Obergoms

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Zur Navigation springen Zur Suche springen
Obergoms
Wappe vo Obergoms
Basisdate
Staat: Schwiiz
Kanton: Wallis (VS)
Bezirk: Gomsw
BFS-Nr.: 6076i1f3f4
Poschtleitzahl: 3988 Obergesteln
3988 Ulrichen
3999 Belvedere (Furka)
3999 Gletsch
3999 Grimsel Passhöhe
3999 Oberwald
Koordinate: 669790 / 15374946.5313988.3483191366Koordinaten: 46° 31′ 53″ N, 8° 20′ 54″ O; CH1903: 669790 / 153749
Höchi: 1'366 m ü. M.
Flächi: 155.60 km²
Iiwohner: 662 (31. Dezämber 2017)[1]
Website: www.obergoms.ch
Gletsch

Gletsch

Charte

Fähler: Uugiltigi Koordinate in dr Zyyle 40: s sin nume Zahle erlaubt

w

Obergoms isch e Munizipalgmeind im Bezirk Goms im Kanton Wallis.

D Gmeind isch ane 2009 entstande, wo di früenere Gmainde Ulriche, Obergeschtele und Oberwaald zämegleit worde sind. Das het d Bevölcherig eso am 25. November 2007 in Abschtimmige pschlosse. Im Taal ligt unden a Obergoms d Gmeind Goms.

Geografii[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Gmeind Obergoms liit im oberschte Deil vom Wallis im Taal vom Rottu. I dr Gmeind isch dr Afang vo de Bärgstroosse übere Furkapass uf Andermatt im Kanton Uri, über d Grimsle uf Meiringe im Kanton Bärn und übere Nufene uf Airolo im Tessiin.

Vo dr Nufenestrooss us goot e Wäg zum Griespass, wo nume z Fuess und als Soumpfad cha pruucht wärde. Dört drüber chunt me is Ryysstaal zu de Walserdörfer vom Pomatt.

Ganz zoberscht liit dr Rottugletscher im höche Bärgtaal zwüschem Massiv mid em Dammastock und em Rhonestock im Oschte und dr Bärgreie vom Tieralplistock im Weschte.

D Bärge im Norde vo Obergoms heisse Gärstehörner, Sidelehorn, Aargraat/Telleregraat und Geschinerstock.

D Bärge uf dr Oscht- und dr Südsite, deils uf dr Sproochgränze zum Iteliäänische, sind s Gross Furkahorn, s Chly Furkahorn, dr Blaubärg, d Muttehörner, d Saashörner, dr Wytewasserestock, dr Pizzo Rotondo, s Chüebodehorn, dr Poncione di Manio, dr Pizzo Nero, dr Pizzo Gallino, s Mittaghorn, s Galmihorn, dr Nufenestock, s Bättelmatthorn, dr Corno Cieco und d Merezebachschije.

Ortsteil[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Oberwaald[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Z Oberwaald chunt dr Rottu dur es steils Felsetobel i s flache Taal abe, wo d Dörfer vom Goms ligge. Bim Baanhof vo Oberrwaald foot d Bärgstreki vo dr Ysebaan a, wo uf Gletsch und zum Scheiteldunnel vo dr Furka ufe goot. Ane 1915 isch die Linie bout worde. Sid em 1982i faare d Züg vo dr Matterhorn-Gottert-Baan vo Oberwaald dur e Furkabaasisdunnel is Urseretaal dure. Es hed dört au Züg zum d Auto druf z verlade. Über Gletsch und dr ober Dunnel faare sid 2010 d Züg vo dr Furka-Dampfbaan uf Realp.[2]

Oberwald isch im ene Dokumänt vo 1386 s erschte Mool erwäänt mid dr Schrybwys «de superiore valde».

Ulriche[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Bi Ulriche isch es ane 1211 zu m ene grosse Kampf zwüsche de Truppe vom Herzog vo Zääringe und de Walliser cho.

Z Ulriche zweige d Nufenestroos is Tessiin und dr Fuesswäg übere Griespass vom Rottutaal ab.

Obergeschtele[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Das Dorf isch in ere Schrift vo 1322 mid dr Schrybwys «de castellione» s erschte Mool erwäänt.

Im 17. und 18. Joorhundert hend Lauine es baar Mol s Dorf preicht und vil Hüüser beschädiget. Ane 1868 sind di meischte Hüüser bim ene Grossbrand zerschtört worde. Für de Kanton hend derno dr Ingscheniöör Ernest von Stockealper (1838–1919) und dr Architäkt Joseph de Kalbermatten (1840–1920) s Dorf nöi plant.

