Englische Sprache

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy

Dr Artikel „Englische Sprache“ isch für d’bsunders glungeni Artikel vorgschlage worre. E Wikipedianer meint, dass dä Artikel e bsunders gueti Arbet isch un mer ne cha empfehle. Du chasch dyni Meinig dezue uf dr Kandidate-Syte kundgä un abstimme.

Di änglischi Schproch isch e Schproch, wo us England kunnt, hüt abr unter anderem z Großbritannie, Südafrika, Nordamerika, Auschtralie und Neuseeland gschwätzt wird.
Si isch di meischt gredeti Sproch uf de Wält, s Hochchinesisch dägägä isch di meischt gredeti Muetersproch uf de Wält.
S Änglisch wird i vile Länder als erschti Fremdsproch ide Schuele gleert, si isch au di ofiziell Sproch vo de meischte internationale Organisatione. S Änglisch gilt als Wältsproch.
D Schproch ghört zu de germanische Sproche, und zwor zält si wie s Holländische und au s Dütsche zu dr Westgermanische Gruppe.

Dr änglisch Wortschatz hät allerdings extrem vill latinisch-romanischi und grichischi Lehn- und Fremdwörter. Di germanische Wörter sin hauptsächlich Strukturwörter un Wörter fer d Alldagssproch, degege dominiert i de Fachsproche s Latinisch un Griechisch.

Inhaltsverzeichnis 1 Verbreitung 1.1 Muettersproch 1.2 Amtssproch 2 Phonologi 2.1 Konsonante 2.1.1 Allophone 2.2 Vokäl 2.2.1 Australischs Änglisch 2.2.2 Allophone 3 Orthographi 4 Sprachwüsseschaftlichi Iiordnig 5 Wortschatz 5.1 Erschti Lehnwörter 5.2 De skandinavisch Yfluss 5.3 De französisch Yfluss 5.4 Dr Yfluss vo dr Renaissance 5.5 Entlehnige vum Zitalter vo de Entdeckige 5.6 Neieri Entwigglig 5.7 Wortschöpfige 6 Paralelle im Änglische un im Oberrhiinalemannische 6.1 Grammatik 6.2 Alemannisch as Hilf zum Änglisch lehre 7 Dialäkt 7.1 Moderni Dialäkt 7.1.1 Singlish 7.2 Traditioneli Dialäkt vo England 7.2.1 Nordänglischi Dialäkt 7.2.2 Zentral- un Südänglischi Dialäkt 8 Gschicht 8.1 Altänglisch 8.1.1 Yfluss vo andri Sproche 8.1.1.1 Cheltischi Spure 8.1.1.2 Latiinisch 8.1.1.3 Skandinavischi Yflüss 8.1.2 Syntax 8.1.3 Dialäkt 8.1.4 Byspiil 9 Literatür/Quelle 10 Netzgleicher 10.1 Wikimedia-Brojäkt in änglischer Sproch

[ändere] Verbreitung

Änglisch wird vo über 380 Millione ^[1] Mänsche als Muettersproch gsproche. Es konkurriert mit em Spanische um de zweite Platz nooch em Mandarin-Chinesische als meischtgsprocheni Muettersproch (über 860 Millione).

Wenn allerdings näbe Muetter- au Fremdspröchler zählt werre (vo 470 Millione bis über e Milliard Sprächer ^[2][3]; je nooch däm was für e Kompetenz gmesse wird), no isch Änglisch warschynts uf Platz 1 vor Mandarin-Chinesisch. Falls mer d zahlrychi Variante vum Chinesische als ei Sproch betrachtet het Chinesisch allerdings trotzdäm no meh Sprächer.

[ändere] Muettersproch

S Änglisch het ufwärts vo 380 Millione Muetterspröchler, wo uf alli Erdeil verdeilt sin. In denne sibe Länder het Änglisch über 1 Million Muetterspröchler:

	Land	Aazahl vo Muettersprochler
1	USA	215 Millione [4]
2	Grossbritanie	58,2 Millione [5]
3	Kanada	17,7 Millione [6]
4	Australie	15 Millione [7]
5	Irland	3,8 Millione [5]
6	Südafrika	3,7 [8]
7	Neuseeland	3,2 Millione (Schätzig) [9]

Usserdäm finde sich i Länder wie Jamaika oder Nigeria Millione vo Sprächer vo Kreolesproche, wo ufem Änglische basiere.

[ändere] Amtssproch

Änglisch isch i de folgende Staate d einzigi oder eini vo de offizielle Amtsproche. Imene Deil vo denne Länder isch es d Sproch vo dr Mehrheit, vor allem i dr Karibik, i andri e Minderheitssproch (z.B Singapur). Imene grosse Deil isch es als Muettersproch numme unternere chlyne Gruppe verbreitet, dominiert aber als Verchehrsproch (z.B Indie). Usserdäm isch Änglisch zum Byspiil i de USA numme de facto d Amtssproch vum Bund, un nüt offiziel.

Amerika Antigua un Barbuda Barbados Belize Dominica Guyana Grenada Jamaika Kanada St. Kitts un Nevis St. Lucia St. Vincent un d Grenadine Bahamas Trinidad un Tobago Vereinigti Staate

Europa Malta Irland Grossbritannie un Nordirland Asie Indie Pakischtan Philippine Singapur Afrika Botsuana Kamerun Ghana Kenia Lesotho

Liberia Madagaskar Malawi Mauritius Namibia Nigeria Ruanda Seychellen Sierra Leone Südafrika Sudan Swasiland Gambia Uganda Sambia Simbabwe

Ozeanie Auschtralie Papua-Neuguinea Neuseeland Fidschi Salomone Föderiert Staate vo Mikronesie Vanuatu Kiribati Marshallinsle Palau Nauru Niue Tokelau

Usserdäm isch es i diversi Überseeterritorie vo Grossbritanie un de USA d Amtssproch; z Hong Kong isch es ebefalls e Amtssproch.

Englisch isch au no Amtsschproch vo dr Europäischa Union, da Afrikanischa Union, da Organisation vo Amerikanische Staate und vo da Vereinta Nationa.

[ändere] Phonologi

[ändere] Konsonante

S'Änglische het meischtens 24 Konsonante, im schottische Änglisch un i Teile vum Süde un Oschte vum amerikanische Änglisch gits ein meh. Aasunschte isch s'Änglisch bim Konsonantismus zimli eiheitlich, d'Unterschid zwüsche de Dialäkt zeige sich ersch bi de Vokäl.

	Bilabial	Labio- dental	Labio- velar	Dental	Alveolar	Post- alveolar	Palatal	Velar	Glottal
Verschlussluut	p  b				t  d			k  g
Affrikat						tʃ  dʒ
Nasal	m				n			ŋ
Frikativ		f  v		θ  ð	s  z	ʃ  ʒ			h
Approximant			ʍ¹  w		ɹ		j
Lateraler Approximant					l

1. Numme no im schottische Änglisch un i Teile vum Süde un Oschte vo de USA.

[ändere] Allophone

D'wichtigschte Konsonante-Allophone (e Ussprochvariante vumene Luut) im Änglische sin:

• Aschpiration: Am Silbeaafang werre d'stimmlose Verschlussluut (/p/, /t/ un /k/) behuucht ussgsproche, usser noocheme /s/. So isch s'/p/ in pot ([pʰɒt]; „Topf“) nüt mit däm in spot ([spɒt]; „Flecke“) identisch; s'erschti isch wie im Alemannisch „bhalte“ un s'zweiti wie des in „öppis“. Am End vumene Wort sin /p t k/ au mangmol behuucht.
• Nooch de behuuchte Konsonante sin Approximante (/l ɹ w j/) stimmlos, z. B. in "play", wo s /l/ stimmlos isch.
• Helles un dunkles l: Am Silbeaafang wird s'l „hell“ ([l]) ussgsproche, i dr Silbekoda aber „dunkel“ (velarisiert, [ɫ]), z. B. long ([lɔŋ]; „lang“), aber tall ([tʰɔɫ]; „gross“).
• Dentale Assimilation: Alveolare Konsonante (n, t, d, s un z) werre dentalisiert (zwüsche de Zähn) usgsproche, wenn nooch ihne en dentaler Luut chunt, z. B. tenth ([tʰɛn̪θ]; „zehnte“).
• Rundig: vor grundeti Vokäl werre Konsonante mit grundeti Lippe ussgsproche; z.B two ([tʷuw]; „zwei“). D'postalveolare Konsonante un s'r werre ällewell grundet ussgsproche, z.B right ([ɹʷajt); „rächts, richtig“) oder shine ([ʃʷajn]; „schiine“).
• Palatalisierig: Voreme Vordervokal werre d'velare Plosive (IPA: /k/ un /g/) wyter vorne im Mund usgsproche wie sunscht: key ([k̟ʰij]; „Schlüssel“), aber cold ([kʰowɫd]; „chalt“)
• “yod coalescence“: D'Konsonantekombinatione /tj/, /dj/, /sj/ un /zj/ falle i de allermeischte Dialäkt als [tʃ], dʒ], [ʃ] un [ʒ] zämme. So wird z.B “Did you?“ meischtens nüt als [dɪdjuw] sundern als [dɪdʒuw] usgsproche. En hüüfiger Fähler vo Fremdsprochler isch, dass d'“yod coalescence“ nüt usgfüert wird, was sich oft künschlich un gstellzt aahört.
• “Tapping/flapping“: Im nordamerikanische un australische Änglisch werre /t/ un /d/ am Aafang vunere unbetonte Silbe, voreme Vokal zumene "tap": [ɾ]. D Kombination /nt/ wird i dr glychi Umgebig zumene nasalierte tap, z.B "winter": [wɪɾ̃ɚ]. Dodurch höre sich Wörter wie "rider" un "writer" oder "winter" un "winner" fascht glych aa. Die Ussproch isch eis vo de hörbarschte Merchmool vum nordamerikanische Änglisch: [lɛɾɚ] (letter), [bʌɾɚ] (butter) oder [lejɾɚ] (later; unte als Audiodatei).

