St. Gallen

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Hops zue: Navigation, Suech
Disambig.svg Dä Artikel bschäftiget sich mit de Stadt Sanggale i de Schwiiz. Anderi Bedütige vu dem Begriff findepmer under St. Galle (Begriffsklärig)
Sanggale
Wappe vo Sanggale
Basisdate
Staat: Schwiiz
Kanton: St. Galle (SG)
Wahlkreis: Wahlkreis Sanggalew
BFS-Nr.: 3203i1f3f4
Poschtleitzahl: 9000–9029
UN/LOCODE: CH QGL
Koordinate: 746265 / 25431047.4233369.377225675Koordinate: 47° 25′ 24″ N, 9° 22′ 38″ O; CH1903: 746265 / 254310
Höchi: 675 m ü. M.
Flächi: 39,41 km²
Iiwohner: i74'111 (31. Dezämber 2012)[1]
Stadtpräsident: Thomas Scheitlin (FDP)
Website: www.stadt.sg.ch
Sanggale

Sanggale

Karte
Bodensee Horber Weier Rüütiweier Hoorbacherweier Hauptwiler Weier Bildweier Gübsensee Unterer Burgweier Mannenweier Buebenweier Chrüzweier Wenigerweier Rütiweier Schlossweier Kanton Appenzell Ausserrhoden Kanton Appenzell Ausserrhoden Kanton Appenzell Innerrhoden Kanton Appenzell Innerrhoden Häggenschwil Kanton Thurgau Kanton Thurgau Österreich Rorschach (Wahlkreis) Rorschach (Wahlkreis) Wahlkreis Rheintal Toggenburg (Wahlkreis) Wil (Wahlkreis) Andwil SG Eggersriet Gaiserwald Gossau SG Häggenschwil Muolen St. Gallen Waldkirch SG Wittenbach SG Wittenbach SGKarte von Sanggale
Iber des Bild
w

Sanggale (IPA: saŋ.ˈg̊ːalə; dt. St. Gallen, fr. St-Gall, it. San Gallo, rät. Roh-Sogn Gagl.ogg Sogn Gagl ) isch e Schtadt i de Schwiiz und d Hauptschtadt vom gliichnamige Kantoo Sanggalle.

D Schtadt Sanggale hät 74'879 Iiwohner (Januar 2008). Mit 675 m ü.M. isch Sanggale aini vo de höchschtglägenschte Schtädt vo de Schwiiz.

Geografii[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Sanggalle liit langzoge imene Hochtaal zwüschet zwee Hügel, em Rosebärg und em Froidebärg. Vo dene uus hätme e schöni Uussicht uf t Schtadt und bis zum Bodesee. Im Weschte vo de Schtadt flüsst d Settere imene tüüffe Tobel, wo vo hööche Brugge för Auto und Züüg öberspannt werd.

Gschicht[ändere | Quälltäxt bearbeite]

För d Gschicht vom Chloster Sanggale lueg under Förstabtai Sanggale.

s Chloster Sanggale

Gründig vo de Schtadt[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Afäng vo de Sidlig Sanggale gönd uf de irisch Mönch Gallus (* öppe 550; † 620 oder 640), emene Schüeler vom Columban zrugg, wo 612 am Fluss Schteinach e Aisidler-Chlause errichtet hät. Noch sim Tod isch d Aisidelai halbwegs i Vergessehait groote.

Öppe um 720, also hundert Joor noch em Tod vom Gallus, hät de alemannisch Prieschter Otmar zu Eere vom Gallus am Wallfahrtsort e Abtei gründet und si nochem Hailige binennt (lat. monasterium sancti Galli).

Sanggale isch zunere Zuefluchtsschtätt für irischi Glehrti und Künschtler worde, wo i ihrere Heimat vo de Wikinger und de Däne vofolgt worde sind. Es sind witeri Ort oder Chile noch em Gallus b'nennt worde. En Originalplan vomene Chloschter, wo i de Stiftsbibliothek Sanggale ufbewahrt wird und öppe um 820 entschtande isch, vomittlet e gnaui bildlichi Darschtellig vom ideale Chloschter mit allne Detail.

Sanggale liit am Jakobsweg vo Rorschach uf Ainsidle.

Reformation[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Ab 1526 hätt de domolig Bürgermeischter und Humanischt Vadian d Reformation in Sanggale gfüert.


