Englische Sprache

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy

Di änglischi Schproch isch e Schproch, wo us England kunnt, hüt abr unter anderem in Großbritannie, Südafrika, Nordamerika, Auschtralie und Nüseeland gschproche wird.
Si isch di meischt gredeti Sproch uf de Wält, s Hochchinesisch dägägä isch di meischt gredeti Muetersproch uf de Wält.
S Änglisch wird i vile Länder als erschti Fremdsproch ide Schuele gleert, si isch au di ofiziell Sproch vo de meischte internationale Organisatione. S Änglisch gilt als Wältsproch.
D Schproch ghört zu de germanische Sproche und zwor zält si wi Holländische und au s Dütsche zu dr Westgermanische Gruppe.

Dr änglisch Wortschatz hät allerdings extrem vill latinisch-romanischi und grichischi Lehn- und Fremdwörter. Di germanische Wörter sin hauptsächlich Strukturwörter un Wörter fer d Alldagssproch, degege dominiert i de Fachsproche s Latinisch un Griechisch.

Inhaltsverzeichnis 1 Verbreitung 1.1 Muettersproch 1.2 Amtssproch 2 Phonologi 2.1 Konsonante 2.1.1 Allophone 2.2 Vokäl 2.2.1 Australischs Änglisch 2.2.2 Allophone 3 Orthographi 4 Sprachwüsseschaftlichi Iiordnig 5 Wortschatz 5.1 Düütsch und Holländisch 5.2 Dänisch 5.3 Französisch 5.4 Latinisch un Griechisch 6 Paralelle im Änglische un im Oberrhiinalemannische 6.1 Grammatik 6.2 Wortschatz 6.3 Alemannisch as Hilf zum Änglisch lehre 7 Dialäkt 7.1 Moderni Dialäkt 7.1.1 Singlish 7.2 Traditioneli Dialäkt vo England 7.2.1 Nordänglischi Dialäkt 7.2.2 Zentral- un Südänglischi Dialäkt 8 Gschicht 8.1 Altänglisch 8.1.1 Yfluss vo andri Sproche 8.1.1.1 Cheltischi Spure 8.1.1.2 Latiinisch 8.1.1.3 Skandinavischi Yflüss 8.1.2 Syntax 8.1.3 Dialäkt 8.1.4 Byspiil 9 Literatür/Quelle

[ändere] Verbreitung

Änglisch wird vo über 380 Millione ^[1] Mänsche als Muettersproch gsproche. Es konkurriert mit em Spanische um de zweite Platz nooch em Mandarin-Chinesische als meischtgsprocheni Muettersproch (über 860 Millione).

Wenn allerdings näbe Muetter- au Fremdspröchler zählt werre (vo 470 Millione bis über e Milliarde Sprächer ^[2][3]; je nooch däm was für e Kompetenz gmesse wird) no isch Änglisch warschynts uf Platz 1 vor Mandarin-Chinesisch. Falls mer d zahlrychi Variante vum Chinesische als ei Sproch betrachtet het Chinesisch allerdings trotzdäm no meh Sprächer.

[ändere] Muettersproch

S Änglisch het ufwärts vo 380 Millione Muetterspröchler, wo uf alli Erdeil verdeilt sin. In denne sibe Länder het Änglisch über 1 Million Muetterspröchler:

	Land	Aazahl vo Muettersprochler
1	USA	215 Millione [4]
2	Grossbritanie	58,2 Millione [5]
3	Kanada	17,7 Millione [6]
4	Australie	15 Millione [7]
5	Irland	3,8 Millione [5]
6	Südafrika	3,7 [8]
7	Neuseeland	3,2 Millione (Schätzig) [9]

Usserdäm finde sich i Länder wie Jamaika oder Nigeria Millione vo Sprächer vo Kreolesproche wo ufem Änglische basiere.

[ändere] Amtssproch

Änglisch isch i de folgende Staate d einzigi oder eini vo de offizielle Amtsproche. Imene Deil vo denne Länder isch es d Sproch vo dr Mehrheit, vorallem i dr Karibik, i andri e Minderheitssproch (z.B Singapur). Imene grosse Deil isch es als Muettersproch numme unternere chlyne Gruppe verbreitet, dominiert aber als Verchehrsproch (z.B Indie). Usserdäm isch Änglisch zum Byspiil i de USA numme de facto d Amtssproch vum Bund, un nüt offiziel.