• Glottisschlag: Im britische Änglisch wird /t/ un zum Deil au /p/ un /k/ zwüsche Vokäl un am Wortende vumene Glottisschlag ([ʔ]) begleitet oder sogar ganz ersetzt, z. B. [sɪʔti] (city).

[ändere] Vokäl

S'Änglische isch für syn relativ grosses Vokälinventar bekannt, d'Aazahl vo de Vokäl cha vo 9 Monophthong un 5 Diphthong (Kanadischs Änglisch) bis züe 12 Monophthong un 8 Diphthong (Received Pronounciation vum britische Änglisch) variiere. Zum Verglych het s'Alemannische zwüsche 24 Monophthong un 10 Diphthong (z.B Züridütsch) un 12 Monophthong un 7 Diphthong (z.B Baseldytsch un andri Dialäkt wo entrundet sin).

Es folgt s'Vokälinventar vo de drei wichtigschte Dialäkt vum Änglische (Received Pronounciation – Britischs Änglisch, General American – Amerikanischs Änglisch un Australischs Änglisch). Es unterscheidet sich lycht dodurch, dass verschidni Vokäl nüt überall erhalte sin un dass d'gnaui Ussproch oft lycht andersch isch.

Received Pronounciation isch d'Standard Ussproch vo Grossbritannie un wird oft au als BCC English bezeichnet, es ähnelt am meischte dr Ussproch vum Süde vo England. Mit General American isch d'Ussproch vum Änglische gmeint wo im Weschte un im Zentrum vo de USA gsproche wird un oft als "US-Änglisch" schlechthi aagsehe wird. D'Dialäkt vum Oschte un Süde vo de USA unterscheide sich wiiderrum starch vum General American.

RP het 12 Vokäl un 8 Diphthong (zwei Vokäl in einere Silbe); im General American fähle zwei vo denne Vokäl, bi viilne Sprächer fähle au drei; usserdäm het GA numme 5 Diphthong.

Vokäl vum Änglische
(Vokäl wo numme im RP vorchömme in Chlammre)

	Vorne	Zentral	Hinte
Gschlosse	i		u
Fascht-gschlosse	ɪ		ʊ
Halbgschlosse		(ɜ)
Mittel	ɛ	ə	ɔ¹
Halboffe	æ	ʌ	(ɒ)
Offe			ɑ

1. Bi viilene Sprächer vo GA mit /ɑ/ verschmolze).

• /i/: beat, see
  

  
• /u/: boot, view
  

  
• /ɪ/: bit, ring
  

  
• /ʊ/: put, good
  

  
• /ɜ/: purr, heard; im General American isch de Vokal e Schwa.
• /ɛ/: bet, bread
  

  
• /ə/: paper, open
  

  
• /ɔ/: jaw, caught; bi viilene Sprächer vum General American isch de Vokal mit /ɑ/ zämmegfalle.
  

  
• /æ/: bat, land
  

  
• /ʌ/: but, love
  

  
• /ɒ/: pot, box; im General American mit /ɑ/ zämmegfalle.
• /ɑ/: palm, father; im General American zum Deil au /æ/.
  

  

Diphthong

D'Diphthong vum RP falle in drei Gruppe:

• Diphthong wo miteme gschlossene Vokäl aafange un miteme offene Vokäl ufhöre:
  • /aɪ̯/ write, my
    

    
  • /aʊ̯/ cow, house
    

    
  • /ɔɪ̯/ boy, noise
    

    
• Diphthong wo miteme mittlere Vokäl aafange un emene offene Vokäl ufhöre:
  • /eɪ̯/ pay, made
    

    
  • /oʊ̯/ boat, low
    

    
• Dipthong wo vumene Vokäl zumene Schwa übergönn; die Diphthong sin historisch durch de Verluscht vum r entstande (nüt im General American).
  • /ɪə̯/ beer, here
  • /ɛə̯/ bare, hair
  • /ʊə̯/ cure, mural; de Diphthong isch hüt sälte.

[ändere] Australischs Änglisch

S'australischi Änglisch unterscheidet sich bi de Vokäl starch vum reschtliche Änglisch. Zwar sin d'Aazahl vo de Vokäl un d'Wörter wo si vorchömme meischtens glych, aber d'gnaui Ussproch isch zum Deil radikal verschide:

Vokäl vum Australische Änglisch

	Vorne	Zentral	Hinte
Gschlosse	i	ʉ
Fascht-gschlosse	ɪ		ʊ
Halbgschlosse	e	ɜ	o
Mittel	ɛ	ə	ɔ
Halboffe		ʌ
Offe	a

Vergliche mitem reschtliche Änglisch zeige sich mehreri Unterschiid:

• Dr Vokal /u/ (z. B. food) wird zentraler usgsproche als /ʉ/ (hört sich meh wie en alemannischs "ü" aa).
• Alli Vokäl wo nüt scho gschlosse sin, werre gschlossener (wyter obe im Mund) usgsproche wie sunscht. Dr Vokal /ɑ/ (z. B. "palm") wird ganz vorne ussgsproche (IPA: /a/), /æ/ (z.B "pat") wird züe /ɛ/ un ɛ (z. B. "pet") züe /e/. Bi de Hintervokäl wird /ɒ/ (z. B. "cloth") als [ɔ] usgsproche, un /ɔ/ (z. B. "thought") wird züe /o/.

Diphthong

• Dr Dipthong /ej/ (z. B. "late"), wird offener (wyter unte im Mund) usgsproche un als [ʌɪ̯] oder [æɪ̯] transkribiert.
• Dr Diphthong /aɪ̯/ (z. B. "bite") wird wyter hinte usgsproche: [ɑe̯].
• Dr Diphthong /aʊ̯/ (z. B. "house") wird gschlossener usgsproche: [æʊ̯].
• Dr Dipthong vo "goat" (IPA: /oʊ̯/) wird zur bessre Unterscheidig vo /o/ ("thought") zentraler usgsproche: [əʉ̯].
• D'Diphthong wo durch de Abfall vum -r entstande sin, sin glych wie bi dr Received Pronounciation, mit einer Usnahm: /ɛə̯/ (z.B "hair") isch en Monophthong: [e].

[ändere] Allophone

Im Änglische hen d'Vokäl verschidni Allophon (d'Vokäl verändre sich je nooch Umgebig). D'Allophoni isch zwar hörbar, wird aber nüt bwusst wahrgnumme.

Lengi

• D'Vokäl /i/, /u/, /ɜ/, /ɔ/ un /ɑ/ sin inere gschlosseni Silbe voreme stimmlose Konsonant e weng lenger wie d'reschtliche Vokäl ([iˑ], [uˑ], [ɜˑ], [ɔˑ] un [ɑˑ]). Voreme stimmhafte Konsonant oder inere offeni Silbe (also überall sunscht) sin si no emol lenger: [iː], [uː], [ɜː], [ɔː] un [ɑː].
• Voreme stimmhafte Konsonant sin au d'reschtliche Vokäl (bis uf de Schwa) lenger wie sunscht: [ɪˑ], [ʊˑ], [ɛˑ], [æˑ], [ʌˑ] un [ɒˑ].
  • Byspiil: bit un bid:

• D'Diphthong sin voreme stimmhafte Konsonant oder inere offeni Silbe au lenger: [aˑɪ̯], [aˑʊ̯], [ɔˑɪ̯], [eˑɪ̯] un [oˑʊ̯].
  • Byspiil: write un ride

Nasalität

Vor, nooch oder zwüscheme nasale Konsonant (/m/, /n/ un /ŋ/) sin d'Vokäl nasalisiert, allerdings weniger starch wie z.B d'Nasalvokäl im Französische oder Schwebische.

