de alte frankoprovänzalische Näme für Dörfer, Fälder und d Naturlandschaft, und au für d Alpweide und Bärge vom Jura und i den Alpe cha me no meh über d Gschicht vo de alte Wörter usefinde weder das, wo i der Umgangssprooch no läbig gsi isch. Zu vilnen Ortsnäme bringe d Bänd vom Glossaire denn sogar eigeti Artikel.[23]

Wo d Redakzioon mit em Mundartwörterbuech uf em guete Wääg gsi isch, het si scho gly en eigete Zytschrift usegää, s Bulletin du Glossaire des Patois de la Suisse romande. Do drin het me vier mol im Joor drvo chönne läse, wie s em Projäkt ggangen isch, was für Erfolg und Probleem d Redakzioon gha het, was me für inträssanti Wortgschichte und sproochlechi Dokumänt i de Regioone gfunde het, und immer wider au vo volchskundleche Sache, wo me bi dr Arbet am Lexikon druuf cho isch. Das Bulletin isch vo 1902 bis 1915 usecho. Der Gauchat het anne 1902 im Vorwort zu dr erschte Nummere e Bytrag Nos Patois romands gschribe. Er seit dört drin, was me vo däm Projäkt dörfi erwarte, un er foot so aa – do jetz is Schwiizerdüütschen übertreit:[24]

«D Patois vo der Wälschschwiiz sind zwöituusig Joor lang guet gsi für s Volch i de Bärge zum vo sine Gedanke rede. Es tschuderet eim wemme dänkt dass alls, wo die kreativi Arbet i zwänzg Joorhundert mit dere Sprooch häreprocht het, jetz i so churzer Zyt eifach verschwindet…»[25]

Und er verzelt wyters, wie’s i de Regioone um d Dialäkt stoot, zu sim Heimetkanton seit er: «Hüt het der Kanton Nöieburg de Patois komplett ufgää. Är isch däm sin radikalschti Find gsi, und drfüür isch er no grüemt worde, wil er statt däm s guete Französisch – le bon français – redi. Im Bärgbezirk, wo sech d Zytinduschtry am beschte ygläbt het, het me der Dialäkt am grüntlechschten abgschafft.»[26] Öpen i de 1920er Joor sin do die letschte Nöieburger Patoisants gstorbe. Mit em Patois sigs i der ganze Wälschschwiiz nümm wyt här, seit dr Gauchat: «Il végète dans le canton de Vaud, il est déjà fort entamé dans le canton de Genève, il perd tous les jours du terrain dans les cantons catholiques: Fribourg, Berne et le Valais. A la fin de ce nouveau siècle il n'y en aura plus trace!»

Zmingscht die pessimistischi Vermuetig am Schluss isch übertrybe gsi: s zwänzigschte Joorhundert het de doch nit mit allne wälsche Mundarte ganz ufgruumet;[27] es bar Räschte vo de alte Patois sind sogar no am Afang vom 21. Joorhundert doo, ämel im Greyerzerland und i teil Walliser Täler, bsunders z Evolène, wo s no Lüüt git, wo der Dialäkt verstön und sogar no rede.[28] Besser stoot s no im iteliänischen Augschttal, wo die frankoprovenzalischi Sprooch no zimli läbig isch. Und es isch denn, wo der Louis Gauchat scho nümme gläbt het, au in andere Gägete zun ere kulturelle Gägebewegig cho, me het do und dört i dr zwöite Helfti vom 20. Joorhundert agfange Kulturgselschafte gründe, ass die alti Sprooch und s Bruuchtum, wo drmit verbunden isch, nit ganz vergässe goot; öpe d Walliser Patoisgselschaft Lè Partichiou vo Crans-Montana und d Greyerzer Musiggruppe Cœr des armalyérs de la Grevire. Und es git sit 2004 en Organisazioon füre ganz internazional Berych vom Frankoprovänzalische, dr Verein Arpitania – Aliance culturèla arpitana;[29] wo sit 2012 z Prilly bi Lausanne sogar en Radiosänder i dere Sprooch, s Radiô Arpitania. het. Das alles het der Louis Gauchat nümmen erläbt, und vilech au chuum öpis vo der nöierer Mundartliteratur. Von es bar Schriftsteller wie em Friburger Joseph Yerly (1896–1961) git’s jüngeri Wärch und Theaterstück im Patois, 1985 isch sogar s erschte Mol en Oopere i der Friburger Mundart uf d Büüni cho, Le Chèkrè dou tsandèlê vom Nicolas Kolly; und sid 1956 findet all Joor s internazionale Fäscht vo dr frankoprovänzalische Kultur statt.