Amerika Antigua un Barbuda Barbados Belize Dominica Guyana Grenada Jamaika Kanada St. Kitts un Nevis St. Lucia St. Vincent un d Grenadine Bahamas Trinidad un Tobago Vereinigti Staate

Europa Malta Irland Grossbritannie un Nordirland Asie Indie Pakischtan Philippine Singapur Afrika Botsuana Kamerun Ghana Kenia Lesotho

Liberia Madagaskar Malawi Mauritius Namibia Nigeria Ruanda Seychellen Sierra Leone Südafrika Sudan Swasiland Gambia Uganda Sambia Simbabwe

Ozeanie Auschtralie Papua-Neuguinea Neuseeland Fidschi Salomone Föderiert Staate vo Mikronesie Vanuatu Kiribati Marshallinsle Palau Nauru Niue Tokelau

Usserdäm isch es i diversi Überseeterritorie vo Grossbritanie un de USA d Amtssproch; z Hong Kong isch es ebefalls e Amtssproch.

Englisch isch au no Amtsschproch vo dr Europäischa Union, da Afrikanischa Union, da Organisation vo Amerikanische Staate und vo da Vereinta Nationa.

[ändere] Phonologi

[ändere] Konsonante

S'Änglische het meischtens 24 Konsonante, im Schottische-Änglisch un i Teile vum Süde un Oschte vum Amerikanische Änglisch gits ein meh. Aasunschte isch s'Änglisch bim Konsonantismus zimli eiheitlich, d'Unterschied zwüsche de Dialäkt zeige sich ersch bi de Vokäl.

	Bilabial	Labio- dental	Labio- velar	Dental	Alveolar	Post- alveolar	Palatal	Velar	Glottal
Verschlussluut	p  b				t  d			k  g
Affrikat						tʃ  dʒ
Nasal	m				n			ŋ
Frikativ		f  v		θ  ð	s  z	ʃ  ʒ			h
Approximant			ʍ¹  w		ɹ		j
Lateraler Approximant					l

1. Numme no im Schottische Änglisch un i Teile vum Süde un Oschte vo de USA.

[ändere] Allophone

D'wichtigschte Konsonante-Allophone (e Ussprochvariante vumene Luut) im Änglische sin:

• Aschpiration: Am Silbeaafang werre d'stimmlose Verschlussluut (/p/, /t/ un /k/) behaucht ussgsproche; usser noocheme /s/. So isch s'/p/ in pot ([pʰɒt]; „Topf“) nüt mit däm in spot ([spɒt]; „Flecke“) identisch; s'erschti isch wie im Alemannisch „bhalte“ un s'zweiti wie des in „öppis“. Am End vumene Wort sin /p t k/ au mangmol behuucht.
• Nooch de behuuchte Konsonante sin Approximante (/l ɹ w j/) stimmlos, z.B: "play", wo s /l/ stimmlos isch.
• Helles un dunkles-l: Am Silbeaafang wird s'l „hell“ ([l]) ussgsproche, i dr Silbekoda aber „dunkel“ (velarisiert, [ɫ]); z.B long ([lɔŋ]; „lang“) aber tall ([tʰɔɫ]; „gross“).
• Dentale Assimilation: Alveolare Konsonante (n, t, d, s un z) werre dentalisiert (zwüsche de Zähn) usgsproche wenn nooch ihne en dentaler Luut chunt; z.B tenth ([tʰɛn̪θ]; „zehnte“).
• Rundig: vor grundeti Vokäl werre Konsonante mit grundeti Lippe ussgsproche; z.B two ([tʷuw]; „zwei“). D'postalveolare Konsonante un s'r werre ällewell grundet ussgsproche, z.B right ([ɹʷajt); „rächts, richtig“) oder shine ([ʃʷajn]; „schiine“).
• Palatalisierig: Voreme Vordervokal werre d'velare Plosive (IPA: /k/ un /g/) wyter vorne im Mund usgsproche wie sunscht: key ([k̟ʰij]; „Schlüssel“) aber cold ([kʰowɫd]; „chalt“)
• “yod coalescence“: D'Konsonantekombinatione /tj/, /dj/, /sj/ un /zj/ falle i de allermeischte Dialäkt als [tʃ], dʒ], [ʃ] un [ʒ] zämme. So wird z.B “Did you?“ meischtens nüt als [dɪdjuw] sundern als [dɪdʒuw] usgsproche. En hüüfiger Fähler vo Fremdsprochler isch dass d'“yod coalescence“ nüt usgfüert wird, was sich oft künschlich un gstellzt aahört.
• “Tapping/flapping“: Im Nordamerikanische un Australische Änglisch werre /t/ un /d/ am Aafang vunere unbetonte Silbe, voreme Vokal zumene "tap": [ɾ]. D Kombination /nt/ wird i dr glychi Umgebig zumene nasalierte tap, z.B "winter": [wɪɾ̃ɚ]. Dodurch höre sich Wörter wie "rider" un "writer" oder "winter" un "winner" fascht glych aa. Die Ussproch isch eis vo de hörbarschte Merchmool vum Nordamerikanische Änglisch: [lɛɾɚ] (letter), [bʌɾɚ] (butter) oder [lejɾɚ] (later; unte als Audiodatei).