• Bi moon (Mo) z. B. isch dr Vokal starch nasaliert: [mũːn].

• Bi z. B. long (lang) isch dr Vokal e weng weniger nasaliert: [lɔ̃ːŋ].

[ändere] Orthographi

S Änglische het, wie au s Französisch, en extrem starch historisch-etymologischi Schribig. Mer weiss also bin eme gschribene Wort nit gli, wie mer's schwätze sott.
Nöii Fremdwörter oder au Nämme werre in dr Regel in dr gliche Schribig wie in dr Ursprungssproch ybernumme, aber deno nooch einere vu dr zahlriiche Konventione fer d'Vokalussproch gsproche. Vorallem aber au änglischi Erbwörter werre ällewell no wie im 15. Johrhundert vor dr Früeneuänglischi Vokalverschiebig gschribe. Durch des un dutzendi vo andri Luutverschiebige isch d'änglischi Orthographi numme no für öberen durchsichtig, wo mit dr Gschicht vum Änglische vertraut isch.

Säll het dr gross Vordeil, dass mer bispilswis als Franzos oder als Dytscher e Text in ere änglische Fachsproch rächt schnell läse un versto cha, wil d'Fachwörter fast glich gschribe werre (un d'Ussproch fers Verständnis vum Text zweitrangig isch). Im Gegesatz dezue isch d'Schribig z. B. vu Polnisch oder Italienisch starch an dr Ussproch orientiert. Des macht's im e Fremdsprochler praktisch umöglich, gmeinsami Fremdwörter als sonigi z'erchenne un dr Text dur eifachs Yberfliege in sinem Sinn z'erfasse.

Dr grossi Noochdeil vo derre Orthographi isch, dass s'Erlerne vo dr änglischi Rächtschrybig sälbscht für Muettersprochler nummi durch Uswändiglehre vo praktisch jedem Wort möglich isch. So schrybt dr Mario Pei vo dr Universität vo Colombia:

„In spanisch- oder italienischsprochigi Länder isch dr Prozess schrybe z'lerne nooch spöteschtens zwoo Johr ume un drno wird d'Schuelzit für andri Fächer verwändet. In änglischsprochigi Länder duuret de Prozess d'acht Johr i dr Grundschuel, d'viir Johr ufem Gymnasium, wird oft i dr Uni no emol ufgrollt, un isch ällewell no nüt ganz ume wenn e Student syni Doktorarbeit gmacht het.“ ^[10].

Us däm Grund wird scho syt längrem e Rächtschrybreform vum Änglische vorgschlage. Dr Benjamin Franklin (Erfinder, un einer vo de Gründigsväter vo de USA) het z. B. e radikal vereifachti Schrybig vorgschlage, gnau wie dr Noah Webster, wo aber numme winzigi Ändrige het chönne durchsetze, wie z. B. dass im amerikanische Änglisch s' u vo Wörter wie colour abgschafft worre isch.

E Reform un Vereifachig isch allerdings us mehreri Gründ nüt ohni wytres durchzfüere:

• D'Viilfalt vo Akzent im Änglische. So wär z. B. für Ängländer, Auschtralier un viili Amerikaner nüt logisch, wiiso stork (Storch) un stalk (noochgeischtre) verschide gschrybe werre, wyl si bi stork kei –r usspreche. Ähnlich wäre Schotte, Neuseeländer un Neuengländer irritiert, wenn whine un wine plötzlich glych gschrybe werre, oder Kanadier chönnte nüt noochvollziehe, wiiso caught un cot nüt mitem glyche Vokal gschrybe würde. Lueg dezüe au do: English Accents and their Implications for Spelling Reform
• Durch e Orthographi, wo sich an dr Ussproch orientiert, wäre viili Wörter, wo zwar glych usgsproche, aber andersch gschrybe werre, zue Homonyme; des Argumänt wird allerdings dodurch relativiert, dass Wörter wie lead wo glych gschrybe werre unterschidlichi Bedütige chönne ha (je nooch Ussproch "Blei" oder "füere"). Wenn Wörter wie pear (Birne), pair (paar), pare (glych uf) glych gschrybe werre däte, wäri d'Bedütig gnauso wie mit lead durch de Kontext dütlich ^[11].
• Etymologischi Gründ (lueg obe).
• D'Umstellig uf e neui Rächtschrybig wär logistisch chuum z'bewältige un dät s'Läse vo dr gsamte bisherige änglische Literatur unmöglich mache.
• Selbscht wenn en Kompromiss möglich wäri, gits im änglische Sprochruum kei Autorität wie z. B. d’Académie française oder de Duden wo d'Reform chönnt durchsetze.

Us denne Gründ gilt d'Durchfüerig vunere Rächtschrybreform im Änglische als usgschlosse.

[ändere] Sprachwüsseschaftlichi Iiordnig

S Änglisch ghört zu dä Indogermanischä Sprache, wo eigetli sehr starch flektierendi Merkmal händ, aber s Änglische isch trotzdem e schwach flektierendi Sprach, das bedütet, dass si nöd so fescht dekliniert und konjugiert wi bispiilswiis s Dütsche oder s Latiinische. Nähmed mer bispiilswiis die normal Konjugation im Präsens vo reguläre Värbe: s einzige, wo da konjugiärt wird, isch di dritt Pärson Singular, und zwar durs ahänkä vo -s: I walk – she walks. Au d Nomina wärded fascht nöd dekliniärt, de Plural wird im Normalfall au dur -s bildät: the dog – the dogs.
De Artikel wird nöd gross veränderet, de bestimmt Artikäl the blibt immer glich (wobii d'Ussprooch variiere cha: [ðə] voor-e-me Konsonant un ðiː voor-e-me Vokal), de unbestimmt lutet entweder a wänn s Nome mit me Konsonant aafangt, odär an, wänns en Vokal isch.

[ändere] Wortschatz

Dr Wortschatz vum Änglische zeichnet sich durch e grossi Aazaal vo Lehnwörter us andri Sprooche us. Wege dem wird in dr Volchslinguistik mängmool in Froog gstellt, ob s Änglische überhaupt e germanischi Sprooch isch; stattdesse chunt es aageblich vum Latiinische. Dass die Vermuetig falsch isch, zeigt sich allerdings doodurch, dass de Grundwortschatz sälber germanisch prägt isch. Doodezue ghöre näbe alltäglichi Wörter wie mother, father, daughter, house, water, rain, storm, winter oder food un Grundverbe wie be, live, drink, eat, make, speak, walk, sleep au d gsamte Strukturwörter vo dr Grammatik wie the, it, me, you, he, she, and, to, who, what usw.

D germanische Wurzle vum Änglisch zeige sich, wemmer verschidni Wörter ussem Alltag mit denne us andri germanischi Sprooche verglycht (Wörter, wo numme sälte us andri Sprooche entlehnt werde):

Änglisch	Alemannisch	Dütsch	Dänisch	Swedisch	Friesisch
hand	Hand	Hand	hand	hand	hân
boat	Boot	Boot	båd	båt	boat
apple	Apfel	Apfel	æble	äpple	apel
mother	Muetter	Mutter	moder	moder	mem
house	Huus	Haus	hus	hus	hus
cow	Chue	Kuh	ko	ko	ko
snow	Schnee	Schnee	sne	snö	snie
dream	Traum	Traum	drøm	dröm	dream
good	guet	gut	god	god	gód
green	grüen	grün	grøn	grön	grien

So hen vo de hundert hüfigschte Wörter alli ihre Ursprung im germanische Altänglisch, un vo de tuusig hüüfigschte immerhy noo über 80%. Unter de 2000 hüüfigschte Wörter het allerdings numme noo uugfäär es Drittel syn Ursprung im Altänglische, fascht d Hälfti sin doo Wörter, wo ussem Französische in s Änglische cho sin ^[12].

Zämmesetzig vum änglische Wortschatz^[13]

Beriich	Germanisch	Französisch	Latiinisch	Sunschtigi
1000 hüüfigschti	83%	11%	2%	4%
2000 hüüfigschti	34%	46%	11%	9%
3000 hüüfigschti	29%	45%	14%	11%
4000 hüüfigschti	27%	47%	17%	11%

In dr Regel sin d Alltagswörter also germanisch, de Wortschatz vo de Fachsprooche allerdings bestoot us französischi, vorallem aber latiinischi un griechischi Lehnwörter. Des gilt allerdings nüt für alli Fachsprooche. So het de Fachwortschatz vo mangi Beruef wie z. B. de Mechaniker e starchi Tendenz us germanischi Wurzle eigni Wörter z bilde.