Derno chunt der Louis Gauchat i däm Ufsatz druuf, für was die dringendi Arbet am «Glossaire» dänkt sig: «S Studium vom Patois und algemein d Dialäktology isch bsunders guet derfür zum üüs d Augen ufztue und üs z zeige was d Gheimnis vo der Sproochgschicht sind.»[30] Es sig für nes Wörterbuech guet, der Gschicht vo de Wörter bis zrugg zu de erschte sprochleche Wurzle wo me drfür Zügnis cha finde no z goo, das isch d Methode vo der Etimology; und wenn me d Gschicht vo de Wörter im Patois aluegi, so hälfi das au d Wörter vom hütige Französische besser z verstoo.

Er verglycht d Arbet am Patois-Wörterbuech mit der Uufgab vo der Dänkmolpfleeg: «Wenn es Boudänkmol halt muess verschwinde, so macht men alls zum wenigschtens d Erinnerig dra für die spötere Generazione z bewahre. Me macht Fotine dervo. Und so isch es au gsi, wo me dra dänkt het, s «Glossaire vo de wälsche Patois» z mache. Es goot nid drum, e Norm für d Sprooch ufzstelle wie s öppe der Dictionnaire vo der Académie française, und es isch au nid eifach numen es Verzeichnis vo kurioose Wörter und spezielle Redensarte. S «Glossaire» wird ganz eifach s möglechscht getröie Abbild und halt derby au grad der Grabschtei vo üsne wälsche Patois sy!» Uf Französisch het das bim Gauchat so töönt: «Le Glossaire sera tout simplement l'image aussi fidèle que possible, en même temps que la pierre funéraire de nos patois romands.» Und er seit wyters: «Uf dä Schtei wird me schrybe: “Do lyt d Sprooch wo üsi Vorfahre dermit wäred zwänzg Joorhundert gseit hän was si tänke. Es isch e grobi Sprooch gsi mit ihrne Fääler, aber sie isch für die Lüüt guet gnue gsi. Und si isch ne am Härze gläge und si hän gwünscht ass men ere es Dänkmol widmet.” Me wird gseh, ass aller Gattig Chrüüter um dä Gedänkschtei ume wachse, und d Pflanzekuntler wärde cho und öppis dervo günne, und si wärde’s undersueche und dervo vilech Sache usefinde, wo für d Wüsseschaft vo der Mönschheit öppis wärt isch.»

Zu Gauchat’s Läbzyte isch scho e riisige sproochleche Grundstock zämecho, wo de spötere Fachlüüt vo der Wörterbuechredakzioon im ganze 20. Joorhundert vil tue gää het; und au no im 21. Joorhundert wird dra wytergschaffet. Sid 1924 sind drno die trukte Bänd vo däm Wörterbuech z Nöieburg usechoo, die erschte also no under em Gauchat. Sid 2018 chame d Artikel vom Glossaire, wo scho fertig sind, au online im Internet lääse.[31] S Institut vom Glossaire isch 1942 uf Bärn und 1955 uf Lausanne cho und vo dört 1972 uf Nöieburg, wos sid 2008 e Deil vo der Uni isch.[32]

Zämenarbet und Würkig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

1907 het d Bündner Rätoromanischgsellschaft Societad Retorumantscha der Louis Gauchat als bekante Expärte vo der romanistische Lexikografy i der Schwiiz yglade zum bim wüsseschaftleche Byrot vo ihrem Wörterbuech, em Dicziunari Rumantsch Grischun, mitzmache. Das grosse bünderromanische Projäkt isch fasch glychzytig entstande wie s Glossaire; der Robert von Planta het 1899 agfange mit der Idee. 1904 het d Società retorumantscha s Patronat derfo übernoo, und si het dr Zürcher Profässer Gauchat agfrogt zum de Redakter Florian Melcher und Chasper Pult cho z hälfe. 35 Joor lang isch der Nöieburger i däm Gremium aktiv gsi.