• Glottisschlag: Im Britische Änglisch wird /t/ un zum Deil au /p/ un /k/ zwüsche Vokäl un am Wortende vumene Glottisschlag ([ʔ]) begleitet oder sogar ganz ersetzt; z.B [sɪʔti] (city).

[ändere] Vokäl

S'Änglische isch für syn relativ grosses Vokälinventar bekannt, d'Aazahl vo de Vokäl cha vo 9 Monophthong un 5 Diphthong (Kanadischs Änglisch) bis züe 12 Monophthong un 8 Diphthong (Received Pronounciation vum Britische Änglisch) variere. Zum Verglych het s'Alemannische zwüsche 24 Monophthong un 10 Diphthong (z.B Züridütsch) un 12 Monophthong un 7 Diphthong (z.B Baseldytsch un andri Dialäkt wo Entrundet sin).

Es folgt s'Vokälinventar vo de drei wichtigschte Dialäkt vum Änglische (Received Pronounciation – Britischs Änglisch, General American – Amerikanischs Änglisch un Australischs Änglisch). Es unterscheidet sich lycht dodurch dass verschidni Vokäl nüt überall erhalte sin un dass d'gnaui Ussproch oft lycht andersch isch.

Received Pronounciation isch d'Standard Ussproch vo Grossbritannie un wird oft au als BCC English bezeichnet, es ähnelt am meischte dr Ussproch vum Süde vo England. Mit General American isch d'Ussproch vum Änglische gmeint wo im Weschte un im Zentrum vo de USA gsproche wird un oft als "US-Änglisch" schlechthi aagsehe wird. D'Dialäkt vum Oschte un Süde vo de USA unterscheide sich wiiderrum starch vum General American.

RP het 12 Vokäl un 8 Diphthong (zwei Vokäl in einere Silbe); im General American fähle zwei vo denne Vokäl, bi viilne Sprächer fähle au drei; usserdäm het GA numme 5 Diphthong.

Vokäl vum Änglische
(Vokäl wo numme im RP vorchömme in Chlammre)

	Vorne	Zentral	Hinte
Gschlosse	i		u
Fascht-gschlosse	ɪ		ʊ
Halbgschlosse		(ɜ)
Mittel	ɛ	ə	ɔ¹
Halboffe	æ	ʌ	(ɒ)
Offe			ɑ

1. Bi viilene Sprächer vo GA mit /ɑ/ verschmolze).

• /i/: beat, see
  

  
• /u/: boot, view
  

  
• /ɪ/: bit, ring
  

  
• /ʊ/: put, good
  

  
• /ɜ/: purr, heard; im General American isch de Vokal e Schwa.
• /ɛ/: bet, bread
  

  
• /ə/: paper, open
  

  
• /ɔ/: jaw, caught; bi viilene Sprächer vum General American isch de Vokal mit /ɑ/ zämmegfalle.
  

  
• /æ/: bat, land
  

  
• /ʌ/: but, love
  

  
• /ɒ/: pot, box; im General American mit /ɑ/ zämmegfalle.
• /ɑ/: palm, father; im General American zum Deil au /æ/.
  

  

Diphthong

D'Diphthong vum RP falle in drei Gruppe:

• Diphthong wo miteme gschlossene Vokäl aafange un miteme offene Vokäl ufhöre:
  • /aɪ̯/ write, my
    

    
  • /aʊ̯/ cow, house
    

    
  • /ɔɪ̯/ boy, noise
    

    
• Diphthong wo miteme mittlere Vokäl aafange un emene offene Vokäl ufhöre:
  • /eɪ̯/ pay, made
    

    
  • /oʊ̯/ boat, low
    

    
• Dipthong wo vumene Vokäl zumene Schwa übergönn; die Diphthong sin historisch durch de Verluscht vum r entstande (nüt im General American).
  • /ɪə̯/ beer, here
  • /ɛə̯/ bare, hair
  • /ʊə̯/ cure, mural; de Diphthong isch hüt sälte.

