Toggeborg

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Zur Navigation springen Zur Suche springen
Disambig.svg Dä Artikel behandlet e Region i de Ostschwiz. För witeri Bedütige lueg bi Toggeburg (Begriffsklärig).
s Toggeborg

S Toggeborg (IPA: [ˈtɔkːəb̥org̊, -b̥ʊrg̊]) isch e Region im weschtliche Teil vom Kantoo Sanggalle i de Schwiz.

Geografii[ändere | Quälltäxt bearbeite]

De Hoptfluss isch d Tuur, wo z Wildhuus und z Underwasser entspringt und noch em grosse Boge bi Wiil d Nordgrenze vom Toggeburg bildet. En witere Fluss isch de Necker, wo us em Neckertal chunnt. Im Süüde sind die sibe markante Churfirschte. Die Näme sött jede kenne: Chäserogg, Hinderrogg, Zueschtoll, Schiibeschtoll, Brisi, Frümsel, Seluu. S Obertoggeburg isch au e ganz e bliebts Schiigebiet, mit Pischte vom Chäserrogg in Gämserrogg und abe is Tal. Und zoberscht obe hesch e herrlichi Uussicht uf de Walesee, de Zörisee, d Glarneralpe und natürli uf de Säntis im Alpstei.

s Obertoggeburg mit de Churfirschte

Wertschaft und Vercheer[ändere | Quälltäxt bearbeite]

S Toggeborg werd hoptsächli landwertschaftlich benutzt, im Obertoggeburg gits au en starche Tourismus, und z Wattwil und im Neutoggeborg gits no Industrii. De grööscht Industriiort isch Uzwil im Undertoggeborg mit de internationale Maschinefabrigg Büeler.

Vo Wil us faart d Toggeburgerbaan bis uf Nesslau und vo Sanggale us faart d Südostbaan quer dur s mittlere Toggeburg und verlot s Tal noch Wattwil dur de Ricketunel. S Obertoggeburg isch nume mit Postauto vo Nesslau us und vom Rintl her erschlosse und e Postautolinie verbindet Nesslau mit de Schwägalp.

Im obere Toggeburg gits au Bergbaane, so hets aini vo Wildhuus uf d Gamsalp, denn d Baane vo Unterwasser uf de Iltios und witer uf de Chäserrogg. Vo Alt Santihann goot e Bäänli uf d Sellamatt. Uf de Schwägalp schwebt e Luftsailbaan uf de Säntis ue. Im Ganze sind höt sibe Bergbaane in Betriib.

Kultur[ändere | Quälltäxt bearbeite]

s Toggeburg mit Stai, Nesslau, und im Hintergrund no Wattwil

Im Toggeburg lebt no e starch büürlichs Bruchtum mit traditionelle Alpuffaarte und Veeschaue und d Buuremolerei isch no wit verbraitet. Die traditionelli Strichmusig bistoot usem Hackbrett, zwo Giige, emene Tschello und ere Bassgiige und natürli werd ono gjodlet.

Literarisch bekannt sind d Tagibuechufzaichnige „Der Arme Mann im Tockenburg“ vom Wattwiler Buresoo Ulrich Bräker, e autobiografisches Werch us de soziale Unterschicht vom 18. Joorhundert.

Furore gmacht het de Musiker und Schriftsteller Peter Weber us Wattwil mit sim Buech Der Wettermacher. Da Buech beschribt in ere bluemige, fast überschwengliche Sproch nöd nu d Uusicht vo de Churfirste. Da Buech isch im Joor 1993 usechoo.

De Dialekt isch nöd aihaitlich, vor alem s Obertoggeburg unterschaidet sich stärcher vom restliche Tal. Im undere Toggeborg machet sich immer stärcher Iiflüss vom Försteland bemerkbar. De Dialekt isch i de östlichere Gebiet vom Toggeburg eng vewandt mit em Appezeller Dialekt. De Toggerburger Dialekt ghört zu de Ostschwizer Dialekt.

Tüpisch för s Toggeburg send di vile Streusidlige und s Toggeburgerhuus.