Freili findet sich e Deil Paralelle numme in mangi germanischi Sprooche. So finde sich zwüschem Alemannische un em Änglische Kognate (gmeinsami Erbwörter) wie:

Änglisch	ditschi Standardsproch	Oberrhiinalemannisch	ditschi Standardsproch	vermueteti Beziähig
wet	nass; feucht; Nässe	Wetti	Nässe durch ausgelaufenes Wasser	stammverwandt
knife	em dt. no Kneip/Kneif/kneipf (Messer zum Beschneiden der Sohlen und Absätze)	Gnibbe (Gniwwe)	stumpfes Messer	stammverwandt
look	schauen	luege	schauen	stammverwandt
delve	graben	dälbe (dälwe)	graben	stammverwandt
lift	hochheben	lubfe	hochheben	stammverwandt
listen	zuhören	loose (= hochalem.)	zuhören	stammverwandt
giggle	kichern	giigele (gickele)	kichern	stammverwandt
meadow (vo Altänglisch mædwe)	Wiese	Matte	Wiese	stammverwandt
yell	schreien	vergellschtere	Angst machen	stammverwandt
turnip	Rübe; weiße Rübe	Dornipp (Dirrlips)	Fütterrübe	Lehnwort
anyway	trotzdem, in jedem Fall	änewäg (einewäg)	trotzdem	Zuefall?
always	immer	alwäg (allewäg)	jedenfalls	Zuefall?

[ändere] Erschti Lehnwörter

Scho bevor d Angelsaggse uf dr Insel aacho sin, hen si Wörter usem Latiinische übernoo gha, d meischte vo denne Wörter finde sich deswege in äänlicher Form au in de andre germanische Sprooche. Doodezue ghöre street (alem. Stroos, vo lat. strada), cheese (alem. Chääs, lat. caseus) oder wine (alem. Wy, lat. vinum).

Us dr Sprooch vo de keltische Urywohner vo England sin numme ganz wenigi Wörter in s Änglische übernoo wore, so z. B. bin, cradle, curse oder cross. Des hängt warschynts demit zämme, dass d Brittanier un ihri Sprooch als unterworfnes Volch kei hoche soziale Stellewärt gha hen.

Mit dr Chrischtianisierig vo de Angelsaggse sin uugfäär 400 neui Wörter ussem Latiinische in s Änglisch cho, wo allerdings numme noo en Deil devo hüt noo bruucht wird. Dezue ghöre abbot (Abt, lat. abbas, altäng. abbod), candle (Cherz, lat. candela, altäng. candel), church (Chilch, lat. cyriacum, altäng. cyrice), devil (Teifel, lat. diabolus, altäng. deofol), nun (Nonne, lat. nonna, altäng. nunne) oder priest (Prieschter, lat. presbyter, altäng. preost).

Im 10. Joorhundert sin durch d Glehrte in de Chlöschter wytri latiinischi Wörter in d Sprooch ygange, so z. B. plant, purple, radish, history, paper, school, fever, polite, un Verbe wie describe, discuss oder translate; d meischte vo denne Wörter sin hüt fescht in de Alltagswortschatz integriert ^[14]. Viile Wörter, wo vum Latiinische in s Änglisch cho sin, hen d Römer sälber ussem Griechische überno. So goot school über s Latiinisch schola uf s Altgriechisch scholeion zrugg.

[ändere] De skandinavisch Yfluss

De erschti grossi Yfluss uf de änglische Wortschatz isch allerdings de vum Altnordische, wo vo de Wikinger gsproche wore isch, wo England im spöte 8. Joorhundert mit Beitezüg heimgsuecht hen un in dr zweite Hälfti vum 9. Joorhundert schliessli en Grossdeil vo England erobret un bsiidelt hen. Es wird vermuetet, dass s Altänglisch un s Altnordische sich noo äänlich gnue gsi sin, dass sich beidi Gruppe hen chönne verständige un usserdäm im Alltag mitenand verkehrt hen. Deswege fällt bi de skandinavische Lehnwörter au bsunders uf, dass es meischt Alltagswörter sin ^[15]. Verbe wie ill, take, hit oder die, Grundnahrigsmittel wie bread un eggs un sogar d Pronome they, them un their chömme ussem Skandinavische.

Andri Wörter mit skandinavischem Ursprung sin bag, cake, flat, law, knife, skin, sky un wrong, alles Wörter ussem alltägliche Grundwortschatz. Zum Deil sin sogar etymologisch verwandti Wörter, wo es im Änglische scho gää het, entlehnt wore. Doodezue ghöre shirt (altänglisch) un skirt (skandinavisch), beids het im Germanische ursprüngli „churzes Gwand” bedütet.

[ändere] De französisch Yfluss

Mit dr Erobrig vo England durch de normännischi Herzog Wilhelm de Eroberer im Joor 1066 het sich d Entwigglig vo dr änglische Sprooch un vor allem em Wortschatz massgeblich verändret. Durch d Erobrig isch s Französisch bis zum Änd vum 13. Joorhundert d Sprooch vo dr gsellschaftliche Elite wore. Doodurch het sich de Wortschatz vum Änglische grundlegend verändret: er isch vumene homogene, germanische Wortschatz zumene gmischt germanisch-romanische Wortschatz wore. So sin im Altänglische bloss 3% vo de Wörter Lehnwörter gsi, bis zum 15. Joorhundert allerdings scho 25% ^[16].

In de 200 Joor nooch dr Erobrig sin noo relativ wenigi französischi Wörter in s Änglische überno wore, uugfäär 900 sin vor 1250 bekannt ^[17]. Doodezue ghöre zum Byspil air, beauty, danger, feast, flower, jealous, judge, liquor, peace, soil oder story. Dr Grossdeil vo de Wörter isch warschynts ersch in d Änglische Sprooch überno wore, wo d Oberschicht aagfange het Änglisch als Muettersprooch z rede, un debi ihre französische Fachwortschatz mit übernoo het ^[18].

Bi viilene französische Lehnwörter vorem 13. Joorhundert cha mer erkenne, dass si ussem normänische Dialäkt vum Französische, wo d Erobrer gsproche hen, übernoo wore sin. So hen viili änglischi Wörter dört de normänisch Diphthong ei, wo im Französisch vo Zentralfrankriich oi ussgsproche un gschriibe wore isch: prey, strait oder veil zum Byspil vo Normänisch preie, estreit un veile, statt Zentralfranzösisch proie, étroit un voile. En wytres Byspil sin Wörter, wo mit /ga/ un /ka/ aafange, wo im Zentralfranzösische zue /ʒ/ un /ʃ/ verschobe gsi sin. So findet mer im Änglische d normänischi Ussproch in Wörter wie garden oder catch, statt Zentralfranzösisch jardin un chasser ^[19].

In mangi Fäll isch s glych Wort in normänischer un zentralfranzösischer Ussproch zweimool mit verschidnigi Bedütige übernoo wore: ward (nor.) un guard (frz.) oder warranty un guarantee ^[20]. Dr Grossdeil vo de französische Lehnwörter isch allerdings noochem 13. Joorhundert ussem zentralfranzösisch Dialäkt vo un um Paris ume überno wore ^[21].

De Yfluss vum Französische het mehreri Themeberych erfasst. So findet mer französischi Wörter im Wortschatz für d Verwaltig: court, crown, people, country, duke, empire, parliament, tax, em religiöse: baptism, cardinal, cathedral, prayer, religion, virgin, em Militär: arms, army, battle, defend, enemy, soldier, dr Chleidig: button, boots, coat, fashion, dress, robe, dr Kunscht: art, dance, literature, music, colour, paint, dr Bildig: anatomy, medicine, noun, geometry, un em Heim: blanket, ceiling, curtain, cushion, towel.

Oft isch e französischs Wort übernoo wore un s germanische Wort, wo e äänlichi Bedütig gha het, isch bybhalte wore. In so Fäll wird s französisch Wort in dr Regel in formeleri Stilebene bruucht, d germanische Wörter sin degäge alltäglicher un heimeliger: „A person who falls into the water has far better chances of being rescued by shouting Help! Help! rather than Aid! Aid! or Assistance! Assistance! And, as Simeon Potter says, ‘We feel more at ease after getting a hearty welcome than after being granted a cordial reception'.“ ^[22].

Intressant isch d Entwigglig bi Tiername. In dr Regel isch s Wort für s Tier sälber e germanischs Erbwort: calf, deer, ox, pig, d Wörter für s Fleisch vum Tier hen allerdings en französische Ursprung: veal, venison, beef, pork. Es wird oft aagno, dass des doodruf zruggzfüere isch, dass d Tier vo de änglischsproochige Buure ufzoge wore, s Fleisch denoo aber für d französischsproochige Adlige vorgsänne gsi isch. Luut em R. W. Burchfield isch des allerdings e hartnäckigi Legende, im Mittelalter hätte d Wörter d glychi Bedütig gha un syge ersch im 18. Joorhundert uf s Tier bzw uf s Fleisch bschränkt wore ^[23].