[ändere] Australischs Änglisch

S'australischi Änglisch unterscheidet sich bi de Vokäl starch vum reschtliche Änglisch. Zwar sin d'Aazahl vo de Vokäl un d'Wörter wo si vorchömme meischtens glych, aber d'gnaui Ussproch isch zum Deil radikal verschide:

Vokäl vum Australische Änglisch

	Vorne	Zentral	Hinte
Gschlosse	i	ʉ
Fascht-gschlosse	ɪ		ʊ
Halbgschlosse	e	ɜ	o
Mittel	ɛ	ə	ɔ
Halboffe		ʌ
Offe	a

Vergliche mitem reschtliche Änglisch zeige sich mehreri Unterschiid:

• Dr Vokal /u/ (z.B food) wird zentraler usgsproche, als /ʉ/ (hört sich meh wie en alemannischs "ü" aa).
• Alli Vokäl wo nüt scho gschlosse sin, werre gschlossener (wyter obe im Mund) usgsproche wie sunscht. Dr Vokal /ɑ/ (z.B "palm") wird ganz vorne ussgsproche (IPA: /a/), /æ/ (z.B "pat") wird züe /ɛ/ un ɛ (z.B "pet") züe /e/. Bi de Hintervokäl wird /ɒ/ (z.B "cloth") als [ɔ] usgsproche, un /ɔ/ (z.B "thought") wird züe /o/.

Diphthong

• Dr Dipthong /ej/ (z.B "late"), wird offener (wyter unte im Mund) usgsproche un als [ʌɪ̯] oder [æɪ̯] transkribiert.
• Dr Diphthong /aɪ̯/ (z.B "bite") wird wyter hinte usgsproche: [ɑe̯].
• Dr Diphthong /aʊ̯/ (z.B "house") wird gschlossener usgsproche: [æʊ̯].
• Dr Dipthong vo "goat" (IPA: /oʊ̯/) wird zur bessre Unterscheidig vo /o/ ("thought") zentraler usgsproche: [əʉ̯].
• D'Diphthong wo durch de Abfall vum -r entstande sin, sin glych wie bi dr Received Pronounciation, mit einer Usnahm: /ɛə̯/ (z.B "hair") isch en Monophthong: [e].

[ändere] Allophone

Im Änglische hen d'Vokäl verschidni Allophon (d'Vokäl verändre sich je nooch Umgebig). D'Allophoni isch zwar hörbar, wird aber nüt bwusst wahrgnumme.

Lengi

• D'Vokäl /i/, /u/, /ɜ/, /ɔ/ un /ɑ/ sin inere gschlosseni Silbe voreme stimmlose Konsonant e weng lenger wie d'reschtliche Vokäl ([iˑ], [uˑ], [ɜˑ], [ɔˑ] un [ɑˑ]). Voreme stimmhafte Konsonant oder inere offeni Silbe (also überall sunscht) sin si no emol lenger: [iː], [uː], [ɜː], [ɔː] un [ɑː].
• Voreme stimmhafte Konsonant sin au d'reschtliche Vokäl (bis uf de Schwa) lenger wie sunscht: [ɪˑ], [ʊˑ], [ɛˑ], [æˑ], [ʌˑ] un [ɒˑ].
  • Byspiil: bit un bid:

• D'Diphthong sin voreme stimmhafte Konsonant oder inere offeni Silbe au lenger: [aˑɪ̯], [aˑʊ̯], [ɔˑɪ̯], [eˑɪ̯] un [oˑʊ̯].
  • Byspiil: write un ride

Nasalität

Vor, nooch oder zwüscheme nasale Konsonant (/m/, /n/ un /ŋ/) sin d'Vokäl Nasalisiert, allerdings weniger starch wie z.B d'Nasalvokäl im Französische oder Schwebische.

• Bi moon (Mo) z.B isch dr Vokal starch nasaliert: [mũːn].

• Bi z.B long (lang) isch dr Vokal e weng weniger nasaliert: [lɔ̃ːŋ].