Politik[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Legislative vo de Schtadt isch de Gross Gmaindroot. Sini 63 Mitglider werded ali vier Joor vom Volk gwählt. De Gmaindrot tröfft sich jede Monet zu öffetliche Sitzige. De Schtadtroot mit füf Mitglider bildet d Exekutive und wird ebefalls für vier Joor gwählt.

Schtadtrot[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Die füf Schtadtröt sind für die Sache zueschtändig:

Schtadtrot Partei Direktion
Thomas Scheitlin FDP Innepolitik und Finanze
Nino Cozzio CVP Sozials und Sicherheit
Patrizia Adam CVP Bau und Planig
Fredy Brunner FDP Technischi Betriib
Markus Buschor Parteilos Schuel und Schport

Schtadtpräsident[ändere | Quälltäxt bearbeite]

De aktuell Schtadtpräsident isch de Thomas Scheitlin (FDP).

Wirtschaft[ändere | Quälltäxt bearbeite]

D Textilinduschtri schpilt au hützetags no e grossi Rolle, d Schtadt isch aber nüme so abhängig devo, wie früener, will anderi Bronsche wie d Maschineinduschtri, di optisch Industri und vil Dienschtleischter sich i de Schtadt niderloo händ.

Vechehr[ändere | Quälltäxt bearbeite]

De Hauppahnhof Sanggale isch für d Oschtschwiiz zentraal. Vo Sanggalen us cha mer s Rintal, de Bodeseeruum, s Appezöll Inner- und Osserode und d Zentralschwiiz guet mit em Zug erreiche.

Näbet em Hauptbahnhof gits no d Bahnhööf Sampfide, Hoogge, Brugge und Winkle. Zmitz dur d Schtadt faart au no d Trognerbahn. Si vebindet Sanggalle mitem Spiicher im Kantoo Appezell Osserode und mit Troge. D Appezeller Bahn fahrt vo Sanggalle uf Appezell.

D Vochehrsbetrib vo de Schtadt Sanggale (VBSG oder Sanggaller Bus) händ e dichts Bussnetz mit 11 Linie. Näbet de Steinach fahrt s Müleggbähnli uf die Drü Weiere, em Noherholigsgebiet uf St.George. Bis 1957 hät Sanggale au e Tram kha. Uf em Teil vo sine Schine faart ets d Trognerbahn.

Kultur und Sehenswürdigkeite[ändere | Quälltäxt bearbeite]

d Tonhale z Sanggale

Theater[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • Im Theater Sanggale wärded Opere, Musicals, Tänz und Theaterschtuck uufgfüert.
  • I de Chällerbühni wird Chliikunscht uufgfüert.
  • Im Theater Parfin de Siècle isch au d Chliikunscht dehai.
  • Und im Palace gits Musig und anderi kulturelli Läckerbisse z gseh.
  • S Figuuretheater (ehemols Puppetheater) zeigt Theaterschtuck für chlini und grossi Chinder.

Musee[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • s Historisch- und Völkerkundemuseum
  • s Kunschtmuseum
  • d Kunschthale Sanggale
  • s Naturmuseum
  • s Museum im Lagerhuus
  • s Textilmuseum
  • d Schtiftsbibliothek
  • de Botanisch Garte

Musig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • s Sinfoniiorcheschter Sanggale git nebet em Dienscht am Schtadttheater vil sinfonischi Konzert i de Tonhale. Me cha au Gascht- und Chammerkonzert i de Tonhale ghöre.
  • s Open Air Festival mit Rockmusig
  • d Grabehalle mit Rock- und Wältmusig
  • s Palace mit Rock-, Wält- und progressive Musig
  • s KUGL mit allerhand neumöödiger Musig

Bauwärk[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • d Altstadt
  • de Stiftsbezirk: UNESCO-Weltkulturärbi mit de Barockkathedrale und de Rokokostiftsbibliothek
  • s Wooghuus
  • di wältberüemte Erschtstockbeizli
  • s Schtadttheater
  • d Tonhalle
  • d Sanktlaurenzechirche
  • d Sanktmangechirche
  • die Reformiert Chile Linsebüel
  • d Universität Sanggale für Wirtschaft und Recht (HSG)
  • de Hauppahnhof
  • s Laagerhuus
  • de Tröchneturm wo früener Schtöff vo de Textilindustrii tröchnet wore sind
  • de Root Platz
  • d Calatrava-Busschtazion

Voranschtaltige[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • d OLMA, die Schwiizer Landwirtschaftsmäss mit sinere berüemte Brodworschd
  • s Oupenär Sanggale im Sitteretal
  • d OFFA, d Früeligsmäss
  • d Feschtschpiil um de Chloschterplatz
  • de CSIO wo jöörlech z'Sanggalle stattfindet
  • de Veschuss zum Ehrefödlebürger (FÖBÜ) findet jewiils a de Fasnacht schtatt.
  • de Inline One Eleven isch mit 111 km s'längscht Rennä z'Europa für Rollschüäler.