Sankt Idda

Persönlichkaite[ändere | Quälltäxt bearbeite]

d Grofschaft Toggeborg

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Öbersicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Epoche Ziit Eraignis & archäologischi Fundplätz
Staizitt öppe 40000 v.Chr. Neandertaler im Wildemannlisloch
Früeni Bronzezitt 2200-1550 v.Chr. Alp Seluu
Mittleri Bronzezitt 1550-1350 v.Chr. Alp Seluu, St. Iddaburg, „Tuurfünd“
Spooti Bronzezitt 1350-800 v.Chr. Alp Gamplüt, St. Iddaburg, „Tuurfünd“, Rootmoos, Glattborg bi Oberbüüre
Hallstatt 800-480 v.Chr. St. Iddaburg
Latène 480-15 v.Chr. „Tuurfünd“, Choolberg, Schwaarzebach
röömischi Chaiserzitt   15 v.Chr. - 284 D Röömer eroberet s Piet fo de hüttige Schwiz.
„Tuurfünd“, Glattborg, Oberozwiil, Oberglatt, Oberhelffetschwiil
Spootantiiki 284-500 Eppeberg
Früemittelaalter 500-1050 „Tuurfünd“, Jonschwil, Niderozwil, Floowil
abem 6./7. Joorhundert Bsidlig vom Toggeborg. Abem 8. Joorhundert foot di schriftlichi Öberliferig aa und d Fünd nemed immer mee zue
Hoochmittelaalter 1050-1250 Ersti Nenig vom Gschlecht Toggeburg ane 1044
Spootmittelalter 1250-1500 Ane 1436 sterbt de letschti Groof fo Toggeborg. Ane 1468 chauft de Förstabt vo Sanggale s ganz Toggeborg.
früeni Noizitt 1500-1798 Reformatio ab 1517. De Ulrich Zwingli us Wildhuus wendet sich 1524 a d Toggeborger.
1712: Toggeborger Chrieg
Noizitt ab 1798 Ane 1798 lööset d Franzoose di aalte Herrschafte uuf, d Helvetik werd gründet. 1803 de Kantoo Sanggalle werd gründet.

Früegschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

s Wildemannliloch

S Toggeborg isch archäologisch völlig schlecht erforscht. Dromm waiss mer o wenig öber d Früegschicht vom Taal. Aidüttig isch ass s Toggeborg vo verschidnige Sitte her bisidlet woren isch, nämmli emole vom Noorde heer usem Thurgauische und im anderen End vom Rintl unenufe is Obertoggeborg und denn no usem Piet vo de Linthebni. S mittlere Toggeborg isch offesichtlich em spöötischte erschlosse woore.

Di ältiste menschliche Spuure im Toggeburg stammet us de Staizitt. S Wildemannlisloch (1682 m.ü.M) am Noordhang vom Seluu isch vor guet 40’000 Joor zittewiis vo Neandertaler uufgsuecht woore. Nochem Rückzuug vo de Gletscher noch de letschte Iiszitt isch s Toggeborg nodisnoo zomene Uurwald woore, wo - wenn öberhopt - nume wenig Mentsche glebt hend.

Uf de Alp Vorder Seluu isch a zwee Plätz vercholets Holz gfunde woore, wo ahand vo C14-Bistimmig i di früeni und mittleri Bronzezitt datiert were chönd. Die chönntet Öberrest vo Füürstele sii oder uf e früeni Brandrodig hiiwiise. Pollenanalyse vo de Alp Gamplüt oberhalb vo Wildhuus zaiget, ass i de spoote Bronzezitt do Wald grodet woren isch. Im ondere Toggeborg sind i de Joore 1997 und 1998 bi Schwaarzebach und Bazed guet 1700 Fundobjekt us de Tuur borge woore, wo vo de mittlere Bronzezitt bis i d Noizitt ine datiert were chönd. Us de mittlere Bronzezitt chömid von dene beede Plätz sechs Glofe und e Pfiilspitz. Scho früenner hett mer bi Schwaarzebach i de Tuur e Bieli us Bronze gfunde, wo us de mittlere Bronzezitt stammt. A dene beede Plätz hett mer o spootbronzezittlichi Angelhöögge und e Schwert gfunde. Si zaiget, as im undere Toggeborg zo dere Zitt Mentsche glebt hend. E chliini Siidlig isch doozmol uf de Sant Iddaburg gsii und en anderi vermuetli uf de Glattburg bi Oberbüre grad öber de Tuur. Pollenanalyse im Rootmoos bi Tegersche zaiget, as i de Nööchi scho i de spoote Bronzezitt Chorn aabaut woren isch.