Z Obergeschtele hed men e Boum gfunde, wo schynts dr eltischt vo dr Schwiiz isch. Es isch e Lärche, wo öppe 1500 Joor alt dörfd sy.[3]

Gletsch[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Oberhalb vo Oberwaald liit dr Ort Gletsch, wo me zu de Ortsbilder von nationaler Bedüütig i dr Schwiiz zellt. D Hüüser sind a dr Chrüzig zu de Passstroosse uf d Grimsle und d Furka.

Im 19. Joorhundert isch dr gross Rottugletscher no fasch bis zu de Hüüser vo Gletsch abe cho.

Es het sid em 19. Joorhundert s grosse Hotäll Glacier du Rhône, wo dr Franz Seiler (1827–1865) i de 1850er Joore bout hed,[4] und noch derby isch dr Baanhof vo Gletsch. Höch obe n a dr Passstrooss uf d Furka isch bim Rottugletscher s Hotel Belvédère. Im Obergoms erinneret me sech no hüt an Psuech vo dr änglische Chönigin Victoria im Augschte ane 1868 z Gletsch.[5]

Iwoner[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Quella: Bundesamt für Statistik 2005[6]

Jaar 1850 1860 1870 1880 1888 1900 1910 1920
Ulrichen 247 280 250 245 201 233 223 212
Obergesteln 249 265 253 272 247 242 222 204
Oberwald 280 326 273 321 265 240 208 217
Jaar 1930 1941 1950 1960 1970 1980 1990 2000
Ulrichen 203 242 248 217 226 198 219 221
Obergesteln 189 208 240 251 208 205 197 195
Oberwald 221 263 321 309 227 447 252 260

Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 11,8 % glägu.[7]

Religion[ändere | Quälltäxt bearbeite]

88,6 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 3,6 % evangelisch-reformierti.[7]

Politik[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Dr Ggmeindspresident va Obergoms ischt dr Christian Imsand (Stant Oktober 2017).

Spraach und Tialäkt[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu Iwonru 95,4 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 0,3 % Franzeesisch, 0,7 % Talienisch und 3,6 % anneri Spraache.[7]

Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Obergoms gcheert zen eschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.

Bilder vo Obergoms[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Architektur und anderi Kulturgüeter vo Obergoms[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • d Alaage vo dr Dampfbaan Furka-Bärgstreki
  • d Wandmoolereie im Beihuus z Obergeschtele
  • d Chappele vo dr häilige Anna z Ulriche
  • d Chappele vom Sankt Christof z Oberwaald
  • d Heilig-Chüüz-Chile z Oberwaald
  • d Niklaus-Chile z Ulriche
  • d Seiler-Hotäll z Gletsch
  • s Hotäll Belvedere
  • d Windreeder bim Griessee
  • d Stellig vo dr Feschtigsartillerii bi Galehütte
  • dr Ladstäg, en Brugg im Eginetaal bi Ulriche

Literatur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Walter Ruppen: Gletsch. In: Die Kunstdenkmäler der Schweiz, Bd. 64: Das Obergoms, Bd. 1. Basel 1976, Siite 151–155.
  • Mark Andreas Seiler: Ein Gletscher – ein Hotel – eine Familie. Horizonte einer Walliser Hoteliersdynastie. Vischp 2012.

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Commons: Obergoms – Sammlig vo Multimediadateie

Amerkige[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Ständige und nichtständige Wohnbevölkerung nach Jahr, Kanton, Bezirk, Gemeinde, Bevölkerungstyp und Geschlecht (Ständige Wohnbevölkerung). In: bfs.admin.ch. Bundesamt für Statistik (BFS), 2018-08-31. Abgrüeft am 2018-09-30.
  2. Bewahren > Geschichte uf de Website vom Veräin vo dr Dampfbaan über d Furka-Bärgstreggi
  3. ? (Site cha nüme abgrüeft wärde; Suche im Webarchiv)[1] [2] Vorlage:Toter Link/www.swissinfo.org uf swissinfo.org vom 19. September 2007
  4. Geschichte uf de Website vom Hotäl Glacier du Rhône
  5. Peter Arengo-Jones: Queen Victoria in Switzerland. London 1995, Site 95.
  6. Bundesamt für Statistik: Eidgenössische Volkszählung 2000: Bevölkerungsentwicklung der Gemeinden 1850–2000. Bern 2005 (Online uf bfs.admin.ch, Date im Aahang)
  7. 7,0 7,1 7,2 Bundesamt für Statistik: Regionalporträts 2012: Kennzahlen aller Gemeinden, Mai 2012