Z Züri het der Gauchat 1913 zäme mit em Germanistikprofässer Albert Baachme und em Robert von Planta s sproochwüsseschaftleche Dokumäntazionsprojäkt Fonogrammarchyv Züri gründet, wo doo die modärni Technik vom Fonograaf bruucht het zum s erschte Mol vo de Sprooche nid numme d Umschrift, sondern au d Luut originalgetröi feschtzhalte. S Zürcher Archyv isch nach dämm z Wien s zwöite setige Projäkt gsi z Öiropa. Es het under dr Leitig vom Otto Gröger und sine Nochfolger Bischpiil vo de Mundarte i der ganze Schwiiz mit verschidene Doonträäger lo ufnää.

Der Gauchat het mit Fachkollege i dr Schwiiz und im Ussland korrespondiert, öppe mit em Öschtrycher Sproochwüsseschaftler Hugo Schuchardt.[33] Zäme mit der Uni und de Middelschuele vo Gämf het er Lehrmittel füre Französischunderricht erarbeitet. Vo der Uni Gämf het er derno anne 1926 der Eeredokter übercho. Und im Ussland het me d Arbetswys vom Glossaire ufgnoo, wie der Jakob Jud i sim Artikel über s Läbenswärch vom Gauchat schribt. D Methode vom Wälschschwiizer Wörterbuech isch auf bim Wörterbuech vo der kataloonische Sprooch zum Zuug cho.[34]

Bi de Fachkollege und Schüeler vom Gauchat sind d Uufgabe, wo der bedütend Romanischt nümme gläbt het, i guete Händ gsi. I die Filologischi Kommission vom Dicziunari Rumantsch Grischun isch jetz, wo dr Gauchat gfäält het, dr Paul Scheurmeier cho. Und bim Glossaire het dr Karl Jaberg 1942 d Leitig übernoo.

I der Zytschrift Annalas da la Societad Retorumantscha het der Bündner Romanischt Andrea Schorta füre Louis Gauchat anne 1944 uf Romanisch en feine und gnaue Nochruef gschribe; er brichtet dört vo däm siner Leischtig für s bündnerromanische Wörterbuech und au für s romanische Institut vo de Uni Züri und als Lehrer vo Studänte vom Rätormanische, und drzue vom private Läbe und de Inträsse vom Gauchat; es sig immer guet gsi mit em vilsytige Dialäktoloog, wo s Bündnerland guet känt heig, besseri Lösige bi de Frooge vom DRG z diskutiere, er heig vil vo de Schwiizer Romanischte prägt und au von es bar Schüeler lo Dissertazioonen über s Rätoromanische schrybe,[35][36] Der Schorta seit, me heig am beschte gmerkt, wie bim Louis Gauchat e fürnäme Charakter und s stränge wüsseschaftleche Dänke zämebasse, wil er der Arbet und de Ideeè vo Fachkollege und Schüeler mit grossem Reschpäkt begägnet sig.[37]

Schrifte (Uswahl)[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Etude sur les Ranz des vaches Fribourgeois. In: Programm der Zürcher Kantonsschule, 1899, S. 37–46.
  • zäme mit em Heinrich Kehrli: Il canzoniere provenzale H. In: Studi di filologia romanza, 5, 1891, S. 341–568.
  • Les poésies conservées par des chansonniers français. In: Romania, 22, 1893, S. 364–404.
  • Gibt es Mundartgrenzen? In: ASNS 111, 1904, S. 365–403.
  • L’unité phonétique dans le patois d’une commune, In: Aus romanischen Sprachen und Literaturen. Festschrift Heinrich Morf, Halle an d. Saale 1905, S. 175–232.
  • Sprachgeschichte eines Alpenüberganges (Furka-Oberalp). In: ASNS 117, 1906, S. 345–361.
  • Langue et patois de la Suisse romande. In: Dictionnaire géographique de la Suisse, Neuchâtel 1907.
  • Lazarillo de Tormes und die Anfänge des spanischen Schelmenromans. In: ASNS 129, 1912, S. 430–444.
  • Glossaire des patois de la suisse romande. Notice historique. In: Bulletin du Glossaire, XIII, 1914, S. 3-30.
  • Grammaire et lexicographie des patois de la Suisse romande: Bibliographie analytique. Nöieburg 1916.
  • Les noms de lieux et de personnes de la Suisse romande: Bibliographie analytique. Nöieburg 1919.
  • Mit em Jules Jeanjaquet: Bibliographie linguistique de la Suisse romande. 1920.

