Elsässisch

Dialäkt: Elsassisch

Dialektverteilung im Elsass um 1910

Stroßeschild z Änse

Schild bim e Beck

Elsassisch - od´r làng Elsässerditsch heisse de Dialäkt, wo mer im Elsass redt. Im greeschte Teil vom Elsass redt me nideralemannischs Oberrhiinalemannisch, einzig s Sunngau im Side ghert zum Höchalemannische. Nordeschtlich (Gegend vun Wisseburi/Wäjssebua) wird Sidfränkisch geredt, z Niderlauterbach und z Winge Pfälzisch, nordweschtlich (Krummes Elsàss) wird Lothringer Plàtt (Saar-Rhinfränkisch) geredt. Elsassisch, bzw. Ditsch vun Elsass un Moselle, ésch offiziell e Regionalsproch vun Frànkrich - un`s ésch nooch Okzitànisch de àm meischte gesproche vun àlli regionàli Sproche vun Frànkrich

Elsässisch hitt

Noch ere Studie vo 2001 gan 61% vor elsässische Bevelkerig àà, das si Elsassisch rede. Vo de Jugendliche git nume jede viert àà, sich glagetlich uf Elsassisch z'unterhàlte. In dr Mitti vom 20. Johrhundert han 90% Elsassisch und/oder Hochditsch verstànde.

Nume no umgrachnet 5% vo de Schuelààfanger chene Elsassisch, wel nume no 28.8% vo den Eltere iri Kind mindischtens e bitzli Elsassisch lehre.

Klàr isch es Stàdt-Lànd-Gfall zugunschte vom Lànd, vor àllem im Norde un Nordweschte.

Schriftsteller, wo Frànzesch, Elsassisch u Hochditsch verstehn un schriiwe, sin unter ànderem der René Schickele, der Jean Egen un der André Weckmann.

Stroßeschilder si viilmol zweisprochig (Franzesch un Elsassisch) üsgfiert. Doderfir chene Ferdermittel bi der OCLA (Office pour la Langue & la Culture d'Alsace) beààtreit were.

In jingerer Zit wird e zweisprochige Unterricht ààgsträbt.

Hiwiis: Mer därf die Zàhle (d'DNA, e Elsassisch Zitig, wo 2001 die o.g. Studie het gmàcht) nit so interpretiere wie vunere àndre Sproch. Net vergasse: Noch 1945 han d'Elsasser versüecht, àlles z'vermiide, wàs "Ditsch" klingt, oder was "Ditsch" in irgendere Form erschiint. Sie han ja nümme zum Find welle ghere, also han nadirli au vile Elsässer versüecht, la langue de l'ennemi, also d'"Findessproch" z'vermiide. Vil Elsasser han ihri eigeni Sproch, ihri eigeni Kültür uffgäwa, àls Bekanntnis zu Frànkri, weil sie "güeti Frànzose" han welle sii, un keini ààgebliche "Sepàràtiste" - bloß desweje, weil sie sich in ihrer Müettersproch üüsdrucke. So sajt mer im Elsass fàscht nemme Nous parlons Alsacien = mir bàbble Elsassisch.

Im Elsàss isch's normàl, dàss, wenn mer in e Gschäft geht und mer Elsassisch red, und wenn d'Verkäufere des verstehn, sie fàscht numme uff Franzesch Àntwort gan. Worum? Weil si sich schäme Elsassisch z'rede. D'Elsasser hàn, äu hit noch, en Minderwertigkeitskomplex. Mer därf it vergasse: Frànkri hàt d'ditsche Sproch im Elsàss sitter 1918 uf's schärfste bekampft. Leider mit Erfolg. D'Elsassisch Situation vo hüt isch s'Resultàt vome Prozess iwer vil Generatione. D'meiste, wo no Elsàssisch chenne, sin àldi Lit, und desweje hàt die Sproch de Rüef, une langue de vieux, e Sproch vun àldi Litt z'sii. Und vun de jungi chenne s d'meischte gar nemm, und wann, numme rudimentär. Und die wenige, wo's wirkli chenne, wande's nit àà: denn s'isch une langue de vieux, oder une langue de paysans, e Buuresproch.