De starchi Yfluss vum Französische zeigt sich sogar in dr Morphologi vum Änglische. Französischi Morphem chönne aa germanischi Wörter aaghängt were un umgekehrt. So finde sich französischi Lehnwörter mit germanische Suffix wie beauti-ful, faith-less, gentle-ness, ungrac-ious, gentle-man, colour-less, oder cheer-ful, un au französischi Affix aa germanischi Wörter wie in talk-ative oder unknow-able.

[ändere] Dr Yfluss vo dr Renaissance

Durch de Yfluss vo dr Renaissance isch de änglisch Wortschatz nooemool starch aagwaggse. D bildeti Schicht het in derre Zit als Deil vunere Usbildig au Latiinisch un Griechisch glehrt, un bim Übersetze vo Teggscht in s Änglische oft Wörter lieber übernoo statt neii z bilde. Statt französischi Wörter sin jetz ab em 16. Joorhundert meh un meh latiinischi un altgriechischi Wörter in de Wortschatz ufgno wore. S Französisch het trotzdäm en grosse Yfluss bhalte, vorallem im Militärische un dr Medizin (anatomy, muscle), aber au Alltagswörter wie invite oder enter sin zu dere Zit übernoo wore ^[24].

Bi vilene Wörter isch freili nüt ganz sicher, ob si ussem Französische, diräkt ussem Griechische oder ussem Latiinische entlehnt wore sin, wyl viili latiinischi Wörter sälber ussem Griechische stamme.

Durch d verschidnige Schichte vo Entlehnige gits hüt oft mehreri Wörter mit äänlicher Bedütig, wo aber uss verschidnigi Sprooche stamme. Byspil defür sin ask (altänglisch), question (französisch) un interrogate (latiinisch), oder rise (altänglisch), mount (französisch), ascend (latiinisch).

Au uf d Morphologi hen s Latiinisch un s Griechisch en grosse Yfluss gha, so sin Suffix wie –ence, -ancy, oder -ia, -ium, -ious un -ate un Prefix wie post-, sub- un super- hüt Deil vo dr produktive Morphologi vum Änglische, des heisst si chönne aa andri Wörter (au germanischi) aaghängt were zume neii Wörter bilde.

Usser latiinischi un griechischi Wörter sin aber au Wörter us andri Sprooche in s Änglisch cho. Ussem Holländische sin vorallem Alltagswörter wie pickle, yacht, rant, trigger, bully, cookie, crap, gin, kid, booze, scoop oder track cho. Ussem Italienische sin Wörter ussem kulturelle Berych cho, vorallem uss dr Musik, wie piano, duet oder opera, aber au Wörter wie architecture oder balcony.

Was uffällt, isch dass ussem Holländische, wo wie s Änglisch e germanischi Sprooch isch, Subschtantiv wie au Verbe entlehnt wore sin, us Sprooche wie em Italienische, Spanische oder Portugiesische allerdings fascht numme Subschtantiv ^[25].

[ändere] Entlehnige vum Zitalter vo de Entdeckige

Durch d Erkundig un Kolonialisierig vo Amerika durch d Europäer sin noo emool bsunders vili Wörter in s Änglische cho. En Grossdeil devo chömme ussem Spanische oder Portugiesische, sin aber vo denne Sprooche zum Deil sälber us Sprooche vo de Urywohner übernoo wore. Doo dezue ghöre zum Byspil Wörter wie chocolate (vo Spanisch chocolata, ursprüngli Nahuatl xocolatl), avocado (span. aguacate, vo Nahuatl ahuacatl), tomato (span. tomate, Nahuatl xitomatl), cigar (span. cigarro, ursprüngli Maya sicar), hurricane (span. haracán, vo Taino hurákan), ranch (vo span. rancho = Hütte) oder rodeo (vum spanische Verb rodear = yfange).

Andri Wörter sin vum Änglische diräkt übernoo wore, so zum Byspil skunk oder squash us de Algonkinsprooche.

Andri Byspil sin Wörter ussem Hindi (karma, thug, loot, shampoo) oder australischi Urywohnersprooche wie em Wort kangaroo uss dr Guugu-Yimithirr-Sprooch.

Über de Umweg vum Spanische sin au vili arabischi Wörter entlehnt wore, wie zum Byspil admiral (أميرالبحار, amīr al-bihār, Kommandant vo de See), assassin, (vo dr arabische Bezeichnig für d Assassine-Sekte حشاشين ḥashshāshīn), mattress (مطرح matrah) oder orange (نارنج naranj, ursprüngli über s Persische ussem Sanskrit).

[ändere] Neieri Entwigglig

In dr neiere Zit were Wörter uss allene möglichi Sprooche in d Alltagssprooch übernoo. Ussem Dütsche zum Byspil Wörter wie kindergarten, edelweiss, gesundheit, rucksack, streusel oder schnapps.

Vili Wörter bezeichne kulturelli Gegeständ wie kulinarischi Bsunderheite wie sushi ussem Japanische oder quesadilla ussem Spanische.

Ussem Alemannische schliessli isch s Wort Müesli (als muesli ([mjuːzli] oder [muːzli] ussgsproche) übernoo wore.

[ändere] Wortschöpfige

Näbe Entlehnige bildet s Änglische uf verschidnigi Weg eigni Wörter. Durch Komposition wird zum Byspil us alti Wörter e neis bildet. Aktueli Byspil defür sin z.B software oder skyscraper. In neischter Zit isch au s Verschmelze vo Wörter hüüfig; so smog us smoke un fog, blog vo web log oder brunch vo breakfast un lunch.

Durch d Volchsetymologi were mangi Wörter nei analysiert. So goot s Wort hamburger zwar uf d Stadt Hamburg zrugg, isch aber in dr Zwüschezit als ham (Schinke) + burger nei analysiert wore. Doodurch isch e neis Wort burger entstande, wo jetz als produktivs Morphem neii Wörter mit bildet were: cheeseburger, fishburger usw.

Usserdäm verändre alti Wörter mangmool ihri Bedütig. So isch d Bedütig vo Wörter historisch oft abgschwächt wore: s Wort soon z. B. het ursprüngli „sofort“ bedütet, hüt allerdings bloss noo „bald“ ^[26]. In neierer Zit verändret zum Byspil s Wort wicked (ursprüngli „bös“, „verdorbe“) sy Bedütig: in dr Sprooch vo jüngeri Sprecher meint mer demit „bsunders toll“. E wytres Byspil isch s Wort gay, wo früener „froh“, „glücklich“ bedütet het, hüt aber „homosexuel“ meint. Inzwüsche het sich d Bedütig aber nooemool verändret: jüngri Sprecher meine mit gay oft bloss noo „langwiilig“.

[ändere] Paralelle im Änglische un im Oberrhiinalemannische

[ändere] Grammatik

S Änglisch un s Alemannisch wiise bstimmti Paralelle uf, des soll am Oberrhiinalemannische ufzeigt wäre.

• Beidi Sproche sin in dr Deklination stark vereifacht: s git kenni lebändige Kasus-Ändunge meh.
• Dr Dativ wird im Änglische mit Präposition (to) un Akkusativ (the mother) umschriibe (I give it to the mother). Im Oberrhiinalemannische isch e präpositionali Konstruktion zum Deil notwändig, zum Deil meglig, aber nit zwingend. Allerdings stoht s Substantiv im Alemannische im Dativ. Dr Partikel im isch verkirzt üs "in em".
  --- notwändig: im Vatter (to the father), im e Maidli (to a girl), inere Mueter (to a mother), in Miätere (to mothers)
  --- meglig: (in) dr Mueter (to the mother), (in) miinere Mueter (to my mother), (in) sällere Muetter (to that mother), (in) miinem Vatter (to my father), (in) wäm / (in) wäne (to whom).
  Diä Verstärkung het mer aü Präpositionali Dativmarkiärig gnännt.

• E ächte Genitiv kännt s Änglisch numme no bi Persone; im Oberrhinalemannisch ischs ähnlig; Einzelheite lueg bi Genitiv.
  Father's car (s Vatters Auto)
  Miller's cat (s Millers Katz)
  in Peter's chair (uf s Peters Stuehl)

Die Paralelle het Gränze: "my father's car" mueß im Oberrhiinalemannische umschriibe wäre: (in) minem Vatter si Auto

Dr Genitiv vu Sache mueß im Änglische wiä im Alemannische mit Präposition (of bzw. vo) bildet wäre: "the colour of the houses" (d Farb vu dr Hiiser).

• Dr änglisch Üsdruck "I am doing something", wu arg viil vorkunnt, wird im Alemannische ganz ähnlig bildet. i bi am ebis mache. Anschtatt "I'm writing" heißts dno i bi am Schriibe, "I'm leaving" = i bi am Goh usw.

Die Paralelle sin wahrschiints zuefellig - si hänke drmit zämme, ass s Änglisch wies Alemannisch wennig reglementiert wore isch un sich Tendenze vu spontanem Sprochbrüch hän kenne durchsetze.