Literatur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Andres Kristol: Gauchat, Louis. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz.
  • Franz Fankhauser, Jakob Jud: Festschrift Louis Gauchat zu seinem 60. Geburtstage. Suurländer Verlag, Aarau 1926.
  • Andres Kristol: Louis Gauchat. In: H. Stammerjohann: Lexicon grammaticorum, Tübingen 1996, S. 328–329.
  • Andres Kristol: Louis Gauchat. In: Les linguistes suisses et la variation linguistique. Basel/Tübingen 1997, S. 101–114.
  • In memoriam: Louis Gauchat, 12. Januar 1866 – 22. August 1942. In: Vox Romanica, 7, 1943–1944, S. 349-353.
  • Andrea Schorta: Prof. Dr. Louis Gauchat. In: Annalas da la Societad Retorumantscha, 58, 1944, S. 135–140.
  • Jakob Jud: Professor Louis Gauchat 12. Januar 1866 bis 22. August 1942. In: Universität Zürich. Bericht über das akademische Jahr 1942/43, S.64–66.
  • Anne-Marguerite Frýba-Reber: Philologie et linguistique romanes. Institutionnalisation des disciplines dans les universités suisses (1872-1945). Leuven 2013.
  • Dorothée Aquino: Aux origines du Glossaire des patois de la Suisse romande. Idéologies des fondateurs et contexte de production de l’œuvre.
  • Jakob Wüest: Louis Gauchat (1866–1942). In: Jakob Wüest: Les linguistes suisses et la variation linguistique. Actes d’un colloque organisé à l’occasion de centenaire du Séminaire des langues romanes de l’Université de Zurich. Basel 1997, S. 101–114.

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Wikisource Louis Gauchat im dütschsprochige Wikisource