Us de Halstattzitt gits fast ekai Fünd. Nume uf de Iddaborg sind Öberrest vonnere Sidlig usem spoote 6. und 5. Jh. v.Chr. gfunne wore. Fünd us de Latènezitt sind hüüffiger. Usem 1. Jh. v.Chr. stamid sechs cheltischi Münze, womer a dene beede Fundplätz a de Tuur gfunde hett. Die Münze wiiset druf hii, as oberhalb vo dene Fundplätz e Sidlig gsii sii mue. Halbwegs zwösched den Plätz isch bi Cholberg e Handmöli vo dere Zitt us Stai gfunde woore, e sichere Biwiis, asmer do gwont und Feldbau bitribe hett.

I de Röömmerzitt het s Toggeborg zo de Provinz Raetia ghöört, bis hütt sind aber no kai Sidlige us dere Zitt entdeggt wore. Möglicherwiis aber isch uf de Glattburg bi Oberbüüre e chliini Sidlig gsii. Me hett aber a verschidnige Pletz röömischi Münze gfunde. Di ältiste stamed vom Chaiser Augustus (12–8 v.Chr.), di jüngste vom Magnentius (350–353). E Münzhort isch z Ufhofe i de Gmaind Oberbüüre gfunde wore. Öb die Münze us Oberuzwiil vomene Hort chömed isch umstritte, o de Fundort isch umstritte. Anzelni Münze sind bi de Burg Eppeberg ob Bichwil gfunde wore, bi Oberglatt, im Sunetaal bi Oberbüüre und zwoo uf de Glattburg und aini no bi Oberhelffetschwiil. Us de beede Fundplätz i de Tuur chömed sechs röömischi Münze und nüü Fible. Da zaigt, as im undere Toggeborg Römer umenand gsii sind.

Usem Früemittelaalter stamed e paar wenigi Gräber im undere Toggeborg. So hett mer Niderozwil e Mane- und e Frauegraab gfunde und z Jonschwil e Mane- und e Chindergraab. Di eerste schriftliche Uurchunde wo Ort im Toggeborg bitreffed stamed usem 8. Joorhundert. De nöördlich Tail hett denn zom Tuurgau ghöört. Ahand vo Oortsneme chamer aanee as d Aalpe im Obertoggeborg doozmool vo romaanischsproochige Senne gnutzt wore sind.

Grofschaft Toggeburg[ändere | Quälltäxt bearbeite]

De Name het s Toggeburg vo de Groofe vo Toggeburg öbercho, wo zerschtmol im Joor 1044 erwähnt werdet. De Stammsitz isch d Burg Alttoggeborg gsii. D Grofe hend dur Hürote ire Landbsitz immer mee chöne uusdehne und hend schlussendli grossi Gebiet im Bündnerland und im Vorarlbergische ghaa.
Wo aber de letzti Groof Fridrich VII. im Joor 1436 ohni Erbe gstorben isch und er au kai Testament gschribe ghaa het, hend d Zörcher gmaint, si möset da Tal ha, und e Chrieg azettlet. De Alti Zürichrieg hend s aber verloore. Im Joor 1468 het de Förstabt vo Sanggale s Toggeborg vom Fraiherr Petermann vo Raron abkauft.

de Groof Fridrich VII. im Sterbebett

Förstabtai Sanggale[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Im Joor 1524 het de Reformator Ulrich Zwingli mitere Botschaft a d Toggeburger d Reformation iiglaitet. Nochdem sich aber s Chloster Sanggale vo de Uurue erholt het, heds chräftig afange s Tal wider z rekatholisiere. Us dem Grund isch s Toggeburg recht gmischt, en Tail vode Bevölkerig isch reformiert, de ander isch katholisch.