Àlso: Wenn 61% no Elsassisch bàble chenne, heißt des nit, dàss sie's äu màche. D'meischte vunene màche's nit. Und wann, no numme im engste Fàmiliekreis, im Privàte - nit in der Effentlichkeit. In der Effentlichkeit isch d'Elsassisch Sproch so güet wie verschwunde.

Leider hätt oï die "Hewlichkeit" dazu bigadraïa , wann en aïnra fersamlung eina net Elsassisch hät kena das die anderi auf franzesch d'antwort gan han, damit die mehrheit fersteht.

Wenn mer Elsasser frogt, bekunnt mer kei eiheitliche Àntworte. Der eine sajt, s'isch z'spät, die Sproch isch dod. Der àndri sajt "bii uns im Derfel rede sa noch àlli Lit". S'schiint, d'Elsasser wisse salwer nit, ob d'Sproch no z'retten isch, oder nit.

S'giit Bestrewige, de Kinder wider d'elsassisch Sproch z'lehra. Àwer die Bestrewige kumme sehr spät, und si sin sehr zegerlich - un sehr gering.

Ob sie noch rechtziitig kumme, wird erscht d'Züekunft zeige.

Sit 2002 get's en jedem Friejohr d Aktion E Friehjohr fer unseri Sproch, we Faschter un Verànstàltunge rund um s Elsassisch gmàcht werre.

Typischi Merkmàl vor elsassische Dialakt

Erwaichig vo [g̊] zu [v]. Bispil:

• Elsässisch Màwe, Wàwe/Wàue vs. Màge, Wàge in ànderne alemannische Dialakt (hochditsch Magen, Wagen.

Vili franzesischi Werter. Bispil:

• Elsassisch schwasiere (vu franzeessch choisir) vs. ussueche in àndernen alemannische Dialakt (hochditsch aussuchen)

E Beispiil fir schriftlichs Elsassisch

Liewi Landslitt!

Wenn’r mien Büechel lese, noo wundere‑n‑Ihr Ejch viellicht e manichs Mol un schüttle mit’m Kopf un saaue: „Warum isch denn des Wort esoo g’schriewe un sell Wort esoo? Soo redt m’r doch gar nit!“ — Un doo han’r ganz ereecht. Ich hab’ oft nit esoo g’schriewe, wie m’r redt, un ich will Ejch au saaue, warum.

M’r kann joo’s Elsässisch doch nit genau eso schriewe, wie m’r redt, des isch e Ding d’r Unmöejlichkeit. Des were‑n‑’r selwer zügenn. Un owedring möcht’s noo doch e jeder andersch han, wiel e jeder widder e‑n‑andere Dialekt redt. —

Drum haw ich gedenkt, ich prowier’s emol andersch un schrieb nit fers Ohr — sell könnt ich joo doch nit — ich schrieb liewer fers Auj, ich schrieb esoo, daß’r’s licht lese könne, wiel d’Wörter ihrem Üssehn nooch de ditsche Wörter gliche. ‘s word’s schun e jeder vun Ejch uff sieni Fasson üsspreche. Wenn Ejch nur’s Lese licht fallt, des isch mir d’ Hauptsach. Ob mien Versuch gerote‑n‑isch, des müen Ihr entscheide.

Lueg au

• Orthal
• Elsässer Französisch
• s Elsassisch Werterbüech

Weblink

• Culture et Bilinguisme d'Alsace et de Moselle (René-Schickele-Gsellschaft)
• Gschichte vo der elsässische Schprach
• Amt für Sprach u Kultur im Elsass
• Wörterbuech vo de elsässische Mundarte
• Heimetsproch un Tradition
• Kritische alemannische und elsässische Texte und Gedichte aus Südbaden und dem Elsass
• Verain fer's Kültürälla Ärbgüat vum Elsàss