[ändere] Alemannisch as Hilf zum Änglisch lehre

Dr Wendelinus Wurth, Lehrer, Dichter un Lueginsland-Autor üs dr Ortenau, verdrittet, ass d Paralelle vum Alemannische zum Änglische e starki Hilf im Änglischunterricht sii kennte, aber d Vorurteil, wu d Lehrer gege dr Dialäkt hebe, diege ne de Wäg versperre. Er sälber nutzt Alemannisch in sinem Änglisch-Unterricht.

Dr Paul Adolf vu Owernah im Elsass het mehreri wisseschaftligi Publikatione zum Thema "Elsässisch as Hilf bim Änglisch lehre" gmacht. Do drzue ghert Mer lehre Ënglisch, e Lehrbuech mit 780 Sitte, wu d Grammatik uf Franzesisch erklärt wird, d Biispiil aber Elsässisch sin. In sinem dictionnaire comparatif multilingue (mehrsprochigs Verglichswerterbuech) wird dr germanisch un romanisch Wortschatz im Änglische vum Elsässische, Ditsche un vum Franzesische här erschlosse.

[ändere] Dialäkt

Im Änglische wird zwüsche Traditionele Dialäkt un Moderne- oder Mehrheitsdialäkt unterschiede (Änglisch: Traditional Dialects un Modern- oder Mainstream Dialects).

Moderni Dialäkt finde sich im ganze änglische Sprochruum, traditioneli drgege numme i denne Biet, wo s Änglisch syt mindeschtens 500 Joor verbreitet isch; näbe sämtlichi änglischsprochigi Gegende usserhalb vo Grossbrittanie schliesst des au Irland (bis uf en Deil vo Nordirland, wo diräkt vo Schottland us bsidlet worre isch), fascht ganz Wales, Weschtcornwall un s Schottische Hochland us. Usnaame sin zum Deil d Appalache im Oschte vo de USA un Neuschottland, wo sich ältri Dialäkt erhalte hen ^[27].

D traditionele Dialäkt lönn sich am beschte mit däm verglyche, was im alemannische Sprochruum untereme urige Dialäkt verstande wird, wäärend d moderne Dialäkt sich mitem Français régional z Frankriich oder de Umgangssproche im dütsche Sproochruum verglyche lönn.

Vorallem i ländlichi un abglägeni Gegende vo Grossbrittanie un zum Deil au no städtischi Zentre vo Nord- un Weschtengland, usserdäm au Schottland, sin allerdings no Dialäktsprächer z finde ^[28]. Moderni Dialäkt uf dr andri Syte stönn em Standardänglisch un syni Dialäkt nöcher.

[ändere] Moderni Dialäkt

[ändere] Singlish

Es Biischpiil vom ne moderne Dialäkt isch e Variation vom Änglisch, wo z Singapùùr gredet wird. Es wird au Singlish gnännt (vo singapore und english). Was dä Dialäkt uuszaichnet, isch t Absänz vo Grammatik und d Verwändig vo Abchürzige vo vil pruuchte Sätz und Bedüütige i es Wort oder e paar Wort.
Biischpiil: Can you come or can you not come?(Chasch cho oder chasch nüd cho?) wird zu Can or not?(wörtlich: Cha oder nüd?).
Es anders Märkmaal isch t Mischig mit anderne Spraache, wo au z Singapùùr gredet wärdet, wiä Malei, Kantoniis, Hokien oder Tamil.

[ändere] Traditioneli Dialäkt vo England

D traditionele Dialäkt gälte hüt als fascht ussgstorbe, dr Peter Trudgill het 1990 vunere „Minderheit, wo warschynts schrumpflet“ (a probably shrinking minority) gschrybe wo no traditioneli Dialäkt spricht. Dr John Wells schrybt scho 1982, dass „traditioneler Dialäkt am zruggwiche isch, überall do wonner überhaupt no present isch. Syni Sprecher [...] sin e Minderheit, wo ständig schwinded“ (traditional-dialect is recessive everywhere that it persists at all. Its speakers [...] are a steadily decreasing minority). Traditioneler Dialäkt isch nooch ihm oft numme noo e „Errinnrig aa des wo d Grosseltre vo denne, wo i de 1940er uf d Wält cho sin, gsproche hen.“

Dr Eugen Dieth isch unter andrem au en Dialäktforscher vum Änglische gsi.

Au wenn bi jedere Sproch d regionale Unterschiid fliessend sin, lönn sich mehreri Isoglossebündel feschtstelle, wo e Ydeilig zuelönn. D wichtigschti Unterscheidig bi de Änglische Dialäkt isch zwüsche de Nordänglische un Südänglische (wo sich in e Zentrale un en Südlichere drännt) Dialäkt. Dr nördlichi Dialäkt het im Allgemaine ältri Forme, dr Süde isch innovativer; d Gränz zwüsche de nördliche un südliche Dialäkt stimmt ungfäär mit derre zwüsche de angelsäggsische Chönigrych Northumbria un Mercia überei ^[29]. S Nordänglische setzt sich uf dr schottische Syte vo dr Gränz als Scots furt, wo allerdings no konservativer wie s Nordänglisch isch.

[ändere] Nordänglischi Dialäkt

D wichtigschti Isogloss, wo s Nordänglisch vum Südänglisch dränt, isch die zwüsche dr Ussproch vum altänglische /a/ i Wörter wie long un stone. Im Norde wird long miteme helle, churze /a/ usgsproche (lang), im Süde degäge als churzes /ɔ/. S langi /a/ vum Altänglische i Wörter wie stān het sich entlang dr glyche Linie im Norde zumene /eɪ/ entwicklet, so dass stone dört als stane usgsproche wird, mitem glyche Vokal wie name. Im Süde het sich de Vokal hygäge zumene /oʊ/ entwicklet: stone.

Die Linie, wo die Ussproche dränt, verlauft entlang vum Fluss Humber.

Andri Luuterschinige, wo als typisch für s Nordänglisch gälte, sin au südlich vum Humber im Zentralänglische verbreitet, vor allem de Yorkshire südlich vum Humber ghört dezüe. Dr Peter Trudgill zäält do uf:

• D Monophthong vo Wörter wie night un house sin im Norde erhalte, dr Früenoiänglischi Vokalwandel isch do überhaupt nüt oder numme zum Deil durchgfüert worre. Dr Vokal vo Wörter wie right, light oder night un vo house, out un cow isch en langs /i/ bzw. /u/. S Wort house wird also im Nordänglische glych ussgsproche wie s Alemannisch Huus. Z Schottland werre right un night sogar no wie miteme alemannische <ch> als /rixt/ un /nixt/ usgsproche.
• Dr Vokal vo Wörter wie blind un find isch im Norde en churze Vokal /ɪ/, im Süde degäge en Diphthong /aɪ/, wo sich usem lange /i/ entwickelt het. Im Norde werre die Wörter also praktisch glych wie im Dütsche usgsproche.

S Nordänglisch wird wiiderum in zwee Dialäkt ydeilt: De Northumberland-Dialäkt un de Lower-North-Dialäkt. Dr traditioneli Dialäkt vo Schottland, s Scots, wird separat bhandelt.

Dr Northumberland-Dialäkt unterscheidet sich im Konsonantismus vum übrige Nordänglische.

• Als einzigi Landschaft vo England isch d Ussproch vo <wh> als [ʍ] erhalte, wo s Änglisch sunscht en eifachs [w] het. Wörter wie whine (pläre) un wine (Wy) oder whales (Wäl) un Wales werre unterschidlich usgsproche.
• Als eini vo de ganz wenige Gegende vo England wird s [h] im Northumberland usgsproche: hill isch [hɪɫ] un nüt wie sunscht [ɪɫ].
• Dr Northumberland-Dialäkt het e Zäpfli-r, also en uvulare Konsonant [ʁ] ^[30] wie au s Französisch un grossi Deil vum alemannische Sprochruum, wärend s Änglisch sunscht en [ɹ] oder sältener [ɾ] het. Des isch als Northumbrian burr bekannt.

Im Lower-North-Dialäkt finde sich die drei Merchmool nüt.

