Züritüütsch

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Zur Navigation springen Zur Suche springen
Dialäkt: Züritüütsch
Zuercher Mundarten.png
Sprachecharte vom Kanton Züri
 Wëschpi/Wäschpi, eng/äng
 Aabig/Oobig
 nid/nöd
 e Chind/es Chind (veräifacht)
 Summer/Sumer, machid/mached, olt/alt

Züritüütsch (Gsw-züritüütsch-Züritüütsch.ogg [ˈts͡yɾityːtʃ͡] ) isch de hööchalemannisch Dialäkt vo de Stadt Züri und irer Umgäbig.

Gebiet[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S Gebiet, wo Züritüütsch gredt wird, isch de Kanton Züri, aber ooni d Regione nördlich vo de Thur (s Wiiland, mit de Wiiländer Mundart), um Elgg ume und nördlich vom Rii (s Rafzerfäld), wo zum ostschwiizerische Dialäkt ghööred. Züritüütsch undertäilt mer i sächs Undermundarte:

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Tiräkti Züügnis für s zürcherisch Alemannisch vom Mittelalter git s chuum. Doozmaal hät s en äidgnössischi Kanzleispraach ggèè, wo mee oder weniger äinhäitlich gschribe woorden isch. Die isch dänn im 17. Jaarhundert wider underggange, wil sich alewiiil mee e tüütschi Standardspraach duregsetzt hät.

Em Eberhard Müller siini Chronik us em 14. Jaarhundert öppe isch i dère Kanzleispraach gschribe. De Titel luutet:

diess buoch hiess Herr eberhart müller Ritter schultheiss der statt zu zürich schriben und sind die krieg und louff so die von zürich gehept hand in der jarzal als die hinnach geschriben staut des ersten von der mordnacht

Und en Iitraag, wo d Zürcher grad Rümlang verwüeschted:

Item ain sant ulrichs abent Do man zalt CCCLXXXV jar do gewunnent wir rümlang und brachtend vil genss und hüner und tuben und stauchend durch Better und stampfetend häfen und kessi und liessend den win uss.

I dère Chroonik wird vom Ruedolf Brun siinere Zouftrevoluzioon vo 1336 prichted und vo den Eräigniss vo de Ziit nach em Biitritt vo Züri zu der Äidgnosseschaft bis 1386.

Us de 1520er Jaar hämmer dänn d Bible, wo de Zwingli zäme mit em Leo Jud und anderne übersetzt hät. De Zwingli isch aber us Wildhuus im Toggeburg gsii und ekän gebüürtige Zürcher, und de Leo Jud isch sogaar us em Elsass choo. Aber au d Züribible isch nöd öppen uf Züritüütsch gschribe gsii, und bi jedere Revisioon hät si sich de Lutherbible aagnööcheret.

Vil mee tialäktaali Iiflüss git s i de Wèèrch vom Wundaarzt Jakob Ruef (öppe 1505 bis 1558). Dèm siini Draame sind in ere Spraach gschribe, wo zwaar au nöd äifach Mundaart isch, aber glych vil Mundaartlichs zuelaat. Das gseet me zum Biispil a de tipisch zürcherische «a», wo anderi Mundaarte und au d Kanzleispraach «o» händ, öppe gnan für genommen – wie hüt na gnaa.

Phonologii[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Vokäl[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Wie bi de andere schwiizertüütsche Mundarte isch d Vokallengi distinktiv. I de Schwyzertütsche Dialäktschrift vom Eugen Dieth – a däre orientiert sich d Schriibwiis vo Weber und Bächtold (1983) – wärded d Langvokal mit Doppelbuechschtabe bezäichnet. S Züritüütsche kännt 15 phonologisch distinktivi Vokalfarbe. i, o, ö, u und ü käned zwoo phonologisch verschideni Serie vo Langvokäl, ii, oo, öö, uu, üü und ìì, òò, ö̀ö̀, ùù, ǜǜ. Hüt wird das aber chuum me underschide. Scho de Weber und Bächtold regischtriered òò nu na i Äigenäme, und au ìì, ùù, ǜǜ sind wiitume verloore. Nu ö̀ö̀, de Umluut vo aa (em mittelhoochtüütsche lange /a:/), isch au hüt na überal läbig, öppen i brö̀ö̀tle (bräteln, braten), rö̀ö̀tle (rät(s)eln, raten), Nö̀ö̀t (Nähte), spö̀ö̀ter (später) usw. Sis churz Gägeschtuck ö̀, wo vo Weber und Bächtold aagsetzt wird, isch aber au wiitume verschwunde. Nu i Hö̀ (Hä? Wie bitte?) git s es na.