Fuessnoote[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Marianne Rolle: Dompierre (FR). In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz.
  2. dr Louis Gauchat im historische Vorläsigsverzeichnis vo der Uni Züri
  3. Anne-Marguerite Frýba-Reber: Philologie et linguistique romanes. Institutionnalisation des disciplines dans les universités suisses (1872-1945). Leuven 2013.
  4. Ricarda Liver: Jud, Jakob. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz.
  5. E gnaui Besprächig vo dr Feschtschrift Gauchat isch i dr Zytschrift Romania, 1928, S. 527–529, z finde.
  6. Max Pfister: Franz Fankhauser 1883–1959. In: Vox Romanica, 18, 1959, S. 379–387.
  7. Andrea Schorta: Paul Scheuermeier 1888–1973. In: Vox Romanica, 33, 1974, S. 365–373.
  8. Pierre Gauchat, der Graphiker. Ausstellung vom 23. Januar bis 28. Februar 1960, Helmhaus Zürich, Kunstgewerbemuseum Zürich 1960.
  9. Jürgen Lang: Sprache im Raum. Zu den theoretischen Grundlagen der Mundartforschung, unter Berücksichtigung des Rätoromanischen und Leonesischen. Tübingen 1982, S. 206.
  10. Walther von Wartburg, Gustav Ineichen: Einführung in Problematik und Methodik der Sprachwissenschaft. Tübingen 1970, S. 32.
  11. Gerald Bernhard, Heidi Siller-Ruggaldier: Sprache im Raum. Raum in der Sprache. Akten der sprachwissenschaftlichen Sektion des Deutschen Italianistentages in Bochum, 23.-25. März 2006. Peter Lang 2008, S. 97.
  12. Cercle du Sapin uf chaux-de-fonds.ch/musees
  13. Louis Gauchat: La dernière page de l’histoire du Patois à La Chaux-de-Fonds. In: Bulletin du Glossaire des patois de la Suisse romande, 1, 1902, S. 46–55.
  14. Matteo Pedroni: Gilliéron, Jules. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz.
  15. Louis Gignoux: La terminologie du vigneron dans les patois de la Suisse romande. In: Zeitschrift für romanische Philologie, 26, 1902, S. 129–168.
  16. Charles de la Harpe: Recueil de locutions vicieuses les plus usitées que l’on doit éviter dans le langage et remarques à ce sujet. Lausanne 1843.
  17. Dorothée Aquino-Weber, Sara Cotelli, Christel Nissille: Les recueils de cacologies du XIXe siècle en Suisse romande, entre description et proscription. In: Vox Romanica, 70, 2011, S.. 219-243.
  18. William Pierrehumbert: Dictionnaire historique du parler Neuchâtelois et Suisse Romand. Neuchâtel 1926.
  19. Dorothée Aquino-Weber: Panorama de la Déscription des diatopismes du Français de Suisse Romande de 1691 à nos jour. uf unine.ch
  20. Pierre Knecht, André Thibault: Dictionnaire Suisse Romand. Particularités lexicales du français contemporain. Carouge 2004.
  21. Base de données lexicographiques panfrancophone (BDLP) uf bdlp.org
  22. Lueg au: Andres Kristol: Une francophonie polycentrique: Lexicographie différentielle et légitimité des français régionaux. In: Yan Greub, André Thibault (Usegäber): Dialectologie et étymologie galloromanes. Mélanges en l’honneur de l’éméritat de Jean-Paul Chauveau. Strasbourg 2014, S. 275-290.
  23. Lueg für d Namensforschig im Wallis: Iwar Werlen: Zur Geschichte der Walliser Orts- und Flurnamenkunde. In: Vallesia, LXVII, 2012, S. 269–291.
  24. Louis Gauchat: Nos patois romands. In: Bulletin du Glossaire des patois de la Suisse romande, 1, 1902, S. 11-13, 14-16, 20-24.
  25. Em Gauchat sin französisch Orignaltext: «L’histoire de nos patois romands a subi le contrecoup de l’histoire nationale. Une langue qui a servi pendant deux mille ns à exprimer les pensées d’un peuple montagnard s’éteint en soixante ans! On ne peut pas s’empêcher de frémir qu’un travail de vingt siècles puisse se perdre en si peu de temps.»
  26. Em Gauchat sin französisch Tegscht: «Aujourd'hui le canton de Neuchàtel a complètement abandonné le patois. Il en a été l'ennemi le plus radical et en a été récompensé par la réputation qu'il s’est faite de parler le bon français. Le district de la montagne, où l'industrie horlogère s'est le mieux acclimatée, s'est plus radicalement débarrassé du dialecte que par exemple la contrée plutôt agricole du Val-de-Ruz. A la montagne on a vu le patois s'en aller en 40 ou 50 ans. Une génération s'est mise à parler français aux enfants. Ceux-ci, qui entendaient les vieux jacasser entre eux, comprenaient encore le patois sans le parler; pour la troisième génération le dialecte était déjà devenu inintelligible, une espèce de langue secrète, dont les vieux se servaient lorsqu’ils ne voulaient pas âtre compris. …»
  27. Wulf Müller: Zur Sprachgeschichte der Suisse romande. In: Schweizerdeutsches Wörterbuch. Schweizerisches Idiotikon. Bericht über das Jahr 2002. [Zürich] 2003, S. 11–24. (Digitalisat).
  28. Raphaël Maître, Marinette Matthey: Le patois d’Evolène, dernier dialecte francoprovençal parlé et transmis en Suisse. In: Jean-Michel Éloy (Useg.): Des langues collatérales. Problèmes linguistiques, sociolinguistique et glottopolitiques de la proximité linguistique. Actes du colloque international réuni à Amiens, du 21 au 24 novembre 2001. L’Harmattan, Paris 2004, S. 375–390.
  29. Aliance Culturèla Arpitana
  30. uf Französisch: «L'étude des patois ou la dialectologie est particulièrement apte à nous ouvrir les yeux et à nous dévoiler les secrets du développement linguistique.»
  31. Website, wo me s GPSR chan online abfrööge.
  32. Historique du GPSR uf unine.ch
  33. Frank-Rutger Hausmann: Die Korrespondenz zwischen Louis Gauchat und Hugo Schuchardt. In: Bernhard Hurch: Hugo Schuchardt Archiv, 2007.
  34. Jakob Jud: Professor Louis Gauchat 12. Januar 1866 bis 22. August 1942. In: Universität Zürich. Bericht über das akademische Jahr 1942/43, S.64–66.
  35. Martin Lutta: Der Dialekt von Bergün und seine Stellung innerhalb der rätoromanischen Mundarten Graubündens. Halle/Saale 1923.
  36. Raymond Vieli: Die Terminologie der Mühle in Romanisch-Bünden. Chur 1927.
  37. Andrea Schorta: Prof. Dr. Louis Gauchat. In: Annalas da la Società retorumantscha, 1944, S. 140. «Ma bain la piu bella cumprova per la stretta uniun cha nöblezza da caracter e conscienza scientifica avaivan fat in sia persunalità ais il respet ch’el ha demuossà per la lavur, per las nouvas ideas ed ils nouvs plans da seis collegas e scolars.»