[ändere] Zentral- un Südänglischi Dialäkt

Bi de Zentrale un Südliche Dialäkt (Central un Southern Dialects) sin d Isoglosse weniger scharf wie bim nördliche Dialäkt un überschniide sich me. Beidi werre jeweils ine weschtliche un en öschtliche Dialäkt unterdeilt. D Gränz zwüsche de zentrale un südliche Dialäkt verlauft vo dr Waliser Gränz bis zur Mündig vum Fluss Humber. Als Unterscheidigsmerchmool zwüsche de Dialäkt gälte nooch em Peter Trudgill:

• Abfall vum –r usser voreme Vokal. De Wandel het vor zirka 250 Joor vum Südoschte us ygsetzt un betrifft de Grossdeil vo England. Im Norde sin numme Northumbria, East Yorkshire un d Gegende um Liverpool, Manchester un Lancaster nüt betroffe; im Südweschte isch e grössres Gebiet, wo grad weschtlich vo London, Northhampton un Burmingham aafängt. Wörter wie arm oder father sin imene nüt-rhotische (non-rhotic) Dialäkt [ɑːm] un [fɑːðə], imene rhotische (rhotic) Dialäkt hygäge [ɑːɹm] un [fɑː.ðɚ]; de Südweschtliche als rhotischer Dialäkt wird vum Südöschtliche un Zentrale Dialäkt als nüt-rhotischi Dialäkt drännt. Dr Abfall vum –r isch bi de moderne Dialäkt s allerwichtigscht Unterscheidigsmerchmool.
• D Ussproch vum churze a i vo Wörter wie bat, bad oder man isch im Südoschte [æ] (die Ussproch, wo vo dr BBC un vum Nordamerikanische Änglisch bekannt isch), sunscht aber offniger, IPA: [a]. De Luutwandel isch relativ jung un het vor zirka 200 Joor im Südoschte ygsetzt ^[31]. D Ussproch mit [æ] isch en Unterscheidigsmerchmool vum Südöschtliche Änglisch. De Dialäkt isch fascht mitem britische Standardänglisch identisch, wo nämli do entstande isch ^[32]. Er wird in en „Zentralöschtliche“ (Central East) un en „Eastern Counties“ Dialäkt unterdeilt. Merchmool vum letschtere sin d Erhaltig vum [h] (wie im Northumbrian) un dr Zämmefall vum Diphthong [əʊ̯̯] un [ʊ] als [ʊ]; road reimt sich do uf good ^[33].

Dr Zentrale Dialäkt stoot im Übergang zwüschem Nord- un Südänglische. Usserdäm findet sich im Weschtliche Zentralänglisch zwei bsundri Merchmool:

• D Verschiebig vo lang zu long (lueg bi Nordänglisch) isch im Zentralweschte komplet durchgfüert worre. Do het au land un man en churzes /ɔ/: lond un mon ^[34].
• Dr Konsonant [g], wo nooch /n/ sunscht überall abgfalle isch un [ŋ] hinterlo het (z. B. sing [sɪŋ] oder tongue [tʌŋ]), isch im Zentralweschte erhalte. Sing un tongue sin do [sɪŋg] un [tʌŋg].

Die Luutmerchmool wo folge finde sich vor allem, je wyter weschtlich mer goot, un sin typisch für s Südweschtliche Änglisch.

• Imene grosse Deil vum Südweschte sin d stimmlose Frikativ (IPA: [f], [θ], [s] un [ʃ]) am Wortaafang stimmhaft: [v], [ð], [z] un [ʒ]. seven isch do zeven un s County Somerset wird vo Yheimischi Zomerset gnännt.
• Dr Diphthong [oʊ̯̯] vo Wörter wie cold isch [aɪ̯]. No reimt sich do mit now.
• D Yfüegig vumene [w] vor [o] un vor [ɔɪ̯]. Old un boil sin do wold ([wɔʊ̯̯ɫd]) un bwile ([bwɔɪ̯ɫ]).
• /t/ un /d/ werre am Aafang vunere unbetonte Silbe voreme Vokal zumene "tap": [ɾ]. City hört sich do wie ciddy aa: [sɪɾi]. De Luutwandel isch au im ganze nordamerikanische un australische Änglisch verbreitet.
• S langi /u/ vo Wörter wie boot oder food isch do zentral [ʉ] (de Luut ähnelt em Alemannische "ü").
• Dr Abfall vum /l/ am End vumene Wort; school oder fool sin do schoo un foo.

[ändere] Gschicht

D Sprochgschicht vum Änglischi loot sich i drei Periode yteile. D'erschti Phas goht vo 500 bis circa 1100 (normännischi Erobrig) un wird als Altänglisch oder Angelsäggsisch bezeichnet. D sprochlichi Period noochem Altänglisch wird als Mittelänglisch bezeichnet un goht bis zur Grosse Vokalverschiibig im 15. Johrhundert. Druf gfolgt isch s Früehnoiänglisch, wo sich vum hütigi Änglisch nüt bsunders unterschyde het.

[ändere] Altänglisch

D'änglischi Sproch goht uf d'Bsiidlig vo England durch Angle, Saxe un Jüte im 6te Johrhundert zrugg. Als Aafang vum Änglisch wird s'Johr 500 aagsetzt, allerdings het sich d'Sproch am Aafang sicher nüt vo de germanischi Dialäkt ufem Feschtland unterschide. Bsunders nah verwandt gsi isch Altänglisch mit dr altfriisische Sproch un d'beidi Sproche hen zum Teil sogar d'glyche Luutverschiebige durchgmacht. Au hüt isch Friesisch die Sproch, wo mitem Änglisch am engschte verwandt isch. D'Grundlag vum Altänglisch isch no vor allem s'Germanisch gsi, ersch in dr Periode vum Mittelänglisch isch s'starki französischi Element dezuecho. Öber 80-85% vum altänglischi Vokabular wird hüt nümm bruucht.

[ändere] Yfluss vo andri Sproche

[ändere] Cheltischi Spure

D'cheltischi Bvölkrig vo Britannie isch zum Teil vertrybe worre, zum allergröschte Teil aber assimiliirt worre; numme in abglegeni Regione hen sich cheltischi Sproche chönne halte. In dr änglischi Sproch finde sich allerdings absolut überhaupt e chei cheltischi Wörter (bis uf spöteri Entlehnige usem Walisischi un Gälischi), au Flurname, wo uf d'Chelte zruggönn, sin üsserscht selte. Des bedütet allerdings nüt, dass d'Britannier alli vo de Germane totgschlage worre sin, aber s Cheltischi het als Sproch vo de Unterworfeni chei bsunders Prestige mehr gha. Des stoht im starke Gegesatz zum alemannische Sprochruum, wo vo cheltischi un romanischi Flurname regelrächt übersäht isch.

[ändere] Latiinisch

Durch de Status vum Latiin als Kultursproch un Lingua Franca het s Altänglisch e Aazahl vo latiinischi Lehnwörter überno. D'latiinischi Lehnwörter lönn sich i drei Schichte yteile: d'erschti stammt no us dr Zit vor dr Bsiidlig vo England, d'zweite us dr Zit nooch dr Chrischtianiisirig vo de Engländer, d'dritti schliesslich usem Mittelänglisch nooch dr normännischi Erobrig.

[ändere] Skandinavischi Yflüss

De gröschti Yfluss im Altänglisch isch de vo de skandinavischi Sproche vo de Wikinger, vorallem vo de Däne. Bsundrigs im 9te un 10te Johrhunder sin viili altäglichi Wörter usem Altnordisch entlehnt worre. D'skandinavischi Lehnwörter werre vo de meischt Änglischsprochigi nüd als Fremd erchannt, so zum Byspiil sky (Himmel), leg (Bei), cake (Chueche), husband (Ehemaa), oder au s'Pronom they.
S'git au e Theori, wonooch dr Verluscht vum Kasussyschtem durch d'Däne usglösst worre isch, möglicherwys durch d'Bildig vonere Mischsproch us Änglisch un Dänisch. D'Theori stützt sich zum Byspiil do druf, dass d'Fäll z'erscht im dänisch bsetzte Norde verschwunde sin, un ersch spöter im unabhänigi Süüde.

[ändere] Syntax

Dodurch dass s Änglisch domols so stark inflektiirt gsi isch, het au d'Satzstellig chönne freier sy. Theoretisch sin alli säggs Stellige vo Subjekt, Objekt un Verb möglich gsi; zum Byschpiil um ei Teil vum Satz als bsunders wichtig z'markiire. In Würklichkeit sin aber mangi Satzstellige trotzdem hüüfiger wie andri gsi. Am hüüfigschte isch s'Verb in zweiter Position, wie im Dütsche, oder am Schluss gsi, mit freier Position vo Subjekt un Objekt. In Sätz ohni bsunderi Ufmerksamkeit uf ei Satzteil isch d'Satzstellig also entweder SVO ...

• and þa Deniscan ahton sige
• un d' Däne gwunne Siig (un d’Däne hen de Siig gwunne)

... oder SOV gsi:

• þæt hie þone Godes mann abitan scolden
• dass sii de Gottes Maa verschlinge sotte (so dass sii de Maa vo Gott verschlinge sotte)

Wenn e Teil vum Satz bsunders wichtig gsi isch, het mer s chönne aa de Aafang stelle:

• þa stowe habbaþ giet his ierfenuman
• de Platz hen no syni Erbnemer (dä Platz hen syni Nochfahre immer no)

Au miteme Adverb het e Satz chönne aafange:

• þy ilcan geare gesette Ælfred cyning Lundenburg
• des glychi Johr belagert Alfred Chönig London (im glychi Johr het de Chönig Alfred London belagert)

Dodurch, dass es s Hilfsverb do ("tue") nonüt ggee het, sin Froge durch s'Vertuusche vo Subjekt un Objekt gformt worre, gnau wie im Alemannisch:

• Hwæt segest þu yrðling?
• Was seisch du Buur?
• Wære þu todæg on huntoðe?
• Warsch du hüt uf Jagd?