  • a, aa: [ɒ], i Hand, Haar
  • ä, ää: [æ], i schlächt, Määl
  • e: unbetonts Schwa [ə]
  • e, ee: betonts [e], i Bett, leere. De Luut cha men au mit é, éé notiere, zur Underschäidig vo Schwa bi ungwoonter Betoonig, z. B. i Fremdwöörter wie Buggé, Porpmonéé, mausé(tot)
  • è, èè: [ɛ], i fèrtig, mèrke, fèèle
  • i, ii: [i], i Rinde, Bibiili
  • ìì: offes [ɪː], in Rììs
  • o, oo: [o], i Ofe, root, Roose
  • òò: offes [ɔː], nu i Näme
  • ö, öö: [ø], i Öpfel, Rööti
  • ö̀ö̀: offes [œː], i brö̀ö̀tle, nö̀ö̀ch
  • u, uu: [u], i rund, Uufer
  • ùù: offes [ʊː], i Pùùrscht
  • ü, üü: [y], i Büsi, tüür (teuer)
  • ǜǜ: [ʏː] i tǜǜr (dürr), Tǜǜr

Diphtöng:

  • ai, ei, äi, ou, öi, au, ö̀i, ie, ue, üe. öi und ö̀i sind hüt aber i öi [øɪ] zämegfale, wo hüt eerscht na vo vilne Lüüt als oi [oɪ, ɔɪ] uusgschproche wird.

Konsonante[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S Züritüütsch hät 28 Konsonantephonem. Zue de Allophon ghööred di uvulare Frikativ [χ] un [ʁ̥] als freji Allophon vo de velare [x] un [ɣ̊]. S Phonem /r/ cha als Zungespitze- oder (sältener) Zäpfli-r ufträte.

  Bilabial Labio-
dental
Alveolar Post-
alveolar
Palatal Velar Glottal
Verschlussluut p     t       k    
Affrikat   pf t͡s   kx  
Nasal m   n     ŋ  
Vibrant     r        
Frikativ   f   s   ʃ  ʒ̊   x  ɣ̊ h
Approximant   ʋ     j    
Lateraler Approximant     l        

S Konsonanteinväntaar vom Züritüütsch bestaat, wie au suscht im Alemannisch, us Fortis und Lenis Konsonante und kännt ekäi stimmhafti Obstruänte. D Fortis (/p t k/ usw.) duuret lenger wie d Lenis (/b d g/) und chönd au mit Doppeltkonsonante (/pp tt kk/) oder miteme ː (/pː tː kː/) kännzäichnet werde. Usserdäm sind d Fortis im Gägesatz zum Standardtüütsch nöd behuucht usser i Lehnwörter. Wil d Konsonantelengi au am Änd vom Wort erhalte blybt, git s im Züritüütsch ekäi Usluutverhärtig wie im Standardtüütsch.

Andersch als im Noihoochtüütsch, wo d Vokallengi zwingend vo de Silbeschtruktur abhanged, chan s Züritüütsch au nach churze Vokal äifachi Konsonante und nach lange Vokal doppleti Konsonante (Geminate) haa. Biischpiil sind schile (schielen), schare (scharren) un Chele (Kelle).

D Plosiv chönd am Aafang, i de Mitti und am Änd vomene Wort sowohl als Fortis wie au als Lenis ufträtte. D Frikativ sind im Aaluut aber alewiil Lenis.

Quelle: Fleischer, Jürg un Schmid, Stephan. (2006). Illustrations of the IPA: Zurich German. Journal of the International Phonetic Association, 36/2.

Wortschatz[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Wörter, wo innerhalb vum Alemannisch typisch für s Züritüütsch sin:

Züritüütsch Hoochtüütsch Biispiil
Pfulme Kissen Ich bruuch en Pfulme zum Schlaaffe.
Vogelböögg Vogelscheuche Dèè Vogelböögg nützt au nöd grad vill, gäll?
Muesueli Lätzchen Legg em Dani doch na en Muesueli aa.
gröönele verschimmeln Ou lueg, die Himbeeri sind scho wider am Gröönele.
Karfiool Blumenkohl Ich iss nöd gèèrn Karfiool.
Froschtblaatere Gänsehaut Ui näi, jetz han i grad Froschtblaatere überchoo.
Haab Bootshafen Träffed mir is a de Haab uf di zwäi?
Chrottepösche Löwenzahn D Wise isch vole Chrottepösche.
nidsi hinab, herunter, abwärts S Wasser lauft nidsi i s Meer.
Schoche Haufen Mi Frau macht en ganze Schoche Hèrdöpfel zur Wienacht.
Schürgerei Polizei D Schürgerei faart mit Blauliecht zur Bank.
Sibesiech ausgefuchster Kerl De Häiri, de Sibesiech, hät de Stier iigfange!

