Winterthur

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Winterthur
Wappe vo Winterthur
Basisdate
Staat: Schwiiz
Kanton: Züri (ZH)
Bezirk: Wintertuurw
BFS-Nr.: 0230i1f3f4
Poschtleitzahl: 8400–8411, 8310, 8352, 8482
UN/LOCODE: CH WIN
Koordinate: 698805 / 26185247.4999938.750002439Koordinaten: 47° 30′ 0″ N, 8° 45′ 0″ O; CH1903: 698805 / 261852
Höchi: 439 m ü. M.
Flächi: 68,05 km²
Iiwohner: i108'044 (31. Dezämber 2015)[1]
Website: www.stadt.winterthur.ch
Reformierti Stadtchile

Reformierti Stadtchile

Charte
Schützenweiher Bichelsee Guemüliweier Ziegelweier Deutschland Kanton Schaffhausen Kanton St. Gallen Kanton Thurgau Bezirk Andelfingen Bezirk Bülach Bezirk Pfäffikon Bezirk Uster Bezirk Zürich Altikon Bertschikon bei Attikon Brütten Dägerlen Dättlikon Dinhard Elgg Ellikon an der Thur Elsau Hagenbuch ZH Hettlingen ZH Hofstetten ZH Neftenbach Pfungen Rickenbach ZH Schlatt ZH Seuzach Turbenthal Wiesendangen Winterthur Zell ZHCharte vo Winterthur
Iber des Bild
w
Dialäkt: Winterthurer Mundart

Wintertuur, i der Umgangsspraach au Winti (amtlich Winterthur, frz. Winterthour), isch ä politischi Gmeind, diä sechstgröschti Stadt vo dä Schwiiz und Hauptort vom gliichnamigä Bezirk im Kanton Züri.

Name[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Di mittelalterlich Stadt Wintertuur isch zum eerschte Mal im Jaar 1180 als in Niderun Winterture gnamset worde; wänn vo Oberwintertuur d Reed isch, ghäissts scho 856 in Wintarduro. De tüütsch Name chunt vom latinische Name von ere römische Sidlig, wo deet glägen isch, wo hüt Oberwintertuur isch, nämli Vitodurum. Dä Namen isch e Zämesetzig vo keltisch uito- «Wide» und keltisch durōn «Tor, Tür» und bidüütet daademit warschindli «Widetor, Widehof, mit Widezwiig gflochtni Iifridig». Vilicht beziet sich der Ortsnamen aber au uf en keltische Personename; dänn würd er Ortsname «Märtfläcke vom Uito» bidüüte.[2]

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Z Winterthur hät me scho sit dä Steiziit gwont. Am Änd vo de Gletscherziit isch d Mulde vo Winterthur aber än Sumpf gsii, und di erschte Bewohner händ a dä Hügel gwont, wo Winterthur ifassed.

Spöter händ t Kelte Winterthur bewonnt, und zwar wahrschinnlich händs vor allem uf äm Oberwinterthurer Hügeli gwonnt, wo sich dänn au d Römer niderglaa händ und deed für iri paar Soldaate ä chlini Feschtig bout händ, mit äme Tämpeli und ämänä Bedli. Sie händ au dä Namä vo de Kelte überno, wo s Wort vidu drin hät, vo de Wide, wo s ja im Sumpf vo de Grüze under irem Dorf gnueg gä hät. Mit dä Römer isch au de Wii nach Winterthur cho. Sie händ die ganze Südhäng dadämit aapflanzet, und dä Wiiabou isch dänn bis is 19. Jahrhundert vor allem für Wülflinge wichtig blibe.

Wo dänn ab äm nünte Jahrhundert s Chrischtetum iizoge n isch und d Römer vo dä Allemannä vertribe worde sind, isch dänn au uf iräm alte Tempelgländ z Oberwinterthur eini vo die früeschte Chile von Winti poue worde, und wie all früene Chile vo germanische Schtämm isch das ä Holzchile gsii.