[ändere] Orthographi

S Änglische het, wie au s Französisch, en extrem starch historisch-etymologischi Schribig. Mer weiss also bin eme gschribene Wort nit gli, wie mer's schwätze sott.
Nöii Fremdwörter oder au Nämme werre in dr Regel in dr gliche Schribig wie dr Ursprungssproch ybernumme, aber deno nooch einere vu dr zahlriiche Konventione fer d'Vokalussproch gsproche. Vorallem aber au änglischi Erbwörter werre ällewell no wie im 15. Johrhundert vor dr Früeneuänglischi Vokalverschiebig gschribe. Durch des un dutzendi vo andri Luutverschiebige isch d'änglischi Orthographi numme no für öberen durchsichtig wo mit dr Gschicht vum Änglische vertraut isch.

Säll het dr gross Vordeil, dass mer bispilswis als Franzos oder als Dytscher e Text in ere änglische Fachsproch rächt schnell läse un versto cha, wil d'Fachwörter fast glich gschribe werre (un d'Ussproch fers Verständnis vum Text zweitrangig isch). Im Gegesatz dezue isch d'Schribig vu z.B Polnisch oder Italienisch starch an dr Ussproch orientiert. Des macht's im e Fremdsprochler praktisch umöglich, gmeinsami Fremdwörter als sonigi z'erchenne un dr Text dur eifachs Yberfliege in sinem Sinn z'erfasse.

Dr grossi Noochdeil vo derre Orthographi isch dass s'Erlerne vo dr änglischi Rächtschrybig sälbscht für Muettersprochler nummi durch Uswändiglehre vo praktisch jedem Wort möglich isch. So schrybt dr Mario Pei vo dr Universität vo Colombia:

„In spanisch- oder italienischsprochigi Länder isch dr Prozess schrybe z'lerne nooch spöteschtens zwoo Johr ume un drno wird d'Schuelzit für andri Fächer verwändet. In änglischsprochigi Länder duuret de Prozess d'acht Johr i dr Grundschuel, d'viir Johr ufem Gymnasium, wird oft i dr Uni no emol ufgrollt, un isch ällewell no nüt ganz ume wenn e Student syni Doktorarbeit gmacht het.“ ^[10].

Us däm Grund wird scho syt längrem e Rächtschrybreform vum Änglische vorgschlage. Dr Benjamin Franklin (Erfinder, un einer vo de Gründigsväter vo de USA) het z.B e radikal vereifachti Schrybig vorgschlage, gnau wie dr Noah Webster, wo aber numme winzigi Ändrige het chönne durchsetze, wie z.B dass im amerikanische Änglisch s' u vo Wörter wie colour abgschafft worre isch.

E Reform un Vereifachig isch allerdings us mehreri Gründ nüt ohni wytres durchzfüere:

• D'Viilfalt vo Akzent im Änglische. So wär z.B für Ängländer, Auschtralier un viili Amerikaner nüt logisch wiiso stork (Storch) un stalk (noochgeischtre) verschide gschrybe werre wyl si bi stork kei –r usspreche. Ähnlich wäre Schotte, Neuseeländer un Neuengländer irritiert wenn whine un wine plötzlich glych gschrybe werre, oder Kanadier chönnte nüt noochvollziehe wiiso caught un cot nüt mitem glyche Vokal gschrybe würde. Lueg dezüe au do: English Accents and their Implications for Spelling Reform
• Durch e Orthographi wo sich nooch dr Ussproch orientiert wäre viili Wörter wo zwar glych usgsproche werre aber andersch gschrybe werre zue Homonyme; des Argumänt wird allerdings dodurch relativiert dass Wörter wie lead wo glych gschrybe werre unterschidlichi Bedütige chönne ha (je nooch Ussproch "Blei" oder "füere"). Wenn Wörter wie pear (Birne), pair (paar), pare (glych uf) glych gschrybe werre däte, wäri d'Bedütig gnauso wie mit lead durch de Kontext dütlich ^[11].
• Etymologischi Gründ (lueg obe).
• D'Umstellig uf e neui Rächtschrybig wär logistisch chuum z'bewältige un dät s'Läse vo dr gsamte bisherige änglische Literatur unmöglich mache.
• Selbscht wenn en Kompromiss möglich wäri, gits im änglische Sprochruum kei Autorität wie z.B d' Académie française oder de Duden wo d'Reform chönnt durchsetze.

Us denne Gründ gilt d'Durchfüerig vunere Rächtschrybreform im Ängli