Orthographii[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Die Notation isch vom Weber und em Bächtold und gaht uf de Eugen Dieth zrugg. Im Gebruuch werded d Gravis normaalerwiis ewäggglaa, mer verzichtet also uf di orthographisch Underschäidig vo è und e (oder ä), èè und ee (oder ää), òò und oo, ö̀ö̀ und öö, ùù und uu, ǜǜ und üü. Es muen äim aber bewusst sii, das daademit di phonologisch Information im Täggscht fèèlt, wo dur lexikalischs Wüsse mues uufpracht werde. Uf d Setzig vom Diphthong äi wird hüüfig verzichtet, und stattdem ei gschribe, analog zum Hoochtüütsch. Au da gaat Information verloore, wil i gheit schtaat ei würkli für ei, aber eigetlich schtaat äigetlich für äigetlich.

D Underschäidig vo f, v und ph isch nöd phonologisch und orientiert sich au am Hoochtüütsch. Ähnlich wie ph sött me y für ü i gwüssne Främdwörter bruuche. Es gilt aber z beachte, das es im eltere Züritüütsch und hüt na i andere Schwiizer Dialäkt zum Teil gängig isch, y für e langs und gschlosses () oder au sekundär gchürzts gschlosses i ii/i z schriibe (öppe Schwyz, Baseldytsch). Das hät historischi Gründ: Scho im 16. Jaarhundert hät me Schwytzerland, wyss, wyt und èènlich gschribe. I dene Fäll sind aber d Lengene vo de anderne Vokäl nöd markiert. Wä me d Vokallengi systematisch wott feschthalte, aso mit aa, ee, uu, oo, ää, öö etc., machts wenig Sinn, daadenäbet y statt ii z bruuche – ussert i Dialäkt, wo näbed em gschlossene lange [i:] au e langs offes [ɪ:] händ (z. B. Baseltüütsch), oder aber umgcheert i Dialäkt, wo näbed em offene churze [ɪ] au e churzes gschlosses [i:] händ (z. B. Basel- und Bärntüütsch), wo also d Lengi nöd vo de Qualitèèt abhanget.

D Gruppe st, sp werded immer als scht, schp realisiert. z isch phonologisch wie ts. Es git e Stimmtonassimilation vor s, so das ds phonologisch wie ts isch (z. B. d Sach chönnt phonologisch äidüütig au tSach oder Zach gschribe werde, me ziet aber di erscht Schriibwiis im Interässe vo de Klaarhäit voor).

De feminin Artikel und s Partizipial-Präfix (Hoochtüütsch ge-) füered im Sandhi zu Geminate: Bim feminine Artikel isch de Sandhi fakultativ. Zum Biischpiil chan «die Kirche» bi tüütlicher Uusschpraach als [dxilə] realisiert werde, normaalerwiis aber als [kxilə]. Us dem Grund isch a klèèrendi Schriibwiis d Chile mögli. Andersch bim Partizip. S Partizip vo träffe isch ttroffe (gwönli gschribe troffe), und nie *gtroffe. S Partizip vo bache isch bbache (au pache gschribe), und nie *gbache. S Partizip vo gumpe isch ggumped. Bi Verbe, wo mit ch- aaluuted, füert d Gruppe gch phonologisch zu k, aber zur Klarheit vom Schriftbild chan au gch schtaa: So chame s Partizip vo chaufe als gchauft oder (sälte, wil s hoochtüütsch uusgseet) als kauft schriibe.

D Vokalisierig chan zwüsched de Underdialäkt variiere, vor alem bi archaischere Wörter. Biischpilswiis «Mond» isch als Maa, Mòò oder Mö̀ö̀ beleit, im 20. Jahrhundert aber wiitgehend vo Mond (pl. Mönd) verdrängt worde.

Büecher[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Lueg au[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Commons: Züritüütschi Audiobyspil – Sammlig vo Multimediadateie

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]