Aber au i de Mulde von Winterthur isch zur gliiche Ziit es Chileli bout worde, wahrscheinlich i dä Mitte vom änä chliine Märtfläcke, won a dä Chrüüzig vo wichtige Wääg entschtande n isch. Erscht wo dänn d Habsburger e Burg i de Nöchi, d Chüeburg, übernoo händ, händ si dem Dörfli s Schtadträcht gää. (Das isch dä Winterthurer nid ä so schnäll gschänkt worde. Si händ zerscht müese t Burg uf äm Heiligberg, wo n ämä Hartmann vo de Chüeburg ghört hät, schliifä, und wo dä dänn in Angscht und Schrecke sin Näffe grüeft hät, dä Rudolf I. vo de Habsburg, hät dä s (s Stadträcht) als s Beschte n aglueget, zum wider Fride zschlüsse.)

I dä nöchschtä Jahrhundert isch dänn ä typisch habsburgischi Altstadt äntschstandä. D Stadtmuur von Winterthur isch au erscht im 13. Jahrhundert poue worde. S hät Striit gää, wil Züri sich mit der Eidgenossäschaft, das heisst mit dä Waldstett, hät wele verbünde, und Winterthur under äm Ifluss vo de Habsburger blibe n isch.

S händ sich au riichi Mönchsorde da niderglaa: Uf äm Heiligberg, det won jetzt s Schuelhuus liit, händ Benediktiner gläbt, und us irne Urchunde wüssämär, das de ganz Escheberg inä ghört häd und das dän khän Wald det gsii isch, sondern vili Buurehöf. Dä gros Wald isch erscht vil spöter gwachse. A de Töss häts äs riichs Chlooster von Dominikanerinne ghää, wo die edle Häre iri Töchtere värsorget händ, wo s nid händ chöne günschtig verhürate.

S 14. Jahrhundert isch für d Winterthurer härt gsii: t Pescht hät öpä än Drittel vo de Bevölkerig umpraacht, und d Lüt händ gseit, da seged t Jude gschuld. Dä Graf vo dä Chüeburg hät s zwar in Schutz gnoo, aber am Schluss hät er s müese userucke, wil t Winterthurer so wüetig gsii sind. Vor de Chüeburg händ s dänn über drühundert vonänä ztod gschlage. Überhaupt isch Winterthur übers ganz Mittelalter bis ietzt id Nöiziit kä Spur besser gsii als dä Räschte. Au p Frauä händs nid guet ghaa. Eini, wo sich grad i paar Manä verliebt gha hät, hänt s au tööt. Aber än Maa, wo s Gliich passiert isch, also än Casanova, hät nu müese verdufte. Das isch dänn äso gsii, und isch da nid ander gsii, also a andere Ort gsii isch. Diä Stadt isch also weder besser no schlächter als än andäri. Nur iri Lag isch besser als diä vom Räschte: Winterthur liit idä Wälder und Hügel, und drum sind t Winterthurer im grossä Ganzä ziemlich fridlich. Äs hät da nie grossi Volksaufständ gäh. S Einzig isch das vor de Chüeburg gsii, wo n aber kän Winterthurer weiss. S git ekeis Dänkmal, won a das erinnerät.

T Winterthurer sind bis is 15. Jahrhundärt mit dä Öschtricher verbündet blibe, und erscht wo Züri immer mächtiger wordä n isch, händ si irne Find Winterhur chöne abnä. Sit dänn händ sich t Winterthurer immer vo dä Zürcher underdrückt gfült, und t Zürcher händ Winterthur als Eroberig aaglueget. Sie lueget au hüt no druf abä und finded, dass die bessere Lüt in Züri wonäd, oder a de Goldküste.

I dä Ziit vo dä Industrialisierig händ sich z Winterthur männgi Fabrikante niderlaa. Im Tösstal häts scho ä paar Textilfabrike gää, und jetz hät eine vo de Sulzer ä Güsserei in Töss gründet. Die arme Buure us äm Tösstal, won au gischikti Spinner gsi sind und sich mit dä Spinnerei scho lang ächli Geld verdienet gha händ, hät mär au schnäll chöne für anders Handwärch usbilde, bis zur härte Güüsserarbet.