Bildig[ändere | Quälltäxt bearbeite]

Z Sanggale hets e bekannti Universität, mer nennt si normalerwis HSG für 'Hochschule St.Gallen', und es paar gueti Mittelschuele.

  • d Universität Sanggale für Wirtschafts-, Rechts- un Sozialwüsseschafte (HSG)
  • t Kanti Sanggale (KSBG) het au en schöne chline Park, de 'Kantipark'
  • de Talhof
  • d Pe-ha-es, di pedagogisch Hochschuel (PHS)
  • A de Fachhochschuel (FHO) chamme sich i de Bereich Technik, IT, Bau, Planig, Wirtschaft, soziali Arbet und Xundheit witerbilde
  • D’Flade (offiziell: Katholische Kantonssekundarschule St. Gallen) isch d’Sekundarschuel vom katholische Konfessionsteil vo St. Galle, also em Bischtum understellt. Si übernimmt s’Erbe vo de Chloschterschuel wo de Heiligi Otmar im 8. Johrhundert gründet hät. Es isch demit eini vo de ältischte no bestehende Schuele nördlich vo de Alpe.

Schport[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • die Drü Weiere, e wunderbars Noherholigsgebiet mit drei Naturweier
  • de FC Sanggalle (FCSG) isch de ältischt Fuessballclub i de Schwiiz und eine vo de älteschte ufem Europäische Feschtland. Er isch 1879 gründet wore. Z letschtmol Meischter ischer im Johr 2000 wore. Berüemti (Ex-)Schpiiler sind de Tranquillo Barnetta, de Ivan Zamorano, de Hugo Rubio, de Weltmeischter Marco Tardelli, de Jörg Stiel, de Charles Amoah, de Ratinho, de Armin Veh, de Luigi Stomeo, de Fredy Scheiwiller, de Hanspeter Zwicker und viili mee.
  • de TSV Sanktopmar (TSV St. Otmar) isch en sehr erfolgriche Handballclub. Er isch mehrmols Hallemeischter und früener au hiundto Feldmeischter wore.
  • de Inline One Eleven isch de Aalass für die wo wönnd 111 km mit Rollschue zrugglegge.

Sanggallerlei[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  • d Brodwoorscht vo Sanggalle isch di bichanntischti vor Schwiiz und d Sanggaller halte si sicherlich für di bescht wältwiit. Im September 2008 isch de Name offiziell gschützt worde. Siither dörfed nur no Metzger us St. Galle, em Thurgau und em Appenzellische eri Würscht als St. Galler Brodwoorscht verchaufe.
  • s Sanggaller Broot und d Sanggaller Püürli sind wiitume bekannt.
  • de ältescht Bauplan vo de Welt isch de Chlooschterplan vo Sanggalle usem Joor 819.
  • di ältescht Urkunde wo Bier erwähnt, isch im Schtiftsarchiv.
  • d'Brauerei Schützegarte isch di ältescht Brauerei i de Schwiz.
  • de ältischte Fuessballclub vom eropäische Festland isch de FCSG.
  • de Flugpionier Walter Mittelholzer isch en Sohn vo de Schtadt.
  • au di bekannti Märlifee vo de Dütschschwiitz, d Trudi Gerster, isch in St. Galle uf d Wält cho.

Fuessnote[ändere | Quälltäxt bearbeite]

  1. Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter (Ständige Wohnbevölkerung)

Weblink[ändere | Quälltäxt bearbeite]

 Allmänd (Commons): St. Gallen – Sammlig vo witere Multimediadateie

Wikisource S dütschsprochig Wikisource hät Originaltegscht zum Thema „S. Gallen in der Topographia Helvetiae, Rhaetiae et Valesiae (Matthäus Merian)“.