Usserdem isch d'doppelti Verneinig, wo hüt vo änglischi Sprochpuriste als grottefalsch aagsehe wird, im Altenglisch d Regel gsi:

• ne geseah ic næafre þa burg
• nüt gsehe i nie d Stadt (i han d'Stadt nie gsehe)

Im hütige Änglisch isch d'Satzstellig uf Grund vum Verluscht vo de Fäll feschtgleit (Subjekt-Verb-Objekt).

[ändere] Dialäkt

S Altänglisch het e Viilfalt vo Dialäkt gha. D'viir wichtiggschti sin s Merzisch, s Northumbrisch, s Kentisch un s Weschtsäggsisch gsi. Die viir Dialäkt hen mit de verschiidni änglischi Chönigrych überiigstimmt un sin durchus verschriftet gsi. Im Gägesatz zu de althochdütschi Dialäkt isch s Altänglisch zimli guet überliifert; s Latiinisch isch nämli nüt gar so oft als Amts- un Schriftsproch bnutzt worre wie im althochdütsche Sprochruum. Zwei vo denne Chönigrych, Mercia un Northumbria, sin spöter vo de Wikinger underworfe worre, während Kent un e Teil vo Mercia erfolgrych verteidigt worre sin.
Nochdäm d angelsäggsischi Chönigrycher 878 vum Alfred em Grosse vereinigt worre sin, hen d regionali Dialäkt uf Choschte vum Weschtsäggsischi Dialäkt aa Bedütig verlore. Zwar isch immer no in andri Dialäkt gschrybe worre, dr Grossteil vo de schriftlichi Quelle isch aber im Dialäkt vo Wessex gschrybe. Des loht sich vor allem uf d'politischi Zentraliisirig zruggführe, wo de Dialäkt vo Wessex zur Amtssproch erhobe het. Usserdem sin jetz viili früeher numme mündlich überliiferti Teggscht uf Änglisch übersetzt worre, allerdings vor allem vo Lüt us Wessex. Noii Schriftdialäkt usserhalb vo Wessex sin nooch dr Zentraliisrig nümm entstande.

[ändere] Byspiil

S Vaterunser (imene Weschtsäggsische Schriftdialäkt)

Fæder ure þu þe eart on heofonum,

Si þin nama gehalgod.

To becume þin rice,

gewurþe ðin willa, on eorðan swa swa on heofonum.

urne gedæghwamlican hlaf syle us todæg,

and forgyf us ure gyltas, swa swa we forgyfað urum gyltendum.

and ne gelæd þu us on costnunge, ac alys us of yfele. soþlice.

[ändere] Literatür/Quelle

• Wendelinus Wurth: Erlickert. Lueginsland vum 30. 9. 2000, Badischi Zittig
• Paul Adolf: Mer lehre Ënglisch. Guide pratique de conversation et de grammaire anglaise pour Alsaciens. 2002. ISBN 2-84629-064-4
• Paul Adolf: dictionnaire comparatif multilingue - Français, Allemand, Alsacien, Anglais. Strasbourg 2006, ISBN 2-84512-038-9

1. ↑ CIA World Factbook, Field Listing - Languages (World).
2. ↑ English language. Columbia University Press: (2005). vum 2007-03-26.
3. ↑ http://www.oxfordseminars.com/Tesol/Pages/Teach/teach_20000jobs.php
4. ↑ {{cite web| url = http://www.census.gov/prod/2005pubs/06statab/pop.pdf| title = U.S. Census Bureau, Statistical Abstract of the United States: 2003, Section 1 Population| format = pdf| publisher = U.S. Census Bureau| pages = 59 pages| language = English
5. ↑ ^{5,0 5,1} The Cambridge Encyclopedia of the English Language, Second Edition, Crystal, David; Cambridge, UK: Cambridge University Press, [1995 (2003-08-03).]
6. ↑ Mother Tongue, 2001 Counts for Both Sexes, for Canada, Provinces and Territories - 20% Sample Data, Census 2001, Statistics Canada.
7. ↑ 2001 Census QuickStats: Australia Main Language Spoken at Home. The figure is the number of people who spoke English only at home.
8. ↑ Census in Brief, page 15 (Table 2.5), 2001 Census, Statistics South Africa.
9. ↑ Languages spoken, 2006 Census, Statistics New Zealand. No figure is given for the number of native speakers, but it would be somewhere between the number of people who spoke English only (3,008,058) and the total number of English speakers (3,673,623), if one ignores the 197,187 people who did not provide a usable answer.
10. ↑ Some Comments on Spelling Reform. Mario A. Pei American Speech, Vol. 21, No. 2. (Apr., 1946), pp. 129-131
11. ↑ Obstacles to Spelling Reform. William J. Stevens. The English Journal, Vol. 54, No. 2. (Feb., 1965), pp. 85-90.
12. ↑ Stockwell, Robert & Minkova, Donka. (2001). English Words: History and Structure. Cambridge University Press. pp. 53
13. ↑ O’Grady, William & Archibald, John. (2004). Contemporary Linguistic Analysis: an introduction. Fifth Edition. Pearson Longman: Toronto, Ontario. ISBN 0-321-15394-4. Syte 238
14. ↑ Stockwell, Robert & Minkova, Donka. (2001). English Words: History and Structure. Cambridge University Press. pp. 32
15. ↑ Stockwell, Robert & Minkova, Donka. 2001. English Words: History and Structure. Cambridge University Press. pp. 34
16. ↑ Svartnik, jen & Leech, Geoffrey. 2006. English: One tongue, many voices. Palgrave: Hampshire, UK. pp. 37
17. ↑ Stockwell, Robert & Minkova, Donka. (2001). English Words: History and Structure. Cambridge University Press. pp. 37
18. ↑ Barber, Charles. (1993). The English Language: A Historical Introduction. Cambridge University Press. pp. 146.
19. ↑ Barber, Charles. (1993). The English Language: A Historical Introduction. Cambridge University Press. pp. 148
20. ↑ Svartnik, jen & Leech, Geoffrey. 2006. English: One tongue, many voices. Palgrave: Hampshire, UK. pp. 35
21. ↑ Barber, Charles. (1993). The English Language: A Historical Introduction. Cambridge University Press. pp. 148
22. ↑ Svartnik, jen & Leech, Geoffrey. 2006. English: One tongue, many voices. Palgrave: Hampshire, UK. pp.38
23. ↑ Svartnik, jen & Leech, Geoffrey. 2006. English: One tongue, many voices. Palgrave: Hampshire, UK. pp. 39
24. ↑ Barber, Charles. (1993). The English Language: A Historical Introduction. Cambridge University Press. pp. 181
25. ↑ Stockwell, Robert & Minkova, Donka. (2001). English Words: History and Structure. Cambridge University Press. pp. 45
26. ↑ O’Grady, William & Archibald, John. (2004). Contemporary Linguistic Analysis: an introduction. Fifth Edition. Pearson Longman: Toronto, Ontario. ISBN 0-321-15394-4. Syte 239
27. ↑ Wells, J.C. 1982. Accents of English 1. Cambridge University Press. Syte 4
28. ↑ Trudgill, Peter. 1990. The Dialects of England. Basil Blackwell: Cambridge, Massachusetts. Syte 5
29. ↑ Trudgill, Peter. 1990. The Dialects of England. Basil Blackwell: Cambridge, Massachusetts. Syte 34
30. ↑ Wells, J.C. 1982. Accents of English 2: The British Isles. Cambridge University Press. Syte 368
31. ↑ Trudgill, Peter. 1990. The Dialects of England. Basil Blackwell: Cambridge, Massachusetts. Syte 29
32. ↑ Trudgill, Peter. 1990. The Dialects of England. Basil Blackwell: Cambridge, Massachusetts. Syte 44
33. ↑ Trudgill, Peter. 1990. The Dialects of England. Basil Blackwell: Cambridge, Massachusetts. Syte 43
34. ↑ Trudgill, Peter. 1990. The Dialects of England. Basil Blackwell: Cambridge, Massachusetts. Syte 23

[ändere] Netzgleicher

[ändere] Wikimedia-Brojäkt in änglischer Sproch

D Wikipedia uff Änglisch — e freii Enzyklopädy
S Wiktionary uff Änglisch — e freis Wörterbüech
Wikiquote uff Änglisch — Zitate

Wikisource uff Änglisch — Quälletekscht
Wikinews uff Änglisch — Aktuälli Nochrichte
Wikibooks uff Änglisch — Lern- und Lehrmaterialie
Wikiversity uff Änglisch — Kursmaterialie, Forschigsprojäkt und wüsseschaftlige Usdusch