So isch dänn Winterthur zimlich schnäll ä wichtigi Induschtrieschtadt wordä, und t Dörfer um t Altstadt ume sind mit ära zämegwachse. Di richä Fabrikhäre händ iri Villä um Winterthur ume bout, und iri grossä Gärti änglisch aapflanzet. Drum gseend grossi Teil vo Winterthur au jetz no wien än grosse Garte uus. Diä abgläge Mulde am Usgang vom Tösstal hät Fabrikhärä azoge, wo nid intressiert gsii sind am noble Tue. Si sind zimlich bescheide blibe und händ irne Arbeiter guet glueget. P Familie Rieter hät für iri Arbeiter chlini Reihhüsli ufgschtellt, und äs sind da im Vergliich mit andäre Industriistett kei Arbeiterslum uufchoo. (Än andäri riichi Familiä, s Reinharts, händ Freud a dä Kunscht ghaa, und sind Sammler und Künschtlerfründ wordä und blibä, und händ dä Schtat und irnä Bürger am Schluss irä Bsitz gschänkt. Au im 20. Jahrhundärt händ si Fründ wie dä Hermann Hesse gha, wo s gärn ufgnoo händ, dass er bi dä Nazi z Tütschland nid hiigrichtät wird. Am Schluss hänts gluegät, das är i sim gliebtä Tessin sis Hüsli überchunt…)

Aber namal zrugg is Jahrhundert dävor: T Winterthurer händ sich lang vo Züri undertruckt gfült. Wo t Zürcher di erschte Isebahne bout händ, häd Winterthur au welä ä mächtigi Stadt wärde. T Schtadt hät sich verschuldet, zum t Oschtschwiizer Isebahn z boue, wo dänn ä so chrüüz und kwär tur Gegend bout wordä n isch (zum vo allnä Gäld izsammlä), das si am Schluss bankrott gmacht hät. Dur das hät sich t Stadt vo därä alte Schuld lang nid chöne befreïe, und s isch im Vergliich zu Züri än armi Stadt blibe, än Arbeiterstadt ebä.

Wappä[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S Winterthurer Wappe isch vom Wappe vo dä Grafe vo Kyburg abgleität.

Stadtchreis[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Stadt Winterthur hät 7 Stadteil: Altstadt, Oberi (*), Seeä (*), Tööss (*), Välte (*), Wülflinge (*) und Mattebach.
Die Stadtchreis, won es Stärndli (*) händ, sind früeneri Gmeinde, wo 1922 iigmeindet worde sind. Nu Mattebach isch erst 1973 gschaffe worde, wo me das Gebiet zwüschet Stadt und Seeä zuepoue hät.

Bevölkerig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Mit guät 100'000 Iiwohnär isch Winti di sächstgröscht Stadt vo dä Schwiiz. D Bevölkerig wachst öpä 1,5 % im Jahr bin ärä Usländerquote vo 23 %. Die wenigä Einpersonähuushält zeiget d Attraktivität vo Winterthur für Familiä uf. Das isch abe no i de Blüteziit vo de Industii um Sulzer, Rieter, SLM, Schliifi, etc gsi. Hüüt isch i Winti eher de Dienstleistigssektor bheimatet. So zum Biispiil d Winterthur Versicherig, wo wiit übär d schwiizär Gränzä us bekannt isch.

Bevölkerigsentwicklig
Jaar 1850 1860 1870 1880 1888 1900 1910 1920 1930
Iiwooner 13'651 15'613 19'618 26'051 29'508 40'961 46'384 49'969 53'925
Jaar 1941 1950 1960 1970 1980 1990 2000 2010 2014
Iiwooner 58'883 66'925 80'352 92'722 86'758 86'959 90'483 100'947 106'778

De Uusländeraatäil liit bi 23 % (Stand 2011).

Bevölkärig nach Bürgärrächt[3] 31. 12. 2011
Wappen Winterthur.svg Winterthur 25,22 %
Wappen Zürich matt.svg Kanton Zürich 40,76 %
SchweizSchweiz Schwiz 76,67 %
DeutschlandDeutschland Dytschland 4,44 %
ItalienItalien Italie 4,30 %
SchweizMazedonien Mazedonie 1,87 %
TürkeiTürkei Türkei 1,77 %
SerbienSerbien Serbie 1,72 %
OsterreichÖsterreich Öschterriich 0,68 %
SpanienSpanien Spanie 0,58 %
KroatienKroatien Kroazie 0,36 %
Bosnien und HerzegowinaBosnien und Herzegowina Bosnie un Herzegowina 0,35 %

Religion[ändere | Quälltäxt bearbeite]

34,9 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 25,3 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).