1712 hät de Toggeborgerchrieg – wo wider mitemene Schtriit ums Toggeborg aagfange het, die entschaidendi Schlacht isch aber bi Villmerge gsii – zunere Erschtarchig vo de reformierte Kantöö gfüert, was schlussendli (nochem Sonderbundschrieg im 1847i) d Bildig vom Schwiizerische Nationalschtaat ermöglicht het.

1798 sind d Franzoose i d Schwiz iimarschiert und hend under anderem au de Förstabt vo Sanggale entmachtet und es isch die Helvetischi Republik usgruefe worde. S Toggeburg isch zum Kantoo Säntis choo, aber s Obertoggeburg zum Kantoo Linth.

Noizit[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Im Joor 1803 isch de Kantoo Sanggale gründet worde und s ganz Toggeburg isch en Tail devo worde. Im Verlauf vom 19. Joorhundert het im Toggeburg d Textilindustrii afange ufblüe. 1870 isch d Toggerburger Baan vo Wil uf Ebnet eröffnet worde und het dodemit em Tourismus e Grundlaag botte.

Gmainde[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Bevor de Kantoo Sanggale bide Verfassigsrevision vom 10. Juni 2001 i die noie Wahlchrais uftailt worden isch, het s Toggeburg us vier Bezirk bestande. Bi de Noiordnig isch de Wahlchrais Toggeburg gschaffe worde und debi sind aber fascht alli Gmainde vom alte Bezirk Untertoggeburg usgschlosse worde, obwohl d Bevölkerig kai Froid gha het.

D Gmainde bis am 31. Dezember 2002:
Ofiziell Name
vo de Gmaind
Iihaimisch Name Iiwohner
(2005)
Flächi
i km²
Höchi
(m.ü.M.)
Obertoggeburg (Wahlchrais Toggeburg)
Wildhaus SG Wildhuus, Willhuus 1213 34,43 1095
Alt St. Johann Santihan
Underwasser
1441 53,10 890
906
Stein SG Stäi 388 12,24 838
Nesslau-Chrummenau Nesslau
Chrummenäu
3398 80,63 762
712
Ebnat-Kappel Ebnet-Chappel 4887 43,57 630
Noitoggeburg (Wahlchrais Toggeburg)
Wattwil Wattwil
Rikche
8187 43,93 614
790
Lichtensteig Liechtestäig; Liestig 1928 2,82 650
Krinau Chrinòu 271 7,23 800
St. Peterzell Pheetterzëll, Petsëll 1195 9,38 710
Hemberg Hëmbëërg 949 20,15 945
Brunnadern Brunòòdere 889 6,69 650
Oberhelfenschwil Hëlffetschwil 1351 12,68 800
Alttoggeborg (Wahlchrais Toggeburg)
Bütschwil Bötschwiil
Diepfert
3423 13,79 611
Lütisburg Lütischborg 1345 14,09 580
Mosnang Moslig 2882 50,46 726
Kirchberg Chìrchbërg (alt: Chilperg)
Bazed
8051 42,59 736
598
Undertoggeborg (Wahlchrais Wil *)
Mogelsberg Mogelschpërg 2208 32,96 755
Ganterschwil Ganterschwil 1143 8,01 606
Jonschwil Joonschwil (alt: Joonschpel)
Schwaarzebach
3285 10,99 597
564
Uzwil Ozwil
Hënau
12050 14,49 564
505
Oberuzwil Oberozwil
Bichwil
5700 14,11 568
640
Flawil Flòòwil (alt: Floobel) 9680 11,51 578
Degersheim Tëgersche
Maggenau
3830 14,48 863
 
* Gmainde Mogelschberg und Ganterschwil ghöret zum Wahlchrais Toggeborg.

Lueg au no[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Commons: Toggeburg – Sammlig vo Multimediadateie

Büecher[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Koordinate: 47° 17′ N, 9° 9′ O; CH1903: 729724 / 238285