Politik[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Bi de Gmeindratswahle hets das Ergebnis gä: AL 3,4 %, BDP 1,5 %, CVP 6,0 %, EDU 2,0 %, EVP 6,1 %, FDP 12,3 %. GLP 11,1 %, GP 7,6 %, PPS 2,4 %, SP 24,4 %, SVP 22,4 %, Suschtigi 4,8 %.

Gmäindspresidänt isch de Michael Künzle (Stand 2016).

Wirtschaft[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 4,6 % gläge.

Dialäkt[ändere | Quälltäxt bearbeite]

De züritüütsch Dialäkt vo Wintertuur ghört zu de Winterthurer Mundarte. Im Verglich zu de Stadt-Zürcher unterscheidet sich de Dialäkt nur i paar wenige Wörter. Während d Zürcher en Satz mit "nöd" verneined, machet d Winterthurer das mit "nid". S Zürcher Feister wird in Winterthur zum Fänschter. Au bi de Usprachlängi vo de Vokal gits gwüssi Unterschiid, so wird zum Biispiil bi de Wörter Nase, bade und Räge de ersti Vokal churz usgsproche. Dur d durchmischig vo de Bevölkerig im ganze Kanton, verschwindet die Spraachgrenze aber nahdisnah.

Sport[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Z Winterthur sind sehr vieli chliineri un grösseri Sportvereine beheimatet.

Grösseri Verein[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Fussballclub Winterthur (churz FCW). Spiilt im Moment i dä Nati B.
  • Pfadi Winterthur Handball, eine vo de erfolgriichste Schwiizer Handballklüb.
  • Eishockeyclub Winterthur (kurz EHCW). Schpiilt i de neu erbautä Iishallä Deutweg i dä 1. Liga.
  • Leichtathletik Vereinigung Winterthur (churz LVW)
  • Hockeyclub Rychenberg Winterthur (kurz HCR).
  • Red Ants Rychenberg Winterthur. Frauen-Unihockeyverein, wo 2000 au us de international erfolgriichä Fraueabteilig vom HCR hervorgangä isch. Europacupsieger 2005.
  • Winterthur Warriors: American Football Club - amtierendä Schwiizär Meischtär 2006
  • Yellow Winterthur: Handballverein us de zweithöchschte Liga vo dä Schwiiz.
  • Radfahrerverein Winterthur
  • Basketballclub Winterthur
  • Eulach Squash-Club Winterthur
  • Squash Racket-Club Winterthur
  • Schwimmclub Winterthur: Zurziit einä vo dä wichtigschte Nachwuchsverein vo dä Schwiiz
  • Skema – Suny Kamay Martial and Energy Arts Winterthur
  • Shotokan Karate Winterthur Siit 1967 diä gröscht Karateschuel zWinti.
  • Wing Thai Gym Kampfsportschuel vom 14fache Weltmeister Azem Maksutaj.
  • D Pfadi Winterthur isch, im Verhältnis zu dä Iiwohner, mit zirka 2000 Pfadfinder die stärksti Pfadfinderbewegig vo dä Schwiiz.

Schuele[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Z Winterthur gits näbed dä Primar- und Sekundarschuel au no drüü Kanti, aini mit ere Informatikmittelschuel. 1874 isch s Technikum Winterthur gründet worde, wo sit 2007 en Tail vo de Zürcher Hochschuel für Aagwandti Wüsseschafte isch. S'früenere Konservatorium Winterthur ghört hüt zu de Zürcher Hochschuel vo dä Künst.

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Commons: Winterthur – Sammlig vo Multimediadateie

Fuessnote[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Ständige und nichtständige Wohnbevölkerung nach institutionellen Gliederungen, Geschlecht, Staatsangehörigkeit und Alter (Ständige Wohnbevölkerung)
  2. Lexikon der schweizerischen Gemeindenamen. Useggää vom Centre de Dialectologie a der Universität Neueburg under de Läitig vom Andres Kristol. Frauefeld/Neueburg 2005, S. 971/72.
  3. Bevölkerungsstatistik der Stadt Winterthur 2011 abgrüäft am 25. Februar 2012.